اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى سانىن رەتتەۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟ ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى مىڭعىرعان كيىكتىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاننىڭ باسقا اۋماعىنا كوشىرىلە مە؟ رەزەرۆات قاشان اشىلادى؟ وسى جانە باسقا ساۋالداردىڭ جاۋابىن جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىندە وتكەن ارنايى جيىننان بىلدىك.
ماماندار باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا سوڭعى جىلدارى كيىك سانى قارقىندى وسكەنىن ايتادى. اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 6 اۋدانىندا, جالپى كولەمى 4 ملن گەكتار اۋماقتا كوشىپ-قونىپ ءجۇر. رەسمي ساناق بويىنشا 2011 جىلى وڭىردەگى كيىك سانى 17,7 مىڭ باس بولسا, 2019 جىلى 217 مىڭعا جەتكەن ەدى. ال 2021 جىلعى جۇرگىزىلگەن اۋە ساناعى ورال كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى 545 مىڭ باسقا جەتكەنىن كورسەتكەن.
سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستاندا بولعان قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاپشىلىعى كەزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار كيىك سانىنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ولاردىڭ جانايقايى پارلامەنت پەن ۇكىمەت قابىرعاسىنا دەيىن جەتكەن ەدى. ويتكەنى وبلىستا كيىك جايلاعان جەرلەردە جانىبەك اۋدانىنان – 258, جاڭاقالا اۋدانىنان – 199, بوكەي وردا اۋدانىنان – 274, قازتالوۆ اۋدانىنان 353 شارۋا قوجالىعى مال ءوسىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىر. ولار ءتورت ت ۇلىكتىڭ جايىلىمى, مال ازىعىن دايىنداۋ, باسقا دا ماسەلەلەردە كوپتەگەن قيىندىققا تاپ بولدى.
پايدالانۋعا بولمايدى
ونىڭ ۇستىنە كيىكتى قورعاۋ شارالارىنىڭ ەڭ جوعارى شەگىنە بايلانىستى تۋىندايتىن ماسەلە كوپ. مىسالى, براكونەرلەردەن تاركىلەنگەن نەمەسە دالادان تابىلعان كيىك ءمۇيىزىن رەسمي پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى 2021 جىلى 11 تامىزدا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە حات جولداپ, زاڭسىز ولجالانعان كيىكتەردىڭ سوت تاركىلەگەن مۇيىزدەرىن پايدالانۋ جايلى ماسەلە كوتەرگەن ەدى. الايدا مينيسترلىك «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا كيىكتەردى, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا 2023 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنۋىنا بايلانىستى تاركىلەنگەن كيىك مۇيىزدەرىن پايدالانۋعا, ساتۋعا, وتكىزۋگە, وڭدەۋگە مۇمكىنشىلىك جوق. سوت شەشىمدەرىمەن تاركىلەنگەن مۇيىزدەر تولىق جويىلۋعا ءتيىس», دەپ جاۋاپ قايتارعان.
اقبوكەندى قورعاۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپ جەتەكشىسى مىناداي ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرگەن ەدى: ءتۇن ىشىندە اۋىر جۇك كولىگىنە سوعىلىپ, مەرتىككەن بىرنەشە كيىكتىڭ ۇستىنەن شىققان ينسپەكتورلار جانۋارلاردى ارام ولتىرمەي, باۋىزداپ, جاقىن ماڭداعى اۋىلدا تۇراتىن مۇقتاج وتباسىلارعا تاراتىپ بەرمەكشى بولعان. بىراق بۇل ارەكەتتىڭ زاڭعا قايشى ەكەنى انىقتالىپ, باس تارتقان. «امالسىزدان اقبوكەندەردىڭ قانسىراپ ولگەنىن, جانى شىققانىن كۇتىپ تۇردىق. سوسىن ولاردى جيناپ, جاقىن ماڭداعى مال مولاسىنا جەتكىزىپ, ورتەدىك», دەگەن ەدى ينسپەكتور.
