تەرەڭ ىزدەنىستى قاجەتسىنەتىن تەاتر

ال تەاتر ونەرى ءۇشىن سول ىزدەنىستىڭ ۇزدىكسىز بولۋى اسا ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل – قوعامنىڭ بۇگىنگى ءۇنى مەن تىنىسىن كوركەمدىكپەن باياندايتىن ەرەكشە ونەر. سول قوعامنىڭ كوشىنە ىلەسە المايتىن, ادامزات پروبلەماسىن ءار ۋاقىتتىڭ ءوز تىلىمەن اشىق تۇردە ناسيحاتتاۋعا نيەتسىز, سول ارقىلى بولاشاققا باعدار جاساۋعا مۇمكىندىگى جوق ساحنالىق ونەردە ءماننىڭ دە, ءساننىڭ دە بولمايتىنى اقيقات. وسى تۇستا قازاق تەاترلارىنىڭ بۇگىنگى تىنىسى قانداي, ساحنالىق-كوركەمدىك ىزدەنىسى قاي باعىتتا, قانداي دەڭگەيدە دەگەن ساۋالدىڭ تۇرۋى زاڭدىلىق.

ەلىمىزدە ءدال قازىرگى تاڭداعى ساحنا­لىق ونەردىڭ اسا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. ياعني جاڭا فورما, جاڭا كوزقاراستىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەر­گەنىنە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. سول نەگىزدە اسىرەسە جاس رەجيسسەرلەر اراسىنان ايتۋلى ەسىمدەردىڭ تانىلعانىنا دا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. دەمەك بۇگىنگى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ ىشىندە سان جاعىنان از بولسا دا الەمدىك ساحنا ونەرىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىمەن ساناسىپ, سوعان ىلەسۋگە مۇمكىندىگىن باي­قاتىپ جۇرگەن ۇجىمدار جوق ەمەس. ارينە, مۇنداي مۇمكىندىكتەردىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق دەرلىك تەاتردا ورىن الىپ وتىرماعانى انىق.

جالپى, ەلىمىزدە رەسمي تۇردە بىلە­تىنىمىزدەي, الپىستان اسا تەاتر بار. سونىڭ ىشىندە تاريحى وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قالىپتاسىپ, دامۋدىڭ ءتۇرلى ساتىسىنان وتكەن, تاجىريبەلى ۇجىم­دار سان جاعىنان ەداۋىر. الايدا ولار­دىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى كوڭىل الاڭ­داتارلىق دەڭگەيدە. بۇعان دالەل شىعىس قازاقستان وبلىستىق سەمەيدىڭ اباي اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق الەم­نەن الشاق جاتقاندىعى. انىعىن ايتار بولساق, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اي­لا­رىنىڭ بىرىندە اتالعان تەاتردىڭ رە­پەرتۋارىنداعى سپەكتاكلدەرىن كورۋ ءۇشىن سەمەي قالاسىنا بارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ قاينار كوزى, باستاۋى سانالعانىمەن, مادەني ورتا­لىقتان شالعاي جاتقان ۇجىمنىڭ قازىر­گى شىعارماشىلىق ىزدەنىسى كىمنىڭ دە بولماسىن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي قويمايدى, ارينە.

