ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ جايلى قانداي دا ءبىر دەرەك قاجەت بولسا, عالامتورعا ءۇڭىلۋدىڭ قاجەتى جوق. قۇندى اقپاراتتاردى ۇرپاقتارىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنگە نە جەتسىن؟! بۇگىندە باياناۋىل اۋدانى, جاڭاجول اۋىلى, ەسكەلدى شاتقالىندا ۇلى ويشىلدىڭ كەسەنەسى مەنمۇندالاپ تۇر. سىر ساقتاعان جادىگەر تولى مۋزەي دە سول جەردە ورىن تەپكەن. مۋزەيدىڭ مەڭگەرۋشىسى, ماشەكەڭنىڭ شوبەرەسى اسەت پازىلوۆ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ جازبالارىنداعى ناۋرىزناما جايلى دەرەكتەردى اڭگىمەلەپ ايتىپ بەردى.
– ناۋرىزناما – ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ بىرنەشە كۇن تويلانۋىنىڭ ايعاعى. كوكتەمنىڭ العاشقى ايىنىڭ 10-نان 16-نا دەيىنگى ارالىعىندا اتالىپ وتكەن. ال ءماشھۇر ءجۇسىپ جيىرما توعىز جاسىندا عابدوللا حان وتكىزگەن ناۋرىزناما 8 كۇن تويلانعانىن جازادى. وعان «جيىرما توعىز جاسىمدا بۇقاري شارىپتە عابدوللا حاننىڭ ناۋرىزناما تويىنىڭ ىشىندە سەگىز كۇن بولدىم» دەگەن سوزدەرى دالەل بولماق. تاعى ءبىر جازباسىندا: ء«ۇيسىن تولە ءبيدىڭ زامانىندا ناۋرىزنامانىڭ قادىر قۇنى استان, تويدان ىلگەرى (جوعارى) بولعان» دەگەن دەرەك كەلتىرگەن. ادەتتە ناۋرىزنامانى باي, اۋقاتتى كiسiلەر جاساعان. بiراق ءار شاڭىراقتا تويلاۋ دا داستۇرگە اينالعان. جىلدىڭ العاشقى كۇنiندە قار جاۋسا «اقشا قار», جاڭبىر جاۋسا «نۇر جاۋدى» دەپ شاتتانعان. ناۋرىزنامانىڭ نەگىزگى كوركى جاستار, ۇيىمداستىرۋشىسى اۋقاتتى ادامدار, بەرەكەسى اۋىل اقساقالدارى, ىرزىعى اق داستارقان بولعان. جاستار التىباقان قۇرىپ, تويدىڭ ءسانiن كiرگiزەدi. ەرتەدەگi ءداستۇر بويىنشا ناۋرىزنامانىڭ سەگiزiنشi كۇنi «توي تارقار» بولادى. مۇندا ات جارىس پەن كۇرەس ۇيىمداستىرىلىپ, سىيلىقتار ۇلەستىرىلەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعارماسىنا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتسەك: ء«دال سەگىزىنشى كۇن ءمازارشاريف دەلىنەدى. قوجا ءباھۋالدين اۋليەنىڭ باسىنداعى كولشىككە قانت توگىپ, قانت تاتىعان سۋدى جۇرت جابىلا ءىشىپ, توي تارقار بولادى», دەپ جازادى.
ناۋرىزدىڭ ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ اتالۋى جايىندا ەل اراسىندا ساقتالعان اڭىزدار جەتەرلىك. اڭىزدىڭ تۇبىندە ءاردايىم شىندىق جاتاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سونىڭ بىرىنە توقتالىپ وتسەك: ء«بىر كۇنى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرت تاۋىنا كەلگەن ساتتە جەردىڭ بەتىن جايلاعان توپان سۋ كەرى قايتادى. سول ءسات جەر بەتىنە تابانى تيگەن بارلىق تىرشىلىك يەلەرى كوك اسپاننان تۇسكەن قاسيەتتى قازاننان بىرگە ءدام تاتادى. نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرتتىڭ باسىنا توقتاعان كۇن – كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن ساتىنە تۋرا كەلگەن. بۇل اللانىڭ شەبەرلىگى دەپ تانىعان پايعامبار سول كۇندى مەرەكەلەۋدى, تىلەك تىلەۋدى ءجون كورىپتى. ءماشھۇر ءجۇسىپ: «حازىرەت نۇح عالايسسالامنىڭ كەمەسى سۋدان شىعىپ, قۇرعاققا اياق باسقان كۇنى ماحىرام ايىنىڭ ونىنشى كۇنى ەكەن. سونان ول كۇن: «عاشۇر كۇنى» اتالىپ, عاراب جۇرتى (يۇرتى) جىل باسىن «ماحىرام» دەپ ساناپ عاشىر كۇنىن مەيرام قىلعان سەبەبى سول. جۇلدىز حىسابىندا (حىسەبىندە) حامالىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى بولىپ, عىجىم جۇرتى (يۇرتى) ھينديستان حاكىملەرى «جاڭا كۇن» دەپ اتىن «ناۋرىز» قويىپ, جىل باسى دەپ ساناعان», دەپ اراب جۇرتىنىڭ بولجامىن كەلتىرىپ, ناۋرىزدىڭ جىل باسى ەكەنىن تۇسپالدايدى, – دەيدى اسەت پازىلوۆ.