ونەر • 23 اقپان، 2022

كينوعا ستسەناري ەمەس، نيەت جەتىسپەيدى

119 رەت كورسەتىلدى

ءسوزدى اۋەلى جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «كۇلپاشىنان» باستايىق. تەاتر ساحناسىنا دا، كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن دە بۇل شىعارما سۇرانىپ-اق تۇر. قازىرگى كورەرمەنى كوپ كينولاردىڭ نەگىزگى ارقاۋى ومىردە بولعان وقيعالار جەلىسىمەن ءتۇسىرىلىپ جاتقانىنان حاباردارمىز.

 

«كۇلپاشتىڭ» ءونبويى – ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى قارالى كۇندەردىڭ ءبىر بەتى. قوعامنىڭ دەرتى، اشتىق، كەلەر كۇننەن، اتاپ ايتقاندا وتاعاسى ماقتىمنىڭ كەشىككەنىنەن ءۇمىتى ۇزىلمەگەن جار مەن بالانىڭ تاعدىرى ەكرانعا تۇسسە، كورىپ وتىرعان كىسىنى تەبىرەنتپەي قويماسى انىق. «مىنە، بۇگىن اقتىق ازىق تابا الماعاندارىنا ءۇشىنشى كۇن، ءىشى قابىسىپ، جۇرەگى قارايىپ، كوزى بۇلدىراپ، ءولىم ساعاتىن كۇتكەندەي ىپىنى كەتىپ وتىر... ءالى ەسىل-دەرتى بالاسىندا. ويلاپ وتىرىپ-وتىرىپ قاباعىن شىتىپ، كەيىستىك تارتقان كىسى ءتارىزدى بالاسىنا قاراپ: «قۇداي-اي!.. نە قىلمىسىمىزدان بۇل كۇيگە تۇستىك ەكەن؟» دەدى. جىلاپ جىبەردى. بۇرتىك-بۇرتىك ىستىق جاس ۇستىندەگى جارعاق توننىڭ ومىراۋىنان سىرعاناي باستادى...». وسى جولدار كوركەم فيلمگە تاپتىرماس سيۋجەتتەر ەمەس پە؟! اش قالعان انا مەن بالانىڭ زارى ءبىر ۇلتتىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ پەن قاتەر ەكەنىن نەگە سەزبەسكە؟!

 

ال كەيىپكەر كۇلپاشتىڭ جانىن جەگىدەي جەگەن تاعى ءبىر وي اردىڭ، ادالدىقتىڭ، تا­زالىقتىڭ تارازىسىنداعى سالماق ەدى. ءبۇيىرىن اشتىق قىسىپ، وزەگىن تالدىرعاندا تۋعان ءسىڭىلىسى ونى باسقا باردام كۇيەۋگە كەتۋگە ازعىرادى. «وسى جامانمەن ءبىراز كۇن ءومىر وتكىزدىڭ عوي. ەندىگى قالعان ءومىرىندى قورلىققا سالما... جىل بولسا اۋىر، وسى باستان ازباس، توزباس قامىڭدى ويلا... – دەگەن. كۇلپاشتىڭ كوڭىلىن اۋدارۋ ءۇشىن راۋشاننىڭ ۇسىناتىن ادامى – جۇماعازى. – 40-50 قاراسى بار. ءبىر اۋىلدىڭ بايى. بۇرىنعى قاتىنىنان بالا قالعان جوق. – جاسى بيىل تاپ 40-تا. وعان تيسەڭ، ءوزىڭ بي، ءوزىڭ حان بولاسىڭ!.. – دەيدى راۋشان. قىستىڭ باس كەزىندە ەپتەپ كۇندەلىك تاماق تاۋىپ اشىعا قويماعاندىقتان: «بايىڭدى تاستاپ، بايعا تي...» – دەگەندە، كۇلپاشتىڭ جۇرەگى تاس توبەسىنە شىعىپ كەتتى. – قاراعىم، راۋشانجان-اۋ، اۋزىڭ بارىپ نەعىپ ايتىپ وتىرسىڭ! – دەپ ەدى». قارنى اش ادامنىڭ سانا سەزىمى مەن ويى دا اش بولماق. جازۋشى كەيىپكەرىنىڭ وسى تۇستاعى ىشكى باتىلدىعى مەن قۋاتتىلىعىن شىعارماسىندا ءساتتى پاي­دالانادى. ەگەر ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەر كور­كەم شىعارمالاردان كينوعا قاجەتتى پسيحو­لو­گيالىق شەشىمدەر ىزدەگىسى كەلسە، وندا ءماي­ليننىڭ «كۇلپاشىنان» تابا الاتىنى داۋسىز. «اشارشىلىققا قارسى سوعىس – بۇل شىن مانىندە ادامزاتتىڭ ازاتتىق سوعىسى» دەگەن دجون كەننەديدىڭ دانالىق ءسوزى ءبىر تالاي شىندىقتىڭ بەتىن اشقىسى كەلگەن ادامنىڭ كوزقاراسى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ كەيىپكەرى كۇلپاشتىڭ دا تاعدىرىنا بۇعاۋ سالعىسى كەلگەن قاتىگەز اشتىقپەن كۇرەس جاساعىسى كەلەدى. امال نەشىك؟! ابدەن اشتىق مەڭدەپ، ەسىن العان كۇلپاشتىڭ بار ويى بالاسىنىڭ قامى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل دا ۇلتتىق كينو ءۇشىن كەرەكتى ءارى ويلاندىراتىن دەتال ەمەس پە؟! ادامزات ادامزات بولعالى بەرى ۇرپاق جالعاۋ ماسەلەسى الدىڭعى ورىندا بولىپ كەلەدى. انە سول ۇلكەن وي وسى شىعارمانىڭ وزەگىنىڭ ءبىرى. «قاليجاندى قايتەم؟» دەپ نالىعان كۇلپاشتىڭ سول ساتتەگى جانارىنداعى ءۇمىت وتىنا مۇزدى مۇقيتتىڭ سۋىن قۇيسا دا وش­پەستەي ەدى. ونىڭ بار ويلاعانى – بالاسى قاليجان. بارىنەن قاجىعان كۇلپاش: ء«اي، قاراعىم-اي! – دەپ وكسىپ جىلاپ جىبەردى. – قاراعىم-اي، وزدەرىڭ ءبىلشى... مەن ەستەن تانعان كىسى عوي» دەدى. ادال انانى اشتىق، عارىپ كۇي جەڭىپ تىندى. شىعارمانىڭ وسىدان كەيىنگى بولىگى ادام تاعدىرى تۋرالى ءوربي بەرەدى. ءومىر بويى ءبىر-بىرىنە ادال بولىپ، ء«بىزدى قارا جەر ايىرسىن» دەپ سەرتتەسكەن ەكى قوساقتىڭ اشتىق الدىنداعى دارمەنسىزدىگى ءسوز بولادى.