م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەك», «اي­مان – شولپان», «اباي», «بايبىشە – توقال», ب.ءمايليننىڭ «مايدان», «شۇعا», «جالبىر», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ءتارىزدى كەسەك شىعارمالارىن ساحنالاۋدان باستاعان ۇجىمنىڭ تاريحىندا ا.الەكساندروۆتىڭ «مالينوۆكاداعى توي», ا.كورنەيچۋكتىڭ «پلاتون كرەچەت», ن.ۆ.گوگولدىڭ «ۇيلە­نۋ», «رەۆيزور», ءۇ.عادجىبەكوۆتىڭ «ار­شىن – مال الان», ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىر­زاعا ءبىر قىزمەتشى», ن.وستروۆسكيدىڭ «جارلىلىق ۇيات ەمەس», ن.حيكمەتتىڭ «ما­حاببات تۋرالى اڭىز», ش.ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلا», ف.شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحاببات», ت.ب. ايتار ويى سالماقتى, رەجيسسەردىڭ دە, اكتەردىڭ دە كەڭىنەن ءھام تەرەڭنەن ىزدەنۋىنە ىقپال ەتەتىن, ءاربىر ونەرپازدىڭ كوسىلىپ ويىن كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن سوم شىعارمالاردىڭ قويىلعانىنا اتالعان تەاتردىڭ تاريحى كۋا. وسىنداي شىعارمالار ارقىلى وزدەرىنىڭ قارىم-قابىلەتىن, قيال بايلىعىن تانىتقان بايتەن وماروۆ, ەسمۇحان وباەۆ, شوپان كارىباەۆ سىندى بىلىكتى رەجيسسەرلەرمەن بىتە قايناسىپ قىزمەت ەتكەن نۇريتدين اتاحانوۆ, ابىلقاسىم جاڭ­بىرباەۆ, گۇلسىم ءابدىراحمانوۆا, سەك­سەنىندە ساحنادان تۇسپەگەن كۇلاش سا­كيەۆا سىندى نار اكتەرلەردىڭ كوزىن كورگەن, ءىزىن باسقان بۇگىنگى بۋىننىڭ ونەرگە دەگەن سالقىنقاندىلىعى كوز دە, كوڭىل دە قۋانتپادى. ءبىز كورگەن سپەكتاكلدەردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ تىم تومەندىگىنە زاماناۋي كوزقاراستىڭ جوقتىعى, قاراجات تاپشىلىعىنان ارزان (نەمەسە تەگىن) دراماتۋرگ پەن رەجيسسەرگە جاۋتەڭدەۋگە ماجبۇرلىك سەبەپ بولعان.

تەاتر باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر كەزدەرى ورتاق شاڭىراقتىڭ استىندا وتىرعان ءۇش تەاتردىڭ ارقايسىسىنا وبلىس­تىق اكىمدىك تاراپىنان بولىنەتىن قوماقتى قاراجاتتىڭ كولەمى سوڭعى كەزدەرى تىم قىسقارىپ كەتكەن. ارينە, پەسا اۆتورى مەن رەجيسسەر قالاماقىسىنىڭ, ءبىر سپەكتاكلگە قاجەتتى كومپونەنتتەردىڭ: دەكوراتسيا, كوستيۋم, ءان جازۋ, افيشا, جارناما, ت.ب. قازىرگى كۇندە ارزان تۇرمايتىنىن ەسكەرسەك, تىم از قارجىنىڭ قانداي تەاتردىڭ بولماسىن ادىمىن اشتىرمايتىنى بەلگىلى. ۇجىمنىڭ كوبىندە تەگىن دراماتۋرگكە, ارزان رەجيسسەرگە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانى وسىدان. دەمەك بۇل – ارزاننىڭ سورپاسى تاتىمايدى دەگەن ءسوز.

ارينە, قاراجات ماسەلەسى, ونىڭ جىل سايىنعى ءبولىنۋ پروتسەسىندەگى ولقى­لىقتار – ءبىر اباي تەاترىنا عانا ەمەس, جالپى وبلىستىق اكىمدىكتەرگە قا­راس­تى ۇجىمداردىڭ كوپشىلىگىنە ور­تاق ماسەلە. الايدا الماتى, نۇر-سۇل­تان قا­لالارىنداعى ونەر وشاقتارىن ايت­پاعاندا, كەيدە كورىپ قالعان وبلىس­تىق ۇجامداردىڭ گاسترولدىك قويى­لىمدارىنىڭ, حالىقارالىق, رەسپۋب­ليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىندە كورىپ جۇرگەن باسقا دا سپەكتاكلدەر مەن سەمەي تەاترى رەپەرتۋارىنداعى شىعارمالاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. فەستيۆال دەمەكشى, گاسترولدەردە, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق تەات­ر فەستيۆالدەرىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە كورسەتكەن يران-عايىپتىڭ پەسا­سى نەگىزىندەگى ساحنالانعان «كەرى­كەت­كەن» («اداسقان باق قۇسى») سپەكتاك­لى­نىڭ تەاتردىڭ ىزدەنىسىنە سالماق قو­سىپ, رەپەرتۋارلىق جىرتىعىنا جاماۋ بولا الماسى انىق ەدى. ءبىر كەزدەرى ال­ماتى قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعىنا ۇسىن­عان «ماحاببات قىزىق, مول جىلدار» سپەكتاكلىنىڭ دە بۇل تەاترعا تابىس الىپ كەلمەگەنىن بىلەمىز.

