تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن توپىراعى قۇنارلى, كەڭ-بايتاق جەرگە يە بولا وتىرىپ, جەمىس-جيدەك تۇگىل, كارتوپقا دا جارىماي جۇرگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. بىلتىر كۇزگە قاراي «ەكىنشى ناننىڭ» بازارداعى باعاسى اسپانعا شارىقتاپ, كيلوسى 300-دەن 500 تەڭگەگە دەيىن ساۋدالانعاندا ايلىعى شايلىعىنا ارەڭ جەتەتىن قاراپايىم حالىق قاتتى نارازىلىق بىلدىرگەنى – سونىڭ ايعاعى.
ءبىر قايران قالارلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتاندىق كارتوپ ءوندىرىسى ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىن 108 پايىز قامتاماسىز ەتەتىن كورىنەدى. ەندەشە, وسى ءونىمنىڭ تاپشى بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ شەنەۋنىكتەردىڭ سوزىنە سەنسەك, جينالعان كارتوپتىڭ نەبارى 47 پايىزى نەمەسە 1,9 ملن تونناسى عانا تاۋارلىق ونىمگە جاتقىزىلادى ەكەن. قالعان 53 پايىزى, ياعني 2,1 ملن توننادان استامى تۇرعىنداردىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلگەندىكتەن, تاۋار اينالىمىنا قوسىلمايدى-مىس. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2020 جىلى ەكسپورتقا شىعارىلعان كارتوپ كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىش 360 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكەن. سونىڭ سالدارىنان ەلدە «ەكىنشى نان» تاپشىلىعى تۋىنداعان. تەك كارتوپتى ەكسپورتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنعاننان كەيىن باعا تۇراقتاندىرىلعان. ال جەتىسپەيتىن 28 مىڭ توننا ءونىمدى قازاقستان يران مەن پاكىستاننان ءۇش ەسە قىمبات باعامەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولعان.
ءسابىز وسىرۋدە قالىپتاسقان جاعداي ءتىپتى كۇردەلى بولىپ شىقتى. بۇل كوكونىستىڭ جىل سايىنعى جەتىسپەۋشىلىگى سۇرانىستىڭ 5-6 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. نەگىزگى تاپشىلىق ساۋىردەن شىلدەگە دەيىن بولاتىندىقتان, وسى كەزدە ءسابىزدى وزبەكستاننان قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا تۋرا كەلىپ ءجۇر.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكامىزدا وسىرىلەتىن كارتوپتىڭ 53 پايىزى اۋىلداعى اعايىنداردىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنا تيەسىلى دەگەنىنە سەنۋ قيىن. بۇل شەنەۋنىكتەردىڭ ستاتيستيكا بويىنشا جالپى ىشكى ءونىمدى جىلدان-جىلعا ۇلعايتىپ كورسەتىپ, جوعارى جاققا ء«بىز قاتىرىپ جاتىرمىز» دەگەنگە ساياتىن جالعان ەسەپ بەرۋىنىڭ ءبىر قيتۇرقى امالى ءتارىزدى. ايتپەسە, اۋىلداعىلار قالالارداعى بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىندا كارتوپتىڭ باعاسى بۇرىنعى 100-150 تەڭگەدەن بىردەن 300-500 تەڭگەگە دەيىن وسكەنىن بىلسە, قويماسىنا ۇيگەن «ەكىنشى نانىنىڭ» وتباسىنان ارتىلاتىن بولىگىن جاقىن ماڭداعى شاھارعا ءوزى-اق اپارىپ ساتۋعا اسىقپاس پا ەدى؟ اۋىل مەن قالا اراسىندا ءارىلى-بەرىلى شاپقىلاپ جۇرگەن «دەلدالدار» دا مۇنداي «مايشەلپەكتى» ءمۇلت جىبەرەر مە ەدى؟
البەتتە, ەلىمىزدە, اسىرەسە بوس جاتقان قۇنارلى جەرى كوپ تەرىسكەي وڭىرلەردە كارتوپ پەن ءسابىز وسىرۋگە قولايلى مۇمكىندىك مول. الايدا كوكونىس وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىشىندە دە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىندا كارتوپ پەن ءسابىز وسىرەتىندەر كوپ ەمەس. ولاردىڭ ءۇي ىرگەسىندەگى شاعىن باقشاسىندا وسىرگەن ونىمدەرى ءوز وتباسىلارىنان ارتىلمايدى. ال قازاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى بولسا, باياعىشا ءتورت ت ۇلىك مالدى كوبىرەك ۇستاعانمەن, كوكونىس وسىرۋگە اسا ءمان بەرمەيدى.
