وزگە ۇلت وكىلدەرى پەسچان, ءوزىمىز بەسجان دەيتىن اۋىل وبلىستاعى قاشىر اۋدانىنا قارايدى. ەرتىس وزەنى بويىنداعى قازاقتار قونىستارىنا 1745 جىلدارى كازاك قوسىندارى كەلىپ ورنالاسقانى, پاتشا زامانىندا قوسىنداردىڭ نە ءۇشىن كەرەك بولعانى تاريحتان بەلگىلى. اۋلەتتى 13 بولىستىق قۇرىپ, اتا-بابالارىمىز ءومىر سۇرگەن جەر. شەجىرەلى اقساقالدار اۋىلدىڭ 267 جىلدىق تاريحى بار دەسەدى. ال, نەگىزى اۋىل بولىپ, 1932-جىلدارى قالىپتاسادى. ءبىز ىزدەپ كەلگەن ۆيتالينا مەشكاۋسكاس وسى اۋىلدا تۇرادى.
– مەن ءوزىم ليتۆانمىن, وسى جەردە پەسچاندا تۋدىم. اكەم يوناس كازيس مەشكاۋسكاستى 1948 جىلى ورالعا جەر اۋدارادى. كەيىن اقتالادى. قازاق جەرىندە تىڭ يگەرۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە, ناقتىراق ايتقاندا, 1957 جىلى نەمىس ايەلىمەن بىرگە وسى جاققا كەلىپ, پەسچاندا تۇرىپ قالادى. تاعدىر دەگەن وسى. پەسچاندا تۋىپ-وسكەن ءۇش قىزى مەن العاشقى ايەلى قازىر گەرمانيادا تۇرادى. ال مەنىڭ انام ماريا كۋزمينيچنا بريانسكىدەن كەلىپتى. اكەم سياقتى انامنىڭ وتباسى دا قۋعىن-سۇرگىندى باسىنان وتكەرگەن. انام ءوزىنىڭ العاشقى جۇبايىمەن قازاقستانعا كەلەدى. بىراق, ول كىسى قايتىس بولادى دا, 1971 جىلى مەنىڭ اكەمە قوسىلادى. ەكەۋى دە ءومىر بويى وسى اۋىلدا ەڭبەك ەتتى, – دەيدى ۆيتالينا بىزبەن اڭگىمەسىندە.
جالپى, پەسچان 40-جىلداردان باستاپ نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنە تولى اۋىل بولدى. قۋعىن-سۇرگىن كورگەن نەمىس حالقىن قازاقتار باۋىرىنا باستى. كەيىن, 90-جىلدارى ۆاگنەر, لەينۆەبەر, گەرگەرت, كوح, بەيفۋس, فافەنروت, ۆايگانت, فريدريح, كلەۆنو, رۋل, گەرلەتس, گورر, باۋم, كرومم, باسترون سياقتى بىرقاتار پەسچاندىق نەمىس وتباسىلارى گەرمانياعا كوشە باستايدى. اۋىلدىڭ اتى – اۋىل. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, دانيل كوح, ۆ.لەينۆەبەر, الەكسەي ۆلاسوۆتاردىڭ وتباسى تۋعان جەرلەرى پەسچانعا قايتا كوشىپ كەلىپتى. جارقىراعان تازالىققا سىرتقى ەسىكتەن كىرگەننەن-اق سۇيسىنەسىڭ. وركەنيەتتىڭ اۋىلداعى ۇلگىسى دەگەن وسى. دانيل مەن نينا كوحتاردىڭ وتباسى ءبىزدى اۋىلدىڭ قوناقجاي قازاقى داستۇرىنە ساي جايدارلى قارسى الدى. سۋ دا, جىلۋ دا, دارەتحاناڭىز دا, جۋىناتىن بولمەڭىز دە ءبارى دە ىشتە.