وسى تۇستا ءاربىر سپەكتاكل ءۇشىن ارنايى تىگىلۋگە ءتيىستى كەيىپكەرلەر كوستيۋم­دەرىنىڭ جۇپىنىلىعىنىڭ دا كوزگە بىردەن تۇسكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ورىسشا ايت­قاندا «پودبور» كيىمدەردىڭ تىم ەس­كىلىگى, كەيىپكەرگە دە, ءرول ورىنداۋشىعا دا سايكەس كەلمەيتىنى كورىنىپ تۇر. بۇدان كەيىن گريم ماسەلەسىن ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. تەاتر ارتىستەرى ساحنالىق گريم مەن كۇندەلىكتى بوياۋدىڭ (ماكياج) اراجىگىن اجىراتا المايتىن سىڭايلى. تاقىرىبى ايتىپ تۇرعانداي, جاسى جيىرمادا بولعانىمەن ماڭگىلىك بالانىڭ كۇيىن كەشكەن ءلايلانىڭ رولىندەگى سۇلۋشاش تولەكوۆانىڭ تۇرپايى بەت بوياۋى كەيىپكەردىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق-پوتولوگيالىق احۋالىنا مۇلدەم قاراما-قايشى. سول سياقتى تۇرمىسى تىم ايانىشتى بەرىلىپ, سپەكتاكلدە وتە جۇپىنى كۇن كەشەتىن, تۇرعىلىقتى ءۇيى تىم بەيشارا كۇيدە بەزەندىرىلگەن قاتيرانىڭ ءساندى, تازا كيىمى دە سول قاراما-قايشىلىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتكەن. بۇلاردىڭ بارلىعى – «ماڭگىلىك بالا بەينە», «كەشىر» («ليفت»), ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ قويىلعان «بەس نارسە» جانە بالالارعا ارنالعان «ويىنشىقتار» سپەكتاكلدەرىنەن بايقالعان ولقىلىقتار. العاشقى سپەكتاكلدەگى وتە جۇپىنى دەكوراتسيا, ساحنا تورىندەگى تامعالى شاتقا­لىنداعى تاستارعا قاشالىپ سالىنعان كۇن باستى قۇدايدىڭ بەينەسى مەن تۇتىنگە ورانعان قالانىڭ قاتار تۇرعان ءساتسىز ءارى تۇسىنىكسىز پلاكاتى («بەس نارسە»), «كەشىر» قويىلىمىنداعى اكتەرلەر ارەكەت ەتەتىن تار ءليفتىنىڭ فورماسى مەن ساحنا تورىندەگى LED ەكراننان بەينە-جازبامەن بەرىلەتىن ءليفتىنىڭ تومەن-جوعارى تەڭسەلگەن ءجۇ­رىسىنىڭ قاتار بەرىلۋى تەاتردىڭ ىزدەنىسىن اڭعارتپادى. تۇپنۇسقا اتاۋى «كەشىر» دەپ وزگەرتىلگەن شىعارمادا ءرول ورىنداۋ­شى­لار تار شەڭبەردە (ليفتىدە) ونەر كور­سەتكەندىكتەن, سول ءليفتىنىڭ ىشىندە تو­عىس­قان ءتۇرلى تاعدىردىڭ درامالىق ءحا­لىن, سون­­داي-اق اكتەرلەردىڭ ءساتتى ويىندارىن باي­­قاۋدىڭ قيىنعا سوققانىن جاسىرمايمىز.