وسى ورايدا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ەركىن اۋەلبەكوۆ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانىنا قارايتىن تۋعان اۋىلى – جاڭاسۋعا ادەيىلەپ كەلىپ, اعايىندارىنىڭ باسىن قوسىپ, جينالىس وتكىزىپ, باقشالارىندا كوكونىس پەن جەمىس وسىرۋگە ۇگىتتەگەنى ويعا ورالادى. ۇگىتتەپ قانا قويماي, ايتقان ءسوزىن ءار وتباسىنىڭ قالاي تىڭداعانىن ءوزى اۋىل ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ قاداعالاعان ەكەن. ناتيجەسىندە, ەلگە تانىمال ۇلكەن كىسىدەن ۇيالعان اۋىلداستارىنىڭ ءبارى ۇيلەرىنىڭ ىرگەسىنە كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك ەگىپ, اجەپتاۋىر ءونىم جيناپ, داستارقان بەرەكەسىن مولايتىپتى. وسى مىسالدان كورىنگەنىندەي, جەرگىلىكتى اكىمدەر جولىن تاۋىپ ۇيىمداستىرا بىلسە, اۋىلداعىلاردىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا وسىرىلەتىن كوكونىس پەن جەمىس كولەمىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا بولاتىنى انىق. بۇل ىسكە, ەڭ الدىمەن, جەر تىرمالاپ وسكەن قانداستار مەن وڭتۇستىك وڭىرلەردەن قونىس اۋدارۋشىلاردى تارتىپ, وزگەلەرگە ۇلگى ەتۋگە نەگە بولماسقا؟! وكىنىشكە قاراي, قازىر ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەن سۇراعان جەر تەلىمدەرىن الا الماي, جىگەرلەرى قۇم بولىپ جۇرگەندەر بار.
دەمەك كوكونىس پەن باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى جەتە ءمان بەرىپ, شىنداپ قولعا السا, ازىرگە قاعاز جۇزىندە بار بولعانىمەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قويماسىندا جوق ميلليونداعان توننا كارتوپ پەن ءسابىزدى بازار مەن دۇكەن سورەلەرىنە تۇسىرۋگە ابدەن بولار ەدى. بۇل – اۋىلداعىلار ءۇشىن قوسىمشا تابىس كوزى, ال قالاداعىلار ءۇشىن باعاسى قولجەتىمدى كوكونىس پەن جەمىس مولشىلىعىنىڭ سەنىمدى نەگىزى ەمەس پە؟
ايتپاقشى, جۋىردا سەنات دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ ۇكىمەتكە ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپتى.
«قازاقستاندا جەمىس-جيدەك ءوندىرىسىنىڭ كەلەشەگى وتە زور. ەلىمىزدە جىلىنا 420 مىڭ تونناداي جەمىس-جيدەك وندىرىلگەنىمەن, الەمدەگى تاماقتانۋ ستاندارتتارىنا ساي ءار ادامعا قاجەتتى جىلدىق نورمانى ەسەپتەيتىن بولساق, حالقىمىزعا 2,5 ملن توننادان استام ءونىم قاجەت. ءبىز ونىڭ 17 پايىزىن دا قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. ال باۋ-باقشانىڭ گەكتارىنان تۇسەتىن تازا تابىس مايلى داقىلدارمەن سالىستىرعاندا 16 ەسە, استىق شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا 25 ەسە جوعارى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل سالانىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدىلىعى, دەنساۋلىق ءۇشىن پايدالىلىعى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان ەسكەرىلە بەرمەيدى. ءبىز ءالى دە يمپورتقا تاۋەلدىمىز. ەلىمىزگە جىلىنا 230 مىڭ توننادان استام باۋ-باقشا ونىمدەرى شەتتەن اكەلىنەدى. ءبىزدىڭ نارىققا كورشىلەس وزبەكستان مەن قىرعىزستاندى ايتپاعاندا, تۇركيا, پولشا, بەلارۋس, مولدوۆا, ازەربايجان, قىتاي, يران مەملەكەتتەرىنەن جەمىس-جيدەك تاسىمالدانادى. ءتىپتى اۋعانستاننان جىلىنا 2 مىڭ توننا ءجۇزىم ساتىپ الامىز.
ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى وتە تومەن, گەكتارىنا 7-8 توننادان اسپايدى. ال بۇل كورسەتكىش رەسەيدە – 12, وزبەكستاندا – 15, پولشادا 25-30 توننانى قۇرايدى. ەلىمىزدەگى بار بولعانى 8 الما وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ قۋاتتىلىعى 37 پايىز عانا قامتىلعان.
بىزدە باۋ-باقشا جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ ناشار. سوڭعى 15 جىلدا وسى وندىرىسپەن اينالىساتىن 1500 شارۋاشىلىقتىڭ 2,5 پايىزى عانا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان, ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر 2 جوبانى عانا قارجىلاندىرعان. وسى ارالىقتا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن سۋبسيديانىڭ 0,02 پايىزى عانا باۋ-باقشاعا بولىنگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىندا دا, وڭىرلىك باعدارلامالاردا دا باۋ-باقشانى ينتەنسيۆتى دامىتۋ, ءونىمدى ساقتاۋ, نارىققا دەلدالسىز شىعارۋ شارالارى قامتىلماعان. باۋ باسىنان ءار كيلوگرامى 150 تەڭگەگە ساتىلعان المالار دەلدالدار ارقىلى بولشەك ساۋدادا 480-500 تەڭگەگە ساتىلىپ جاتىر. ياعني باۋ مەن بازار اراسىنداعى باعانىڭ ايىرماشىلىعى 3,5 ەسە», دەي كەلىپ, سەناتور ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتى دامىتۋدىڭ ناقتى سالالىق باعدارلاماسىن ازىرلەپ قابىلداۋدى, سونىڭ ىشىندە باۋ-باقشامەن اينالىسۋعا قاجەتتى جەر تەلىمدەرىن الۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن جانە باسقا دا ءتيىمدى شارالاردى قاراستىرۋدى ۇسىنىپتى.
ۇكىمەت باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا عانا ەمەس, كوكونىس وسىرۋگە دە تيىسىنشە كوڭىل ءبولىپ, بۇل وزەكتى ماسەلەنى كەشەندى تۇرعىدا شەشكەنى ءجون.