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «ناۋرىزناما» دەگەن ەڭبەگىندە ناۋرىزنامانىڭ باياناۋلا توڭىرەگىندە تويلانعانى دا جازىلعان. ەدىگە بي باياناۋلانىڭ باۋىرىندا ءجۇز كىسى بولىپ, قىزىلتاۋداعى ءساتى تاسىندا وتىرعان مىرزاعۇل بالاسى ءساتى مىرزاعا بارىپ, «ناۋرىزدى قىلدىرامىن» دەپ اتقا ءمىنىپتى. ءساتى مىرزا ۇيدە جوق ەكەن. قانسونار بولعان سوڭ, بۇركىت الىپ, اڭ اۋلاۋعا شىعىپ كەتكەن ەكەن. باياۋ دەگەن بايبىشەسى «مىرزاڭىز اس-سۋدى الىپ كەتكەن جوق» دەپ, اس تا توك, شاش تا توك ناۋرىزناما قىلىپتى. باياۋ بايبىشە ەدىگەگە: ء«سىز ءبىر جاقتان ءبىر جاققا بارا جاتقان جولاۋشى ەمەسسىز, ادەيى ناۋرىزناما قىلدىرا كەلدىڭىز. ۇدايى سەگىز كۇن قىلماعان سوڭ, مۇنى قىلۋعا نە ساندىگى بار؟» – دەپ سەگىز كۇن كۇتىپ سىيلاپ, ءبىر كۇننەن ءبىر كۇنىن اسىرا بەرىپتى. ءساتى مىرزا الدىرعان تۇلكىلەرىنىڭ ىشىندە ءبىر قارا تۇلكىسى بار, ناۋرىزنامانىڭ ۇستىنە كەلىپ قالىپتى. قارا تۇلكىنى العانىنا ءبىر قۋانىپ, «ناۋرىزناما قىلدىرامىن» دەپ كەلگەن ەدىگەنىڭ ات باسىن بۇرعانىنا ەكى قۋانىپ: «بۇل ناۋرىزناما باياۋدىكى بولدى. مەن ۇرعاشىنىڭ ناۋرىزناماسىنا ورتاقتاسپايمىن!» دەپ, ەدىگەنىڭ وزىنە تۇيە باستاتقان توعىز, بىرىنە تۇيە, بىرىنە ات, ءجۇز كىسىدەن ءبىر كىسىنى قۇر شىعارماي, ەڭ اياعى اتشىلارعا دەيىن ءبىر-ءبىر ماتادان ۇلەستىرىپ: «مىنە, مەنىڭ ناۋرىزىم!» دەپ سىي قىلىپتى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ تاعى ءبىر جازباسىندا: «ول كۇنى قوجالارعا وقىتاتۇعىن, ناۋرىزعا ارنالعان كىتاپ بولادى. ناۋرىز جايىن ۇقتىراتۇعىن ول كىتاپتىڭ اتىن «سالداما» دەيدى. ول كۇندە ءتىلى ورامدى, سوزگە شەشەن شالداردىڭ باتاسى بولادى. قوجا كىتاپ وقىعاندا, شالدار باتا قىلعاندا, جۇرت جىلاپ, شۋلاپ: «امين!» دەپ وتىرادى. سونان سوڭ ولاردىڭ ايتقانى ايتقانداي كەلىپ حالىق, جۇرت ىلگەرى باسىپ, مالى دا ءوسىپ, باسى دا ءوسىپ بەرەكەلى بولادى. مال سويىپ, ناۋرىزناما قىلۋعا شاماسى كەلمەيتىن كەدەيلەر جالعىز قوي سويسا دا, ناۋرىز كۇنى ءبىر قازان كوجەگە سالىپ: «اۋىلعا تاتىرامىز!» دەپ, باسىن ساقتاپ قويادى. بايلاردىڭ بايبىشەلەرى ىرىمشىك پەن مايدان جاساپ, قارىن-قارىن جەنت ساقتايدى. قىستىگۇنى: «بۇل جەنتىڭىزدى قاشان باستايمىز, بىزگە قاشان باستايسىز, بىزگە قاشان تاتىراسىز؟» دەۋشىگە: «شىراقتارىم, سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەندە, بۇل جەنت تە ءوزى بالقىپ, بوسايدى. سوندا باستايمىن! وسى كۇندە قايىرشاقتاي قاپ-قاتتى پىشاق وتە مە؟» دەۋشى ەدى. مىنە, مەن وسى جەنتتى جاساتىپ, ءدال ناۋرىز دەگەن كۇنى باستاتىپ كورگەن كىسىمىن...», دەگەن ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