رەزەرۆات قاشان اشىلادى؟
اكىمدىكتەگى جيىندا وڭىردە قۇرىلماق رەزەرۆات جايىندا دا جاڭا اقپاراتتار ءمالىم بولدى. باتىس قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قايرات قادەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, «حان وردا» قوعامدىق قورى قاراجات ءبولىپ, بولاشاق «بوكەيوردا» رەزەرۆاتى اۋماعىندا كيىكتەرگە جاساندى سۋات دايىنداۋ جۇمىسى باستالعان. «جايىقگيدرولوگيا» مەكەمەسى جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بىرنەشە قۇدىق قازىلعان. قازىرگى تاڭدا ءدال سول اۋماقتا 150 مىڭداي اقبوكەن باۋىر باسىپ, مەكەندەپ قالعان. الايدا اۋماقتىق ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جەراستى سۋىن الۋ جانە كيىكتى سۋارۋ ءۇشىن جاساندى سۋ قويماسىن قۇرۋ كەزىندە توپىراقتىڭ باتپاقتانۋ جانە تۇزدانۋ قاۋپى بايقالعان. سونداي-اق جەراستى سۋىنىڭ قورى دا وتە تومەن بولىپ شىققان. جاعدايدى جەتە زەرتتەگەن ماماندار رەزەرۆات اۋماعىندا 6 شاحتالىق قۇدىق قازىپ, سۋدى تەمىر, پلاستيك نەمەسە بەتون استاۋلارعا قۇيۋ ارقىلى جاساندى سۋات ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنعان ەكەن. بىراق مىڭداعان جابايى جانۋاردى استاۋدان سۋارۋدىڭ تيىمدىلىگى كۇماندى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ بىلتىردان بەرى جىر بولىپ كەلە جاتقان رەزەرۆاتتىڭ اشىلۋى نە سەبەپتى كىدىرىپ جاتقانىن سۇرادى. ق.قادەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, العاشقى جوباعا كەيبىر مينيسترلىك تاراپىنان ەسكەرتۋلەر بولعاندىقتان, ول ماسەلەلەر ەسكەرىلىپ, جوبا وڭدەلىپ, قايتا ۇسىنىلعان. «رەزەرۆات ماسەلەسى بۇكىل مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلدى, ۇكىمەت توراعاسىنا ۇسىنىلدى. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. ەگەر جوبا ماقۇلدانسا, رەزەرۆات شىلدەدەن باستاپ اشىلۋى مۇمكىن», دەدى ق.تەمىرعالي ۇلى.
مينيسترلىك ۇسىنىسى
27 اقپان كۇنى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن جانە باسقا دا مۇددەلى ورگاندارمەن بىرىگىپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا باتىس قازاقستان, اقتوبە جانە قوستاناي وبلىسى اكىمدىكتەرىنىڭ جانە باسقا دا مۇددەلى ورگانداردىڭ ماماندارىنان بىرقاتار ءىس-شارانى جۇرگىزۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس حات جىبەرگەنى بەلگىلى بولدى. بۇل قانداي ۇسىنىس؟
بىرىنشىدەن, ماماندار كيىكتى پايدالانۋعا قاتىستى تىيىمداردى الىپ تاستاۋعا جانە كيىك پەن ونىڭ دەريۆاتتارىن پايدالانۋ جونىندە ءتيىستى بيولوگيالىق نەگىزدەمە دايىنداۋ قاجەت دەپ وتىر.
ەكىنشى ۇسىنىس – باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كيىكتى شەكتەۋدى الۋعا بيولوگيالىق نەگىزدەمەنى دايىنداۋ.
ۇشىنشىدەن, جانۋارلار دۇنيەسى وبەكتىلەرىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ, پايدالانۋ, جاساندى ءوسىرۋ, ەسەپكە الۋ جانە مونيتورينگتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورىندى مەملەكەتتىك كاسىپورىنعا اينالدىرىپ, اكتسيالارىنىڭ 50 پايىزىنان استامى مەملەكەتكە تيەسىلى زاڭدى تۇلعالار جۇزەگە اسىراتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزۋ ۇسىنىلعان.
تورتىنشىدەن, ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا ساۋدا جاساۋ ءۇشىن كيىك مۇيىزدەرى مەن اينالىمىن باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ, كيىكتەر مەن ونىڭ دەريۆاتتارىن الۋ, پايدالانۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كاسىپورىن قىزمەتىن مەملەكەتتىك مونوپولياعا جاتقىزۋ, كيىكتەر مەن ولاردىڭ دەريۆاتتارىن وتكىزۋ مەحانيزمى, ولگەن كيىكتەردىڭ مۇيىزدەرىن الۋدى ارنايى پايدالانۋعا جاتقىزۋ, كيىكتىڭ ءمۇيىزىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەم ستاۆكالارىن بەلگىلەۋ, مۇيىزدەرگە ۆەتەرينارلىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنامالارعا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى كەرەك.