سول سياقتى اكتەرلەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك داۋىس-ديكتسيانىڭ جوقتىعى, ولاردىڭ بارلىق قويىلىمدا دا ءبىر ورىندا تۇرىپ سويلەۋى, رولمەن, كەيىپكەرمەن جۇمىس جاساۋعا دەگەن ەنجارلىق, ەڭ باس­تىسى, رەجيسسەردىڭ جوقتىعى, جالپى قوعام ومىرىنە, ونەرگە قازىرگى كوزقاراسپەن قارايتىن, زاماناۋي شەشىمدەر جاساۋعا بەيىم جاستارمەن جۇمىس جاساۋعا نەم­قۇ­رايدىلىقتىڭ باسىمدىعى انىق باي­قالادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى – بۇل تەاتر­دا كاسىبي ءبىلىمى بار ارتىستەردىڭ سانى تىم از. كوبىندە مۋزىكالىق, پەداگوگيكالىق باعىتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردى تامامداعان ماماندارمەن, ياعني ساحنانىڭ سىرىن سوناۋ ىرگەتاسىنان باستاپ مەڭگەرمەگەن جاستارمەن العا جىلجيمىن دەپ ويلاۋ – ابسۋرد. وسى تۇستا تەاتر ونەرىن تۇسىنەتىن, تۇسىنگىسى كەلەتىن جاستاردىڭ بارىن جوققا شىعارا المايمىز, تىكەلەي اكتەرلىك ماماندىقتى يەلەنبەسە دە رەپەرتۋارداعى قويىلىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ونەر كورسەتەتىن سولار. كەرىسىنشە, سونداي ىنتالى جاس بۋىنعا جول كورسەتەتىن تاجىريبەلى ارتىستەردىڭ نەمقۇرايدىلىعى باسىم دەپ ايتار ەدىك. وسىنداي ماسەلەلەرمەن قاتار جارىق بە­رۋشى ماماننىڭ شىعارماشىلىق ىزدە­نىسكە مويىن بۇرا بەرمەيتىندىگىن اڭعارۋعا بولادى. جارىق بەرۋشى سول جارىقتىڭ سپەكتاكل ءۇشىن اسا قاجەتتى ءارى ماڭىزدى كومپونەنت ەكەندىگىن تۇسىنبەيتىن بولۋى كەرەك نەمەسە ءوز ىسىنە نەمقۇرايدى قاراۋ ورىن العان.

سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا, بىر­نەشە جىل بويى وسى عيماراتتا اباي اتىنداعى جانە «داريعا-اي» جاستار تەاترلارىمەن بىرگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ورىس ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەن. مۇنى ۇنەمى رەسەيدەن رەجيسسەرلەر مەن ارتىستەردى شاقىرىپ, كورشىلەس ەلمەن شىعارماشىلىق بىرلەستىكتە جۇمىس ىستەپ وتىرعان تەاتردىڭ ءبىر عانا قويىلىمىنان بايقاۋعا بولادى. ۆ.شۋكشيننىڭ بىرنەشە اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىندە ساحنالانعان ا.گلۋش­كوۆتىڭ «جيت... جيت... جيت» سپەكتاكلىندەگى قاراپايىم ءارى ساۋاتتى ستسەنوگرافيا مەن كيىم ۇلگىلەرى, رول­دەگىلەردىڭ شىنايى ويىنى ترۋپپانىڭ بۇگىنگى كورەرمەننىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق تالعامىنا ساي جۇمىستار اتقارىپ جات­قان­دىعىن ايقىندايدى. ءبىر اۋىلداعى تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىن باياندايتىن قويىلىمداعى اكتەرلەردىڭ ءار كورىنىس سايىن كوستيۋمدەرى مەن دەكوراتسيانى جارىقتى وشىرمەي, كورەرمەننىڭ كوز الدىندا-اق اۋىستىرىپ وتىرۋىنىڭ وزىندە ساحنالىق ۇلكەن مادەنيەت بار. ال قازاق تەاترى ءۇشىن بىرنەشە سەكۋند (ارينە ساحنالىق ونەر ءۇشىن 2-3 سەكۋندتىڭ ءوزى تىم ۇزاق) بويى ساحنا قاراڭعى بولىپ تۇرۋى كەرەك ەكەن. جالپى ايتقاندا, ف.دوستوەۆسكي تەاترى قوماقتى قاراجاتتى تا, دارىندى رەجيسسەردى دە, تالاناتتى ونەرپازداردى دا تابۋدىڭ جولىن تاپقان. دەمەك بارلىق ماسەلەنى قاراجاتقا تىرەپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ۇجىمنىڭ بۇگىنگى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا دەگەن نيەتىن ارتتىرىپ, ۇلكەن دۇنيەلەر جاساۋعا بولادى ەكەن. ءارى ءدال وسى جەردە ۇلتتىق نامىستىڭ دا بوي كوتەرگەنى دۇرىس-اق.