«كۇلپاش تاعى سويلەي الماي، كوز جاسى­نا بۋلىقتى. الدەنە ۋاقىتتا تاعى دا: – ءاي، – دەدى. – نەمەنە، جازعان، ايتسايشى! – ءبىز وسى قايتەمىز؟ – قايدان بىلەيىن؟ – ءبىز ولمەيمىز بە؟ – ولەتىن شىعارمىز!.. – ءبىز... – دەپ تاعى توقتالدى. – ءبىز... ءبىز... ايىرىلساق قايتەدى؟!». شىعارمانىڭ شارىقتاۋ شەگى ىسپەتتى وسى ديالوگتەردىڭ ءوزى كىل شىندىقتىڭ سوڭعى ءسوزىن ايتىپ تۇرعانداي. اۆتوردىڭ ءوزى جازعانداي «اشتىقتىڭ قاندى تىرناعى كۇلپاشتى بارىنە كوندىرگەن». كوندىرمەي قايتسىن؟! «قاراعىم-اي، ەتتى كورگەندە نە دەر ەكەن؟ – دەيدى وقتا-ساندا». جاڭا كۇيەۋىنىڭ ۇيىنەن بۇرىنعى جارى ماقتىم مەن بالاسى قاليعا دەپ تىعىپ الىپ بارا جاتقان ەكى كەسەك ەتتە كۇلپاشتىڭ ولمەس ءۇمىتى، بار بولمىسى جاسىرىنىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل؟!

«قاراعىم، قاليجان، تۇر!.. ءتونىپ كەلىپ قاليدى سۇيەيىن دەپ ۇمتىلعاندا، كوزى ماق­تىمنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ كەتتى: كوزى ادىرايىپ، اۋزى اشىلىپ، ءتىسى اقسيىپ جاتىر ەكەن!.. كۇلپاش شوشىپ: – ءاي... – دەدى. بۇدان كەيىن نە بولعانىن ءوزى دە بىلمەي، ءولىپ جاتقان بايى مەن بالاسىن قۇشاقتاي قۇلادى». 1922 جى­لى جازىلعان وسى شىعارما ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. جۇرت ءالى وقىپ كەلەدى. وقۋدان جا­لىقپايدى دا. مۇندا قازاقتىڭ قاسىرەتتى اش­تىق جىلدارىنداعى ايانىشتى ءحالى اق قاعاز ارقىلى سويلەپ بەرىپ وتىرادى. سول جىلداردا ماقتىم سياقتى قانشا قازاق وتباسىن زۇلماتتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن موينىنا دوربا ءىلىپ، ەل كەزىپ كەتتى، كۇلپاش سىندى قانشاما انا كوزىنىڭ جاسىن كول ەتىپ، ارتىندا ۇرپاعىن امان قالدىرۋدىڭ، ونى ولتىرمەۋدىڭ امالىن ىزدەدى، ال قاليجان سياقتى قانشا جاس بالا اجالىنان بۇرىن قارا جەر قوينىنان پانا تاپتى. وسىنىڭ ءبارىن ويعا الىپ وتىرىپ، ءبىزدىڭ قازىرگى رەجيسسەرلەرىمىز نەگە وسىنداي كەرەمەت شىعارمالاردى وزەك ەتە وتىرىپ، كوركەم فيلمدەر تۇسىرمەيدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدەمىز.

