قارجى باقىلاۋ قىرلارى

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆا­تسيالىق دامۋدىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋى كوپتەگەن باعدار­لامالىق قۇجاتتاردىڭ قابىل­دانۋىن كوزدەيدى. بەلگىلەنگەن ماقسات­تارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ, جوعارى تەحنولوگيالار قولدانىلىپ, اۋقىمدى بيۋدجەت قاراجاتى سالىنادى. الايدا, ولاردىڭ تابىسى تەك ناقتى ايقىندالعان ستراتەگيامەن عانا ەمەس, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋدىڭ ساپاسىمەن دە انىقتالادى. بۇل فۋنكتسيا­نى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى اتقارادى. مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ – جاي عانا بيۋدجەت پروتسەسىن قاداعالاۋ تەتىگى ەمەس, مەملەكەتتىڭ بولىنەتىن قاراجاتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە قارجىلىق باعالاۋ جۇرگىزۋگە باعىتتالىپ, ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيىن مونيتورينگىلەۋ. ەسەپ كوميتەتى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە تىكە­لەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرە­تىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋىن سىرتقى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى بولىپ تابىلادى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە سىرتقى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدى وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارى جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ساپالى جۇمىسى, ولاردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ تابىلادى. ەسەپ كوميتەتىنە زاڭ جۇزىندە تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتىن ءادىسناما, كادرلاردى قايتا دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋ بولىگىندە ۇيلەستىرۋ فۋنكتسياسى بەكىتىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ەسەپ كوميتەتى اتال­عان باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. بۇل رەتتە ەسەپ كوميتەتى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەردى ەنگىزە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ستاندارتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى سىرتقى مەملەكەتتىك قار­جى­لىق باقىلاۋدىڭ تاۋەلسىز ورگانى رەتىندە تەكسەرۋ كوميسسيالارىن ينستيتۋتسيونالدىق بەكىتۋدىڭ قاجەتتىگى جونىندە بىرنەشە مارتە مالىمدەگەن بولاتىن. مەملەكەت باس­­شىسى 2011 جىلعى 2 مامىردا جارلىققا قول قويۋ ارقىلى وسى ماسە­لەدە بىزگە قولداۋ ءبىلدىردى. اتال­عان جارلىقتا مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلاتىن تەكسەرۋ كوميسسيالارىن قۇرۋ كوزدەلگەن. تەكسەرۋ كوميسسيالارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىن باقى­لايتىن, سىرتقى مەملەكەتتىك قار­جىلىق باقىلاۋدىڭ تاۋەلسىز ورگان­دارى رەتىندە 2011 جىلدان باس­تاپ جۇمىس جاساي باستادى (بۇعان دەيىن ولار ءماسليحاتتار اپپاراتىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن بولاتىن). اتالعان وزگەرىستەر وڭىرلەرگە بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر مەن سۋبۆەنتسيالار ۇلعايىپ جاتقان كەزدە جەرگىلىكتى جەرلەردە سىرتقى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ مارتەبەسىن ناقتى كۇشەيتىپ, ءرولىن ارتتىرۋدىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىگىنەن تۋىن­دادى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدار­لامالاردى ىسكە اسىرۋ كوزى بولىپ تابىلاتىنى, ونىڭ قاراجاتى ناقتى سەكتوردى دامىتۋعا, الەۋمەتتىك سالاعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا, باسقا دا مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمسالىپ جاتقانى دا ەسكەرىلدى. تەكسەرۋ كوميسسيالارى قىزمەتىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ەسەپ كوميتەتى جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى  بيۋدجەت كودەكسىنە, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭعا تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن بەكىتەتىن ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزدى. ەسەپ كوميتەتى تەكسەرۋ كوميسسيا­لارى تۋرالى ۇلگى ء(وز قۇجاتتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن ۇسىنىم رەتىندە) ەرە­جەلەردى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىنا سىرتقى باقىلاۋدى جۇرگىزۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ۇسى­نىم­داردى بەكىتۋ بولىگىندە سىرتقى باقىلاۋدى جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىسناماسىن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق, تەكسەرۋ كوميسسيالارى كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇرگىزدى. ازىرلەنگەن ءتيىستى ادىستەمەلىك قۇرالدار وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا جۇمىستا قولدانۋ ءۇشىن جىبەرىلدى. ەسەپ كوميتەتى جىبەرگەن قۇجاتتار­دىڭ ۇلگى جوبالارى نەگىزىندە تەك­سەرۋ كوميسسيالارى ءوز ەرەجەلەرىن, رەگلامەنتتەرىن, اپپارات قۇرىلىمىن بەكىتتى. سونداي-اق, جوسپاردىڭ, باعدارلامانىڭ, جۇمىس جوسپارىنىڭ, تاپسىرمانىڭ, قورىتىندىنىڭ, قاۋلىنىڭ, ۇسىنىمنىڭ نىساندارى مەن قۇرىلىمى, باقىلاۋ اكتىسى بلانكىسىنىڭ, باقىلاۋ اكتىسى جانە باقىلاۋ ولشەمى (تەكسەرىپ قاراۋ) اكتىسى قۇرىلىمىنىڭ, انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار ءتىزىلىمىنىڭ نىساندارى مەن سيپاتتاماسى بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار, اۋماقتارعا شىعا وتىرىپ, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا ادىسنامالىق كومەك كورسەتۋ پراكتيكاسى قولدانىلۋدا. ەسەپ كوميتەتى جەرگىلىكتى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ­عا پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋ, ولاردىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىنە قولداۋ كورسەتۋ سياقتى ماڭىزدى باعىتقا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. وقۋ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىقتىڭ بازاسىندا جۇرگىزىلەدى, ول جەردە وقۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالعان. سەمينارلاردى وتكىزۋگە قارجىلىق باقىلاۋ سالاسىنىڭ تاجىريبەلى ماماندارى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, شەتەلدىك لەكتورلار – الەمنىڭ الدىڭ­عى قاتارلى جوعارى قارجى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى تارتىلۋدا. سونداي-اق, وقۋ قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ارقىلى (وندىرىستەن قول ۇزبەي) جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ماسەلەن, 2013 جىلى 24 بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ سەمينارى وتكىزىلىپ, وعان مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ سالاسىنىڭ 553 قىزمەتكەرى, سونىڭ ىشىندە تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ 416 قىزمەتكەرى قاتىستى. اعىمداعى جىلعا جالپى سانى 650 تىڭداۋشى قامتىلاتىن, سونىڭ ىشىندە, حالىقارالىق بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن اۋديت ستاندارتتارى سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكى شەتەلدىك ساراپشىنى شاقىرا وتىرىپ, 22 سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ەسەپ كوميتەتى جانە تەكسە­رۋ كوميسسيالارى اراسىنداعى سىن­دار­لى ءوزارا ءىس-قيمىل جولىنا ماڭىزدى قادام – سىرتقى مەم­­لە­كەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگان­دا­رىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇرۋ بولدى. اتالعان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان قىزمەتىنىڭ ماقساتى سىرتقى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن ءادىسناماسىن جاساۋ بولىپ تابىلادى. ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى 2011 جىلعى قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا تەكسەرۋ كوميسسيا­لارى توراعالارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. قازىر مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جانە ولاردى شەشۋ جولدارى تالقىلاناتىن وسىنداي وتىرىستار جىلىنا كەمىندە ەكى رەت وتكىزىلەدى. وسىلايشا, تەكسەرۋ كوميسسيالارى جۇرگىزەتىن پارمەندى جانە ناتيجەلى باقىلاۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. تەكسەرۋ كوميسسيالارى سىرتقى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تولىققاندى ورگانى رەتىندە قالىپتاسىپ, ناتيجەلى جۇمىس جاساۋدا. جەرگىلىكتى جەرلەردە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ پارمەندى ورگاندارىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ارقاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان بىرلەسكەن باقىلاۋ قىزمەتى كەڭ اۋقىمدى باقىلاۋعا, بيۋدجەت پروتسەسىن باقىلاۋ ءىس-شارالارىن بارىنشا تولىققاندى قامتۋعا جانە دامۋ ۇستىندەگى سالالاردىڭ وسال تۇستارىن انىقتاۋعا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى قولداناتىن باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى نىساندارىنىڭ ءبىرى قوسارلاس باقىلاۋ بولىپ تابىلادى. قوسارلاس باقىلاۋدى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى كەيىننەن ولاردىڭ ناتيجەلەرىمەن الماسا وتىرىپ, كەلىسىلگەن ماسەلەلەر مەن جۇرگىزۋ مەرزىمدەرى بويىنشا ءوز بەتىمەن جۇزەگە اسىرادى. مىسالى, 2013 جىلى ەسەپ كوميتەتى جانە وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارىمەن قوسارلاس تەك الەۋمەتتىك تۇرعىدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دامۋ ءۇشىن اسا زور ءمانى بار ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, جۇمىسپەن قامتۋ - 2020 باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىنا باعالاۋ جۇرگىزدى. وكىنىشكە وراي, جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ ءىس-شاراسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ ورىندالۋىنا ءتيىستى مونيتورينگتىڭ جۇرگىزىلمەگەنى جانە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بولماعانى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەكەلەگەن كورسەتكىشتەر مەن نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزبەگەنى, سونداي-اق, نىسانالى ترانسفەرتتەر بويىنشا ناتيجەلەر تۋرالى كەلىسىمدە كوزدەلگەن ءىس-شارالاردىڭ ۋاقتىلى ورىندالماعانى انىقتالدى. ءسويتىپ, باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيى تومەندەگەن. ەسەپ كوميتەتىنىڭ جۇرگىزگەن با­قى­لاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرگەن ۇسىنىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت 2013 جىلعى ماۋسىمدا «جۇمىسپەن قامتۋ-2020 جول كارتاسىنىڭ» جاڭا قۇجاتىن بەكىتتى. وندا بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان «جول كار­تاسى» جانە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلامالارى بىرىكتىرىلىپ, ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا داعدارىسقا قارسى دەن قويۋ شارالارى كوزدەلگەن. سىرتقى قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ جالپى­مەم­لەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋ تۇرعى­سى­نان العاندا, ەل باسشىلىعىنا جانە جۇرتشىلىققا بيۋدجەت قارا­جا­تىن الۋشىلاردىڭ جاساعان جۇمىس­تارىنىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەلەرى تۋرالى تولىق جانە وبەكتيۆتى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءسويتىپ, ءناتي­جەلەردىڭ كورسەتكىشتەرى ارقىلى مەملەكەت قاجەت ەمەس شىعىنداردى قىسقارتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, رەسۋرستاردى اناعۇرلىم قاجەتتى جانە ناقتى قايتارىمى بولاتىن سالاعا باعىتتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. وكىنىشكە وراي, ەسەپ كوميتەتى جىل سايىن قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ۇلعايعانىن اتاپ وتەدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ سالاسىنداعى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر مەن زاڭناماداعى ولقىلىقتارعا بايلانىستى بولىپ وتىر. اتالعان ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسى قويعان اۋقىمدى مىندەتتەردى ورىنداۋدا دا وزەكتىلىگىن ساقتاۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا بولاشاققا نىق سەنىم­­مەن قاراپ, ەلىمىزدىڭ 2050 جىل­عا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن تابىس­تى ىسكە اسىرۋدامىز. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بەلگىلەگەن باعىتتار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتقانىن راستاپ وتىر. بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تۇرلەرى مەن باعىتتارىن قايتا قۇرىلىمداۋ, ىسكە اسىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ەرەكشەلىكتەرى, دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە باقىلاۋ­دىڭ زاماناۋي نىساندارىن ەنگىزۋ بولىگىندە مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ الەۋەتىن جانداندىرۋ باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى الەمدەگى ەڭ وزىق تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە مەملە­كەتتىك ءاۋديتتىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىنەن مەملەكەتتىك اۋديتكە كوشۋ سىرتقى قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنا ءوز قىزمەتىن وزىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس اناعۇرلىم ءتيىمدى جانە ساپالى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن. ارينە, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا قولداۋ كورسەتۋ ءاردايىم ءبىزدىڭ نازارىمىزدا بولادى. ەسەپ كوميتەتى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى باقىلاۋ ورگاندارىنا اقپاراتتىق, انىقتامالىق جانە ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋدى, ولاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە ىقپال ەتۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى. ەرلان تۇرلىبەكوۆ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ەسەپ  كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.