– قازىر اۋىلدا دا گەرمانياداعىداي ءومىر. ول جاققا بارعانىمىز كورگەن ءتۇس سياقتى. ويىمىزدان اۋىلىمىز, دوس-جاراندار, كورشى-قولاڭ, ءوزىمىز وسكەن, جاستىق كۇنىمىز وتكەن پەسچان كەتپەي قويدى. ءوزىمىز گەرمانيادا, ال ويىمىز قازاقستاندا, ءوز ەلىمىزدە, اۋىلىمىزدا ءجۇردى. ءتىپتى, ءبىزدىڭ پەسچان, پەسچان دەپ ايتا بەرگەن اڭگىمەلەرىمىزدەن قاسىمىزداعى تۇرىك, ورىس دوستارىمىز دا مەزى بولدى. اۋىلعا, ەلگە دەگەن ساعىنىشىمىزدى كورىپ, «ءالى-اق ۇيرەنىپ كەتەسىڭدەر...» دەيتىن ەدى. قايدان ءۇيرەنگەن؟.. قازىر كوڭىل ورنىنا ءتۇستى. ءبارى دە ءبىزدىڭ ەلگە, پەسچانعا قايتا ورالعانىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قارادى. وبلىستا قاي جەرگە بارساق تا «ە, ءوزىمىزدىڭ پەسچاندىكى ەكەنسىڭدەر عوي» دەپ جاتادى, – دەيدى كوحتار.
داستارقان باسى ءتۇرلى تاعامعا تولى. بالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قىزدىرىپ ورتامىزعا قويدى. ۇيمە جۇمىرتقا تولى ىدىس.
– پەسچاننىڭ جەرىنە ەشتەڭە جەتپەيدى, مىناۋ كارتوپ, قىزاناق, قيار, ءسابىز, قىرىققابات دەيسىز بە – ءبارى وسەدى. ءوز اۋلامىزدان 30 قاپ كارتوپ, 6 شەلەك مالينا جيناپ الدىم. جەرىمىز اۋىلعا قايتا ورالعانىمىزعا ىرزالىق بىلدىرۋدە.مەكتەبىمە كەلدىم. ارىپتەستەرىممەن, شاكىرتتەرىممەن قايتا قاۋىشتىم. قازىر ساباق بەرىپ ءجۇرمىن. قوسىمشا نەمىس ءتىلىن وقىتامىن, – دەيدى نينا.
«وتكەننىڭ زوبالاڭىن كورگەن اكە-شەشەلەرىمىز وسكەن اۋىل, ارينە, بىزگە قاشاندا قىمبات. ءبىز وتكەنگە تاعزىم رەتىندە نەمىس مادەنيەتىن, ءتىلىن ۇمىتپاۋدى قولعا الدىق», – دەيدى ۆيتالينا. سوندىقتان, پەسچان اۋىلىنداعى №2 مەكتەپتە العاشىندا ولگا تيسسەن جانە ونىڭ قىزى يۋليانىڭ باسقارۋىمەن نەمىس ۇلتى وكىلدەرىنىڭ ۆوكالدىق توبى قۇرىلادى. بۇل مەكتەپتە ف.شمەلتسەر, و.كوفلەر, ۆ.ماحلەي, ۆ.گەەر, و.يۋنگمان, ە.باسترون, ف.كرومم قىزمەت ەتتى. ال بۇل كۇندەرى وسى ءداستۇردى و.لياح, ت.كاساتكينا, ت.ماقىشەۆا, ا.كۆاشنينا, ر.دۇيسەنباەۆا, ي.شەرەمەتەۆا, س. ەمەليانوۆا جالعاستىرۋدا ەكەن.
جالپى, پەسچانداعى №2 مەكتەپ اۋدان بويىنشا «يننوۆاتسيالىق مەكتەپ» دەگەن اتاق العان. وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ەلىمىزدەگى دوستىق, ىنتىماقتاستىق ساياساتىن جالعاستىراتىن بولاشاق پاتريوتتار تاربيەلەۋدە. ۇستاز ۆ.مەشكاۋسكاس باسقاراتىن مەكتەپتەگى «Rose kleid» اتتى نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگى 10 جىل بويى جۇمىس جاساۋدا. ۆ.مەشكاۋسكاستىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلار نەمىس حالقىنىڭ عانا ەمەس, قازاقتىڭ جانە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, ءتىلىن ۇيرەنۋدە. جالپى, مەكتەپتەگى «Rose kleid» ەتنومادەني بىرلەستىگى وبلىس ورتالىعىنداعى «ۆوزروجدەنيە» نەمىس ورتالىعىنىڭ اۋىلدىق بولىمشەسى سانالادى. ياعني, بىرلەستىك تەك قانا نەمىس تىلىندە ءان سالىپ, بي بيلەپ قويمايدى, باستى ماقساتتارى – ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋ. جالپى ءبىلىم بەرۋمەن بىرگە, وقۋشىلارعا نەمىس, اعىلشىن تىلدەرى تەرەڭدەتىپ وقىتىلادى.
مەكتەپ ۇجىمى ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە. ولار وزىق تاجىريبەلەردى مەڭگەرمەي, جاڭا وقۋ تاسىلدەرىن يگەرمەي ءىستىڭ العا باسپايتىنىن جاقسى بىلەدى. ءار بالانى ءتىل ۇيرەنۋگە قىزىقتىرىپ, ىنتاسىن ارتتىرۋدىڭ دا پايداسى زور ەكەنىن ۆ.مەشكاۋسكاس باستاعان مۇعالىمدەر جاقسى تۇسىنەدى. ءتىلدى بىلمەي, باسقا حالىقتىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ كوپۇلتتى ەلىمىزدە كوپ ءتىل ءبىلۋ – جەتىستىك. مەكتەپتەگى «Rose kleid» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ال «Rose kleid» دەگەن بىرلەستىك اتاۋى نەمىسشەدەن اۋدارعاندا «قىزىل كويلەك» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
– بۇگىندە پەسچان اۋىلىندا 868 قازاق, 1753 ورىس, 242 ۋكراين, 192 نەمىس, 18 بەلورۋس, 18 تاتار, 14 مولداۆان, 8 ۋدمۋرت, 6 پولياك, 2 موردۆين, 2 ماري, 22 ازەربايجان, 11 ليتۆان, 3 باشقۇرت, 3 چۋۆاش, 1 وزبەك, 2 تاجىك, 2 چەشەن, 2 لاتىش, 1 بولگار, 1 گرەك, 1 رۋمىن بار – بارلىعى 3172 ادام, ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە, – دەيدى اۋىل اكىمى التىناي قايىربەكوۆا. ءيا, ءبىر عانا اۋىلدا تۇراتىن 23 ۇلتتىڭ وكىلدەرى بارلىعى دا قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, ءتىلىن قۇرمەتتەپ, ءبارى ءبىر وتباسىنداي عۇمىر كەشىپ جاتىر. بالاباقشادا, مەكتەپتە وسى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كىشكەنتايلارى تاربيەلەنىپ, ۇل-قىزدارى ءبىلىم الۋدا. ەتنومادەني بىرلەستىكتە ءتۇرلى ۇيىرمەلەر جۇمىس جاسايدى.
– وقۋشىلارعا كەزىندە قانداي قيىن جاعدايدا وسى جەرگە كەلىپ قازاقتار باۋىرلارىنا باسقان نەمىس ۇلتىنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر جىلداردىڭ وقيعاسىن ايتىپ بەرەمىز. بۇگىنگى ۇرپاق وتكەندى ءبىلۋ كەرەك. جالپى, نەمىس حالقىنىڭ مادەنيەتى, ادەبيەتى جايلى بىلەتىن, ۇلتتىق تاعامدارىن جاساي الاتىن, اندەرىن ايتىپ, بيلەرىن بيلەيتىن و.سەمەچەنكو, ا.كۋچۋركينا, د.سميرنوۆا, ۆ.گريگورەنكو, ا.لياح, ا.سكاتوۆالار, ا.بايعابىلوۆا, ا.جۇماليەۆا, ا.پوحاندرين, گ.پوزنيكوۆ سياقتى كوپتەگەن وقۋشىلار بار. ولار وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ شاقىرۋىمەن وڭىردەگى ءتۇرلى باعدارلامالار مەن مەرەكەلىك شارالارعا قاتىسادى. وقۋشىلارمەن بىرلەسىپ قازاق, ورىس, نەمىس تىلدەرىندە مەكتەپتىڭ اپتالىق گازەتىن شىعارىپ تۇرامىز. بولاشاقتا مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, وقۋشىلاردى گەرمانيا جاققا اپارىپ كورسەتىپ تە قايتقىمىز كەلەدى. ءبىز ارقاشان ءوزىمىزدىڭ وتانىمىز – قازاق ەلىن قۇرمەتتەيمىز, ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىلىن ساقتاۋداعى ەلباسى قۇرعان اسسامبلەيامىز بار, بۇل – ۇلكەن دوستىقتىڭ ۇرپاقتارعا جالعاسار, وزگەلەرگە ۇلگى بولار قازاقستاندىق جولى, – دەيدى ۆ.مەشكاۋسكاس.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
پەسچان اۋىلى.
