كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
سول كەزدە ولاردىڭ شتاتىندا اي سايىن جالاقى الىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كەمىندە ءۇش-ءتورت قىزمەتكەر بولعانىن بىلەمىز. ارادا ۋاقىت وتە كەلە ولاردى قارجىلاندىرۋدى زاڭداستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان. سوندا وڭىرلىك اكىمدىكتەردىڭ كۇن تارتىبىنە «قازاق ءتىلى» قوعامىن قولداۋ قاجەت پە, الدە تىلدەر باسقارماسىن قۇرعان ءجون بە؟» دەگەن ساۋال شىعارىلعانى انىق. اقىرىندا اكىمدەر بيۋدجەتتەن بولىنەتىن از-مۇز قارجىنى «انا ءتىلىم, اتا سالت-ءداستۇرىم» دەپ بىلەك ءتۇرىنىپ شىققان بەلسەندىلەرى كەيدە كوپشىلىك الدىندا قىزىنا سويلەپ, جەرگىلىكتى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ اتىنا وتكىر سىن ايتىپ, «بەدەلدەرىن ءتۇسىرىپ» جۇرگەن قوعامدىق بىرلەستىك فيليالدارىنا بەرگەننەن گورى, ء«لاپباي, تاقسىر» دەپ ءيىلىپ-بۇگىلىپ تۇراتىن شەنەۋنىكتەر قىزمەت ىستەيتىن تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىن قۇرۋدى ءجون كورگەن سىڭايلى.
ءسويتىپ وڭىرلەردە ءتىل ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەننەن كەيىن اكىمدىكتەردىڭ قارجىلاي قولداۋىنان جانە كوبىنەسە جەرگىلىكتى بيلىك ىزدەپ تاۋىپ بەرىپ كەلگەن دەمەۋشىلەردىڭ تيىن-تەبەنىنەن قاعىلعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى فيليالدارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ شتاتتاعى قىزمەتكەرلەرى تۇگەل قىسقارتىلعان. سول سەبەپتى ولاردىڭ جۇمىستارى دا بىرتىندەپ قوجىراپ, بۇرىنعى بەلسەندىلىكتەرى باسەڭدەپ قالعان بولاتىن.
دەگەنمەن, كەيىنگى كەزدە قوعامىمىزدا, اسىرەسە, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىندا جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى قالىپتاسقان جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە وتىرىپ, ونىڭ شىنايى مارتەبەسىن كوتەرۋ قاجەتتىگى جايلى تالاپ-تىلەكتەرى ءجيى داۋىس كوتەرە ايتىلا باستاعاندىقتان بولار, بيىل حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسشىلىعى اۋىستىرىلىپ, ونىڭ جۇمىسىن قايتادان جانداندىرۋ شارالارى قولعا الىنىپ جاتىر. ءجون-اق. الايدا وسى رەتتە وڭىرلىك اكىمدىكتەردە «قازاق ءتىلى» قوعامىن قولدايمىز با, الدە تىلدەر باسقارماسىن قارجىلاندىرامىز با؟», دەگەن ساۋال تاعى دا تۋىندايتىن سياقتى. سەبەبى, قازىرگى كەزدە قاي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ بولسىن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى انىقتالماسا, ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرى بەلسەندى دە ناتيجەلى بولۋى نەعايبىل. ال وڭىرلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورتالىقتان قوماقتى سۋبۆەنتسيا الىپ وتىرعان ماردىمسىز بيۋدجەتتەرى ءتيىمسىز شىعىنداردى كوبەيتپەي, «كورپەگە قاراي كوسىلۋدى» تىلەيتىنى ءمالىم.
شىنتۋايتىندا, وڭىرلەردىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى وسىعان دەيىن وزدەرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەرى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتىپ جارىتقانى شامالى. ولاردىڭ اكىمدىكتەردىڭ اۋدارما باسقارمالارىنا ۇقساپ كەتكەندىگى جونىندە ورىندى سىندار كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا شىعار, كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار ايماقتا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى وڭتايلاندىرۋعا ىلىكتى. قازىر 17 ءوڭىردىڭ تەك سەگىزىندە عانا – اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, جامبىل, قاراعاندى, قوستاناي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا عانا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى قىسقارتۋعا ۇشىراماي ساقتالىپ قالعان. مىنە, وسىنداي بۇرىنعى مەملەكەتتىك ورگاندار اقمولا, قىزىلوردا وبلىستارىندا ىشكى ساياسات باسقارمالارىنا, ماڭعىستاۋ, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارىندا جانە شىمكەنت قالاسىندا مادەنيەت باسقارمالارىنا قوسىلعان. نۇر-سۇلتان قالاسىندا تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارمالارى بىرىكتىرىلگەن. ال الماتى قالاسى اكىمىنىڭ اپپاراتى جانىندا تىلدەردى دامىتۋ جانە لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ورتالىعى عانا قالدىرىلعان. بۇل مالىمەتتەردەن وڭىرلەردەگى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ تولىقتاي جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەندىگى جانە ورتالىقتان بىرىڭعاي ءتاسىل ۇسىنىلماعاندىعى اڭعارىلادى. ايتپەسە, تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى قازاعى قالىڭ ءھام مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى اسا وزەكتى ەمەس دەۋگە بولاتىن الماتى, اتىراۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا دەربەس كۇيىندە ساقتالىپ, ءورىستىلدى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسى تار سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا مادەنيەت باسقارمالارىنا قوسىلعانى قانشالىقتى نەگىزدى؟!