مىلتىعىڭ دايىن با, اڭشى؟
قايرات قادەشەۆ 2023 جىلدىڭ كۇزگى كەزەڭىنەن باستاپ, ياعني موراتوري مەرزىمى اياقتالعان سوڭ كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ 3 پايىزدىق كولەمىنەن اسپايتىن سانىنا شەكتەۋلى ليميت بەكىتىلىپ, اۋەسقوي اڭشىلىققا كۆوتا بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ماماندار بۇل باستامانى ودان ءارى ۇلعايتىپ, قاناتقاقتى جوبا تۇرىندە ىسكە اسىرۋدى ۇسىنىپ جاتىر. كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كيىك سانىن رەتتەۋدىڭ ەكىنشى باعىتى – كوممەرتسيالىق وتكىزۋ ماقساتىندا كيىكتەن الىناتىن ءونىمدى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىن قۇرۋ, كاسىپشىلىك ءوندىرۋ بولۋى مۇمكىن. بولاشاقتا اۋلاناتىن اقبوكەن مولشەرىن 10-15 پايىزدىق ليميتكە جەتكىزىپ, جىل سايىن كاسىپشىلىك اڭشىلىققا رۇقسات بەرۋ ماسەلەسى دە ۇسىنىلىپ وتىر ەكەن.
«بۇل ۇسىنىستىڭ ءبارى مينيسترلىك اتىنان ۇسىنىس رەتىندە ۇكىمەتكە جولدانىپ وتىر. ەگەر قابىلدانعان جاعدايدا ءبىر اي ىشىندە جول كارتاسى دايىندالىپ, ناقتى جۇمىس جوسپارى ەنگىزىلەدى», دەدى ق.قادەشەۆ.
جالپى, كيىكتى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلاۋ – تاڭسىق دۇنيە ەمەس. كەڭەس وداعى كەزىندە ارنايى اڭشىلار توبى دايىنداعان كيىكتىڭ ارزان ءارى ەكولوگيالىق تازا ەتى شەتەلگە دەيىن ەكسپورتتالعان كورىنەدى.
– 1960 جىلدارى ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى كيىك سانى قازىرگىدەن دە كوپ بولدى. سول كەزدەرى كەڭشاردىڭ شابىندىعى مەن جايىلىمىن اقبوكەننەن قورىپ, تىنىم تاپپايتىنبىز. ءتۇز تاعىسىنىڭ قىزىعىن جەرگىلىكتى جۇرت تا كورىپ جاتتى. ال قازىرگى جاعدايعا جۇرەگىم اۋىرادى. براكونەرلەر تەك ءمۇيىزىن كەسىپ الادى. دالادا ءجۇرىپ, ءبىر شارشى شاقىرىم جەردەن 25 كيىكتىڭ ولىگىن كوردىم. ونى قاسقىر دا جەپ تاۋىسا المايدى, ءشيبورى مەن قاراقۇس قىزىعىن كورىپ جاتىر. ال بيىل قىس جىلى بولدى, اقبوكەننىڭ ءبىراز بولىگى قۇمعا ەنىپ, جامانتاۋدى اينالىپ, رەسەيدىڭ باسقارۋىنداعى كاپۋستين يار پوليگونى اۋماعىنا ءوتىپ كەتتى دەپ ەستيمىن. ول جاققا قاراپايىم حالىق بارا المايدى, جانۋارلاردىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي ەكەنىن بىلمەيمىن. مەملەكەتىمىز قانشاما قارجى شىعارىپ, ساقتاپ وسىرگەن سوڭ بۇل كيىكتىڭ پايداسىن دا ءوزى كورۋى ءتيىس قوي, – دەيدى «بوكەيلىكتەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى تولەگەن وتەشەۆ اقساقال.
ەدىل-جايىق اراسىنا سىيماي كەتكەن اقبوكەننىڭ ءبىر بولىگىن ازيا بەتكە, جايىق وزەنىنىڭ سول جاعىنا وتكىزۋ ماسەلەسى دە كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ زوولوگيا ينستيتۋتى بيىل وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, وزەننىڭ كيىك وتەتىن جەرلەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ق.قادەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقبوكەن كوشى 2023 جىلدىڭ كۇز ايلارىنا جوسپارلانعان. جايىقتان بارعان جانۋارلارعا ارنايى جەر دە ازىرلەنىپ قويعان كورىنەدى.
