سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
– وتەپبەرگەن الىمگەرەي ۇلى, 14 ناۋرىزدا كورىسۋ باستالادى. بۇل كۇننىڭ ءمانى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– حالقىمىزدا ناۋرىز مەرەكەسى ەجەلدەن بەرى اتاپ وتىلەدى. بىراق التاي مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسى ايشىلىق الىس جول بولسا دا, ناۋرىزدى اتاپ ءوتۋ ەرەكشەلىگىندە كوپ وزگەشەلىك جوق. ءبارى دە – التى اي قىستان امان شىققان ەلدىڭ ارقا-جارقا جاي-كۇيىن دارىپتەۋى, كوككە مويىن سوزىپ, اققا اۋزى تيگەن جاننىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگىنە شۇكىرلىك ەتۋى, كوبەسى سوگىلگەن قار ەرىگەننەن كەيىن ات-تۇيەگە تاقىم ارتىپ, اۋىل-اۋىلداعى اعايىن-تۋىسقا سالەم بەرۋى, سوعىم سوڭىن قازانعا ساپ, ناۋرىزكوجەدەن اۋىز ءتيۋى. دەگەنمەن, ۇلى ابايدىڭ «قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ, ك ۇلىمدەسىپ, كورىسىپ, قۇشاقتاسىپ, شارۋا قۋعان جاستاردىڭ موينى بوساپ, سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ, ماۋقىن باسىپ» دەگەنى كورىسۋدىڭ ءمانىن اشا تۇسەتىندەي.
ءار كاسىپكە كۇن ارناپ, جەكە-دارا شاراعا داستارقان جايىپ جاتپاعان اتا-بابامىزدىڭ ماڭدايىنا جازعان ەكى-ءۇش مەيرامى بولعان. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى دە, ۇلىسى دا – ناۋرىز تويى. ونىڭ ەرەكشەلىگى, بۇل – كۇللى قازاققا عانا ەمەس, بارلىق مۇسىلمان بالاسىنا ورتاق مەرەكە. ناۋرىزدىڭ 22-سىندە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. الايدا حالقىمىزدىڭ كونە زاماننان اۋىزشا تاراعان كۇنپاراعىندا جاڭا جىلدى ناۋرىزدىڭ 14-نەن باستايدى. وعان دالەلدى تىم ارىگە بارماي-اق شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى ومار ھايامنىڭ «ناۋرىز-نامەسىنەن», باسقا دا كونە ادەبيەتتەردەن كورۋگە بولادى. ونىڭ ءمانىسى – قاشاندا ءار ايدىڭ 14-دە اي تولىسادى. سوعان ساي حالقىمىز بۇل كۇندى ايدىڭ (جۇلدىزدىڭ) ءبىر جاڭاسى دەيتىنى بەلگىلى. ويتكەنى جۇلدىز – قازاق ۇعىمىندا ايدىڭ ءسينونيمى. قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىسى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «كىم سەندەردى ساعىنار شەتكە كەتسەڭ, عىلىم ىزدەپ, تەز قايتپاي كوپكە كەتسەڭ, ۇمىتپا, ەڭ كەمىندە جۇلدىز سايىن, حات جازىپ تۇر, توبەسى كوككە جەتسىن» دەگەن شۋماعىنداعى «جۇلدىز سايىن حات جازىپ تۇر» دەگەنى كۇنبە-كۇن دەگەن ۇعىمدى بەرمەيدى. بۇل اي سايىن دەگەنى عوي.
قازاقتىڭ قيسسا-داستاندارىندا سۇلۋ قىزدى «ون تورتىندە تولعان ايداي» دەپ جىرلايدى. بۇل – قىزدىڭ ابدەن بويجەتىپ, كەمەلىنە كەلگەنى. مۇنىڭ ءبارى – كۇللى قازاققا ءتان ورتاق ەرەكشەلىك. بىراق ناۋرىزدىڭ بارشا قازاققا ورتاق ەمەس ءبىر تۇسى بار. بۇل – كوبىنە-كوپ كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىنە عانا ءتان 14 ناۋرىزدا كىشىنىڭ ۇلكەنگە, ۇلكەننىڭ زامانداس, قۇدا-جەگجات, بارلىق مۇسىلمان بالاسىنا سالەم بەرىپ, قول الىسىپ كورىسۋى. ءبىر قاراعاندا, بۇل – قازاق حالقىمەن بىرگە ۇمىتىلماي كەلە جاتقان يگى ءداستۇر. بۇل جاڭا جىلمەن باستالىپ, كەلەسى جاڭا جىلعا دەيىن ءمان-ماعىناسىن جويمايدى.
ناۋرىزدىڭ 14-دە كەزدەسكەن ەكى ادام ءبىر-بىرىنە مىندەتتى تۇردە قوس قولىن بەرىپ امانداسادى. قول ۇسىنۋ كەزەگى – جاسى كىشىنىكى. ۇلكەندەر ىلعي دا جاستاردىڭ كورىسۋىن دامەتىپ, كۇتىپ وتىرادى. بۇل – كەيىنگىلەردىڭ اعا ۇرپاقتى سىيلاۋى, قۇرمەتتەۋى. ياعني ءبىرىنشى جاق «قولىمدا ەشنارسە جوق, اق ادال دوسپىن, سىزگە اللانىڭ نۇرى جاۋسىن» دەسە, ۇلكەنى «مىنە, مەندە دە ەشتەڭە جوق, ساعان دا نۇر جاۋسىن, امان بول» دەگەندى بىلدىرەدى. كورىسۋدىڭ استارىندا جاقسىلىق-جاماندىق ادامنىڭ قولىمەن جاسالادى, قول تازا بولسا, نيەت ءتۇزۋ, پەيىل اق دەگەن ۇعىم جاتىر. كورىسۋ ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى باستالادى. ال كەڭەس وكىمەتى كەزىنەن بەرى حالىق يۋليان كۇنتىزبەسىمەن ناۋرىزدىڭ 14-نەن باستاپ كورىسەدى. ال 22 ناۋرىزدى ۇلكەن مەرەكەگە اينالدىرادى.
– كورىسۋدىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالساڭىز؟
– كورىسۋدە ەر ادامدار مەن ايەل ادامداردىڭ اراسىندا شەكتەۋ بولمايدى. تەك قايىناتا مەن قايىناعا كەلىندەرىنە قول بەرىپ كورىسپەيدى. كەلىندەرى دە سولاي. جالپى, جاسى كىشى ەر ادام اكە-شەشەدەن باستاپ, بارلىق اعايىن-تۋىسىمەن كورىسە بەرەدى. كورىسۋ الدىمەن اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە, اتا-اناسىنان باستالىپ ءارى قاراي جالعاسادى. الىستاعى اعايىنعا ارنايى بارىپ كورىسەدى.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان كورىسۋدىڭ مىندەتتى تالاپتارى بار ما؟
– جاستار ۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ, ەكى قولىن ۇسىنىپ كورىسۋ شارتىن جاساسا, جاسى ۇلعايعان انالار ءبىر-ءبىرىنىڭ الاقانىنا الاقانىن توسىپ, قۇلاشىن جازعان كۇيى اۋەلى وڭ يىعىن, سوسىن سول يىعىن ءتۇيىستىرىپ, قۇشاعىن جازعان كۇيى توسكە ءتوس تۇيىستىرەدى, قايتادان الاقاندارىن قوسىپ كورىسەدى. جالپى, ەر ادامدار قوس قولىن ۇسىنىپ, كورىسە بەرەدى. كورىسۋ كەزىندە ەرتەدە كەم دەگەندە بەس ۇيگە باس سۇعىپ, سالەمدەسۋ مىندەتى بولعان. كورىسۋ كۇنىندە ەشكىم ەشكىمدى شاقىرمايدى. بىراق جاستاردىڭ ۇلكەنگە سالەم بەرىپ, كورىسۋى – پارىز.
– كورىسۋ قانشا كۇنگە سوزىلادى؟ مۇنىڭ شەكتى مەرزىمى بار ما؟
– ادەتتە جىل اياعىنا دەيىن جالعاسقانىمەن, كورىسۋ – ءبىر اي شاماسىندا وتەتىن يگىلىكتى شارا. ونىڭ بۇزىلماس زاڭى – ەر ادامنىڭ جاسىنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماي, ۇزاتىلعان قىزعا ارنايى بارىپ كورىسۋى. ءجون بىلەتىن بايبىشەلەر كەلىنىنىڭ اكە-شەشەسى الدىندا قىزارىپ, ۇيالىپ قالماۋى ءۇشىن سوعىمنىڭ شۇرايلىسىن ىركىپ ۇستاپ, قۇدا-قۇداعيىنداي سىيلى قوناعىنا ساقتايدى.
سونداي-اق ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە ۇيدەگى بارلىق كيىم-كەشەك پەن ءولى م ۇلىكتەر دە ساندىقتار مەن بۋمالاردان شىعارىلىپ, ادالباقانعا ىلىنەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە بارلىق جاندى-جانسىز جىلدى كورۋى كەرەك دەگەن قاعيدادان تۋىنداعان. ەكىنشىدەن, مالدان باسقا ماقتانارى جوق كوشپەندىلەردىڭ تابيعي ماقتانىشى – ءۇي كورسەتۋى. بۇرىنىراقتا بايلار اسىل ماتا, قىمبات اڭ تەرىلەرىن كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنا ىلدىرگەن. سوندا قىر باسىنان قاراعاندا, ءتۇرلى ءتۇستى دۇنيەدەن تۇراتىن كەرەمەت كورمە سەكىلدى اسەر قالدىرعان. سونىمەن بىرگە ايت پەن تويدان باسقا كۇندەرى قاراپايىم كيىممەن-اق اۋىل-اۋىلدى ارالاي بەرەتىن قازەكەڭ ناۋرىزعا ءبىر قابات بولسا دا جاڭا كيىم اۋىستىرىپ كيۋگە تىرىسقان. ياعني كۇللى دۇنيە جاڭارىپ-جاسارىپ جاتقاندا تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتى سانالاتىن ادام دا ودان شەت قالعىسى كەلمەگەن. وسىلايشا, ەسكى جىلداعى قايعى-قاسىرەت پەن وكپە-رەنىش سول ەسكى كيىممەن كەلمەسكە كەتسىن دەگەندى مەڭزەگەن.
– ەندى كورىسۋدىڭ باستى ۇعىمى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– كورىسۋدىڭ باستى ۇعىمى – وتكەن قىستان, جىلدان امان-ەسەن شىقتىق, جاڭا جىلعا, تابيعاتتىڭ جاپ-جاسىل تۇسكە بولەنىپ, جاسارار شاعى – كوكتەمگە جەتتىك دەگەندى ءبىلدىرۋ. ەندى قيىندىق جوق, ادامنىڭ اۋزى اققا (ۋىزعا), مالدىڭ اۋزى كوككە ءتيدى دەپ ادامنىڭ اداممەن, جىلدىڭ جىلمەن كورىسىپ, قاۋىشۋى, ۇلى توي دەگەن ۇعىم بولسا كەرەك.
مىنە, بۇل – بىزگە اتا-بابادان كەلە جاتقان يگى ءداستۇردىڭ ءبىرى. ەندەشە, كورىسۋ كۇنى باق-بەرەكەگە باستاپ, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن, جىلدان-جىلعا امان-ەسەن جەتەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