كەزىندە تىلدەر جونىندەگى كوميتەتتى باسقارعان بەلگىلى قالامگەر ەربول شايمەردەن ۇلى ءبىر سوزىندە: «شىنىن ايتسام, تىلدەر جونىندەگى كوميتەتتى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنان الىپ, ءبىلىم مينيسترلىگىنە بەرمەيىنشە, قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى دەپ ايتا المايمىن...», دەگەن بولاتىن. بۇگىندە ارامىزدا جوق قايراتكەر اعامىزدىڭ سول اماناتى ورىندالعانداي بولىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ءتىل ساياساتى كوميتەتى بىلتىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. الايدا تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى وڭتايلاندىرىلعان وڭىرلەردەگى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكالىق جۇمىس بولىمدەرى ىشكى ساياسات جانە مادەنيەت باسقارمالارىنىڭ قۇرامىندا قالىپ وتىر. مۇندا قانداي قيسىن بار؟
بىزدىڭشە, قازىر دەربەس قالپىندا ساقتالعان تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتىنە باعىندىرىپ, ءارتۇرلى وڭىرلىك باسقارمالاردىڭ قۇرامىنداعى تىلدەردى دامىتۋ بولىمدەرىن ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ قاراۋىنا بەرگەن ءجون. سوندا مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى كوپەتنوستى حالقىمىزعا بالاباقشادان باستاپ ۇيرەتۋگە بارىنشا قولداۋ جاساۋمەن قاتار, ونىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاۋ دا كۇشەيە تۇسەر ەدى. سەبەبى, جەكەلەگەن وڭىرلەردە ءبىر كەزدە قولعا الىنعان تالاي يگى باستامالار اياقسىز قالىپ, كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەدى. ماسەلەن, ەلدىڭ شەتىندەگى, جەلدىڭ وتىندەگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2004-2007 جىلدارى بارلىق بالاباقشادا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ باتىل قولعا الىنىپ, قازاق توپتارى دا كوبەيتىلگەن ەدى. قىزىلجار وڭىرىندەگى مەكتەپتەردىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ ۇزدىك مۇعالىمدەرىنە ۇستەماقى دا تولەنە باستاعان بولاتىن. بۇعان قوسا, ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا وقۋعا تۇسۋگە تىلەك بىلدىرگەن ۇلتى قازاق ەمەس تۇلەكتەرگە وبلىس اكىمىنىڭ گرانتتارى تاپسىرىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن اسىراتىن باسقا دا ءىس-شارالار كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتاتىن. وكىنىشكە قاراي, وبلىس باسشىلىعى اۋىستىرىلعاننان كەيىن سول جاقسى ىستەر ودان ءارى جالعاسىن تاپپاي, ءتىپتى بۇگىندە ۇمىتىلۋعا اينالدى. وڭىرلىك تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەسە, تىلدەردى دامىتۋ بولىمدەرى وڭىرلىك ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ قۇرامىندا بولسا, ەل بولاشاعى – جاس ۇرپاقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ وسۋىنە ىقپالى تيەتىن تىڭ باستامالاردى قولداپ, ولاردىڭ ءورىسىن ەل كولەمىندە كەڭەيتۋگە وڭتايلى مۇمكىندىك تۋار ەدى.
ال تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىن تولىق قازاقىلاندىرىپ بىتىرە الماعان ونوماستيكالىق جۇمىس بولىمدەرىنىڭ شتات سانىن قىسقارتىپ, ولاردى ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ دەنىن «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» رقب فيليالدارىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە بولگەن ءجون سياقتى. بۇل, اسىرەسە, سولتۇستىك وڭىرلەردە سوڭعى جىلدارى سىلبىراپ كەتكەن ونوماستيكالىق جۇمىسقا سونى سەرپىن بەرەرى ءشۇباسىز. ارينە, ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن مەملەكەتتىك قولداۋ كۇشەيتىلىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا دا كوزدەرىن قاراستىرۋ قاجەت. سوندا بۇل قازىر اتى بار دا, زاتى جوق بولىپ قالعان ۇيىمنىڭ بۇرىنعى بەلسەندىلىگىن قالپىنا كەلتىرىپ, ءتىل سالاسىندا قوردالانىپ قالعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە وڭتايلى مۇمكىندىك تۋارى داۋسىز.