ال «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمە» قاعي­داسىن ۇستانعان اباي تەاترىندا ىلگەرى دامۋدىڭ جولىنا الدەقاشان ءتۇسىپ, ادام قيالىنىڭ شەكسىزدىگىن بايقاتىپ جاتقان الەمدىك تەاتر ۇدەرىسىنە ىلەسۋدەن بۇرىن, سول ىلەسۋگە دەگەن وي دا جوق سياقتى. ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگىندە ونەرگە دەگەن ءفاناتيزمنىڭ جوقتىعى تابۋدىڭ كوپ­تەگەن كوزدەرى مەن مۇمكىندىكتەرى بار قارا­جاتتى دا, زاماناۋي كوزقاراستاعى رەپەر­تۋارلىق ساياساتتى دا جوق ەتكەن. جالپى, سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ ىشىندە حالىق­تىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق تالعامىن ارتتىراتىن, بۇگىنگى كۇنگە ءححى عاسىردىڭ كوزقاراسىمەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن درامالىق شىعارمالاردىڭ بولماۋى, ءتىپتى مۋزىكالىق تەاتر مارتەبەسىنە ساي سپەك­تاكلدەردىڭ جوقتىعى (بولسا دا تىم ازدىعى) اتالعان تەاتردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنىڭ تومەن دەڭگەيىن تانىتىپ-اق تۇر. اتالعان ۇجىمنىڭ زامان كوشىنە ىلەسۋگە, الدەقاشان تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق قۇرالداردىڭ قاجەتتى ءارى ماڭىزدى ادىس­تەرىن مەڭگەرۋگە بەت بۇرعان قازىرگى كەيبىر قازاق تەاترلارىنىڭ شاڭىنا دا ىلەسە الماي وتىرعانى ويلانتادى. ابايدىڭ ەسىمىن سول ۇلى اقىن تۋىپ-وسكەن توپىراقتا يەلەنىپ وتىرعان ۇجىمنىڭ وسىنداي ما­سەلەلەردە سەلت ەتپەۋى وكىنىشتى-اق.

ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ايبولات جان­عالي ۇلىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا جارىق كورگەن ء«حالىڭ قالاي, تەاترىم؟» دەگەن ماقالاسىندا تەاتر ونەرىنىڭ توڭىرەگىندەگى نەگە دەگەن سۇراقتاردى ورتاعا سالۋى وسىنداي ۇجىمداردىڭ جۇمىستارىن كورىپ-بىلگەندىكتەن تۋىنداپ وتىر. بۇل كوپ ساۋالدى قويىپ الىپ, سوعان جاۋاپ تاپپاي داعدارعان باسشىنىڭ وسىنداي العا جىلجۋدىڭ ورنىنا كەرىكەتكەن تەاترلارعا جان اشۋدان تۋىنداعان جان ايقايى بولاتىن. نەگىزىنەن قازىرگى تەاتر, كينو مەن تەلەديداردىڭ Facebook, Instagram, Twitter سياقتى باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ وتىرعان ۋاقىتتا ساحنالىق ونەر ءۇشىن اتقارۋعا ءتيىستى ىستەر وتە كوپ. ال اتالعان تەاترعا ۇجىم تاراپىنان ءىس پەن ىزدەنىستىڭ, باسشى تارا­پىنان ىسكەرلىكتىڭ قاجەتتىلىگى قاتتى بايقالادى.

زۋحرا يسلامباەۆا,

ونەرتانۋ كانديداتى, ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى