اۋلاداعى ءسۇت سورەگە جەتە مە؟

قاناتقاقتى
جوبانىڭ اقىرى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەكە اۋلادا مال ۇستاعان اعايىنعا قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ءجيى ايتادى. سەبەبى ىشكى نارىقتى ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن 70-80 پايىز قام­تاماسىز ەتىپ وتىرعاندار – قوسالقى شارۋاشىلىقتار.

ءسۇت تاپسىراتىن ءىرى شارۋا­شىلىق باسشىلارى دا, ءسۇت قا­بىل­دايتىن كاسىپورىن ديرەكتورلارى دا باعا جايلى ءسوز قوزعاۋعا ق ۇلىقسىز. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ماماندارىمەن اڭگىمە بارى-
سىندا باعانى شامالاپ ءبىلىپ الدىق. بەلگىلى بولعانداي, ءىرى شارۋاشىلىقتاردان الىنا­تىن ءسۇت­تىڭ ءار ءليترى 130 تەڭگە­دەن كەم ەمەس. ءتىپتى كۇز جانە قىس مەز­گىلدەرىندە باعا شارىق­تاي­تىن كورىنەدى. ال قوسالقى شارۋا­شىلىقتاردان قابىلداۋ باعاسى 100 تەڭگەدەن اسىپ كورمەپتى.

ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى باس­شىلارىنىڭ بۇعان قاتىستى ايتار ءوز ءۋاجى بار ەكەن. ولار ەگەر ءسۇت ساپاسى جوعارى بولسا, ونى ساتىپ الۋ قۇنى دا ءبىرشاما كو­تەرىڭكى بولاتىنىن العا تارتۋدا. ءسۇت ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى ونىڭ مايلىلىعى مەن قىش­قىلدىلىعىنا بايلانىس­تى. ەگەر ءسۇتتىڭ مايلىلىعى 3,5 پايىز, ال قىشقىلدىلىعى 19 پايىزدان اسپاسا, وندا ءونىم ساپالى دەگەن ءسوز. ءسۇت قابىل­داۋشىلار تۇرعىنداردىڭ تاپسىراتىن سيىر ءسۇتى وسى تالاپ ۇدە­سىنەن شىعا المايتىنىن, سال­دارىنان شيكى­زاتتىڭ شامامەن 10 پايىزى جارامسىز بولىپ قالا­تىنىن ايتىپ اقتالادى.

بەلگىلى بولعانداي, ال­دىڭ­عى جىلدارى قىسقى ماۋسىمدا ءسۇتتى قايتا وڭدەيتىن كاسىپ­ورىندار قاناتقاقتى جوبا شەڭ­بەرىندە جەكە قوسالقى شارۋا قو­جالىقتاردان ءسۇتتىڭ ءار ءليترىن 150 تەڭگەدەن قابىلداعان. ساپا­سى دا ءجىتى باقى­­لانىپتى. دەسە دە, كەيبىر تۇر­عىندار سۇتكە سۋ قو­سىپ, پايدا تابۋدى كوزدەگەن. سوڭىندا ءسۇت قا­بىلدايتىن مەكە­مەلەر ولار­دان ات-تونىن الا قاشىپ, قاناتقاقتى جوبا ءسات­سىز اياقتالعان. وبلىس­تىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقار­ماسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى مارات شۇعاەۆ قاناتقاقتى جوبا ءوز ناتي­جەسىن بەرمەگەنىن راستادى.

– 150 تەڭگە بارلىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ءسۇتتىڭ ساپاسىن ساقتاپ وتىرعان ءىرى كاسىپورىندارعا تولەنىپ كەلگەن-ءدى. مۇنداي باعانى جەكە اۋلادا بەكىتىپ, ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن ەدىك. ياعني پاۆلودار جانە ۋسپەن اۋداندارىنداعى تۇرعىنداردان ءسۇت 150 تەڭگەدەن جينالدى. بىراق ويىمىز ىسكە اسپادى. سول سەبەپتى پيلوتتىق جوبا توقتاتىلدى. ءسويتىپ, بۇرىنعى باعاعا (100 تەڭگە) قايتا ورالدىق, – دەيدى م.شۇعاەۆ.

«اتامەكەن» وڭىرلىك كاسىپ­كەرلەر پالا­تاسى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى جومارت سەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىن­دە جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىقتارعا ءتيىمدى باعامەن ءسۇت وتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋىنداعان.

– قازىر ايماعىمىزدا ىرىمشىك شىعارا­تىن كاسىپورىندار سانى ارتۋدا. ءبىر ارتىق­شىلىعى, ۇساق شارۋاشىلىقتاردان قۇرالعان كووپەراتيۆتەر ءسۇتتى سولارعا ءتيىمدى باعامەن وتكىزۋدە. ايت­پەسە, ءىرى ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىتتار ءسۇتتىڭ كولەمى كوپ بولماسا كووپەراتيۆتەرگە اياق باسپايدى, – دەيدى ج.سەمباەۆ.

ء ار اۋىلدا ءسۇت قابىلداۋ ورنى اشىلسا...

بۇگىندە وبلىستاعى ءسۇتتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 18 كاسىپورىننىڭ جۇكتەمەسى 75 پايىزدى قۇراپ وتىر. ماسەلەن, ء«سۇت» اق-دا شيكىزاتپەن قامتىلۋ كورسەتكىشى 65 پايىزعا تەڭ. ياعني كەز كەلگەن ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىندا شيكىزاتتىڭ قاجەت­تىلىگى تۋىنداۋدا. سوندىقتان دا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ قاجەت-اق. بۇل تۋراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مويىلجان قاناەۆتىڭ ايتارى بار.

– مەنىڭ ۇسىنىسىم مىناداي: اۋىلداعى اعايىندى قولداۋ ءۇشىن ءسۇتتى سيىرلارى بار ءار اۋىلدا ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشۋ كەرەك. وندا ءسۇتتى تازالاۋ, سالقىنداتۋ, ساقتاۋ شارالارى ساقتالسا, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتىپ, جوعارى باعاعا ساتىلاتىن ەدى. بۇل رەتتە, اۋىل اكىمدەرى تۇرعىنداردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعانى ابزال. انتيمونوپوليالىق كوميتەت وكىلدەرى جەكە اۋلادان ءسۇتتى ارزان باعامەن ساتىپ الاتىن ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن قادا­عا­لاۋى كەرەك. ايتپەسە, ارزانعا باعا­لان­عان ءسۇتتىڭ باعاسى كەيىن ەكى-ءۇش ەسە ءوسىپ, زاۋىت وكىلدەرى تۇرعىنداردىڭ ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرىپ وتىر, – دەيدى م.قاناەۆ.

 سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە

سوڭعى جىلدارى ايماعى­مىزدا تاۋار­لى ءسۇت فەرماسى كوپتەپ سالىنۋدا. وسىلاي­شا, سان جاعىنان سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارى – رەسپۋبليكادا كوش باسىندا. باستىسى, ساپاسى سان سوقتىرماعانى ماڭىزدى.

سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭاشىلدىققا اياق باسقالى بەرى سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە عانا ەمەس, كۇتىمىندە ەكەنىنە مال باققان اعايىننىڭ كوزى جەتكەندەي. مالدىڭ جەم ازىعى ساپالى بولماسا, ساۋىندى سيىر اسىراۋدىڭ قاجەتى شامالى. مۇنى قاپەرىنە العان پاۆلودار اۋدانىنىڭ شارۋالارى سۋارمالى جەر القابىن ءتيىمدى كادەگە جاراتىپ, جىل سايىن زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋدا.

ماسەلەن, كەڭەس داۋىرىندە اتاعى جەر جارعان روجدەستۆەنسكي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى روزوۆكا اۋىلىنداعى «كيروۆ» جشس-ءى بىلتىر 420 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاعان. ءسويتىپ, سيممەنتال تۇقىمدى ساۋىندى سيىرلاردىڭ سانىن 1 362-گە جەتكىزىپ, مول ءونىم الۋعا نيەتتى. جاڭانىڭ اتى جاڭا عوي. مۇندا بۇرىنعىداي ەرتەلى-كەش شەلەگىن ارقالاپ جۇرەتىن ساۋىنشىلار جوق. 3-4 ادام عانا جۇمىس ىستەيدى. بارلىق شارۋا اۆتوماتتاندىرىلعان. عيماراتتىڭ ماڭدايشاسىنا «تاۋارلى ءسۇت فەرماسى» دەپ جازىلماسا, سىرتتان كەلگەن بىرەۋ الەۋمەتتىك نىسانعا ۇقساتارى انىق. بۇرىن مال قيىنىڭ ءيسى قولقانى قابىپ, فەرمادان شىققانشا اسىق بولاتىن ەدىك. قازىر ءسۇت فەرمالارىنىڭ تازالىعىنا شىبىن تا­يىپ جىعىلعانداي, كوڭنىڭ ءيىسى سەزىلمەيدى دە. مالدىڭ تەزەگى اۆتوماتتى تۇردە سىرت­قا شىعارىلىپ, كەيىن مينەرالدى تى­ڭايتقىش رەتىندە پايدالانىلادى ەكەن. سيىرلاردىڭ استىنا رەزەڭكە جامىلعىلار توسەلىپ, فەرمانىڭ ىشىندەگى تەمپەراتۋرا رەتتەلىپ وتىرادى. ساۋىن ورىنعا كىرگەن سيىرلار اينالما شارباق ارقىلى ءوز ورىندارىنا تۇرا قالادى. ساۋىنشىلار تازا مايلىقتارمەن سيىرلاردىڭ جەلىنىن ءسۇرتىپ, ءسۇت ساۋ اپپاراتتارىن ۇرپىنە كيگىزىپ, ىسكە قوسادى. ءسۇت قۇبىرلارىمەن «اق بۇلاق» اعا باستايدى. وسى جۇمىستىڭ بارلىعى دا كومپيۋتەرمەن باقىلانىپ وتىرادى.

– ەڭ باستىسى – مالدىڭ جەم ازىعى. بۇل ءۇشىن سۋارمالى القاپتى دامىتۋ ارقىلى سۇرلەم, پىشەندەمە سياقتى دارۋمەنگە مول ازىقتى ازىرلەپ جاتىرمىز, – دەيدى «كيروۆ» جشس باسشىسى بولات تاجيەۆ.

 سۇتكە سۇرانىس

باسەڭدەمەيدى

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باس مامانى ايدوس جاقىپوۆ­تىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ايماقتا ءسۇت باعىتىنداعى شارۋا قوجالىق­تاردىڭ يەلىگىندە 346,5 مىڭ باس ءىرى قارا بار. سوڭعى 3 جىلدا وبلىستا 20-عا جۋىق تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان.

تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسقاندار­دىڭ ۇپايى تۇگەل. ءسۇت ونىمدەرىن كاسىپ­ورىن­دارعا وتكىزۋدەن تۇسەتىن پايدا ءبىر بولەك, مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا دا قاراستىرىلعان. ماسەلەن, وتاندىق اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ الساڭىز, ءار باسىنا 200 مىڭ تەڭگە دەمەۋقارجى بەرىلەدى. ال تمد ەلدەرىنەن اكەلسەڭىز – 225 مىڭ تەڭگە, اۋستراليا, اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن ساتىپ الىنعان سيىرلاردىڭ ءار باسىنا 400 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا ۇلەستىرىلەدى.

ءسۇتتى كاسىپورىندارعا وتكىزگەنىڭىز ءۇشىن دە سۋبسيديا قاراستىرىلعانى بەلگىلى. قاراجاتتى ءبولۋ ءىسى توننالىق جۇيەمەن ەسەپتەلەتىندىكتەن, ءار كيلو سۇتكە 10-35 تەڭگە ارالىعىندا دەمەۋقارجى بەرىلەدى. سونداي-اق قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىس­تارىن وڭ جولعا قويعان شارۋالار دا اقشاسىز قالمايدى. سىيىمدىلىعى 400 باستان جوعارى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن سالعاندارعا ينۆەستسۋبسيديا تولەنەدى.

قو­رىتا ايتساق, جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتاردان ءسۇت جيناۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرسا, شيكىزات تاپشىلىعى جويى­لار ەدى. اۋىلداعى مال ۇستاعان اعايىن دا مول تابىسقا كەنەلەرى ءسوزسىز. ال ءسۇتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ, مال ازىعىن رەتتەۋ, ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشۋ جانە تاعى باسقا شارۋالار قولعا الىنسا دەگەن تىلەك بار.