كوكەيدە جۇرگەن ساۋال بويىنشا كينوتانۋشى دانا امىربەكوۆاعا حابارلاسىپ، وسى سۇراق توڭىرەگىندە سۇراپ كورىپ ەدىك. «بىرىنشىدەن، كەڭەس زامانىنان باس­تاپ قازىرگە دەيىن قازاق ادەبيەتىندەگى كوركەم شىعارمالار نەگىزىندە مۇلدە كينو تۇسىرىلمەدى دەپ ايتا المايمىز. بۇعان مىسال رەتىندە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا»، دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھار تاس» ات­تى شىعارمالارى ەكراندالعان بولاتىن. ودان كەيىن تالعات تەمەنوۆ «گۇلناز» اتتى پوۆەسىن «ماحاببات بەكەتى» دەپ فيلمگە اينالدىردى. 2005 جىلى ءىلياس ەسەنبەرلين­نىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى «الماس قى­لىش» بولىپ كورەرمەنگە جول تارتتى. ال تەلەحيكايالارعا كەلسەك، «اباي» تەلە حيكايا­سى شىقتى، بۇل ارينە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى بويىنشا ءتۇسىرىلدى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات قىزىق مول جىلدارى» فيلم بولىپ جارىققا شىقتى. قازىر سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اقبوز ءۇيى» ءتۇسىرىلىپ جاتىر. ەسىمە تۇسكەنى وسى. رەجيسسەرلەر ەكىگە بولىنەدى، ءبىرىنشىسى، كينو سۋرەتكەرلەر، ال ەكىنشىسى، كينو جاساۋشىلار. كينو سۋرەتكەرلەرى كينوعا ونەر رەتىندە قارايدى، ولار وسى زاماندى سۋرەتتەۋگە، ونىڭ ۇستىنە، وزگە ونەر تۇرلەرىنەن الشاق بولۋعا تىرىسادى، ادەبيەتتە وسىنىڭ ىشىندە. سەبەبى كينونىڭ ءوزىنىڭ ءتىلى، ەرەكشەلىكتەرى بار، كوپتەگەن ادەبي شىعارمانى كينو تىلىنە بەيىمدەۋگە كەلمەيدى، سوزبەن جەتكىزگەن نارسەنى كەيدە كينو تىلىمەن جەتكىزۋگە بولمايدى. كينو تىلىمەن جەتكىزەتىن نارسەنى سوزبەن جەتكىزۋگە دە بولمايدى. ءار ونەر سالاسى وزىنشە ءبىر بولەك الەم بولعاندىقتان ولار ءبىر-بىرىنەن الىپ قايتالاعىسى كەلمەيدى. ال كينو جاساۋشىلارعا ءبارىبىر، ولار يدەيا، وي جەتكىزگىسى كەلمەيدى. ءتىپتى كورەرمەندى ويلاندىرعىسى دا كەلمەيدى. ولار كينوعا مەزەتتىك كوڭىل كۇي سىيلايتىن قۇرال نەمەسە اقشا كوزى رەتىندە قارايدى، سول ءۇشىن ولار كەز كەلگەن دۇنيەنى كينوعا اينالدىرا بەرۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرىن ايتتى. بۇعان كەلىسەمىز. بىراق ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ قازىناسى بۇنىمەن عانا شەكتەلىپ قالماسى انىق.

بەيىمبەتتىڭ «كۇلپاشىنان» بولەك قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە ورنى بار جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەگى»، «كۇنى­كەيدىڭ جازىعى»، اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلان­نىڭ اجالى» رومانى، تىنىمباي نۇر­ماعامبەتوۆتىڭ «ايقايى»، قابدەش ءجۇما­دىلوۆتىڭ «تاعدىرى»، سپانديار كوبەەۆ­تىڭ «قالىڭ مالى» كوركەم فيلم تۇسى­رۋگە سۇرانىپ تۇرعان شىعارمالار ەكە­نىن رەجيسسەرلەردىڭ ەسىنە تاعى ءبىر رەت سالا كەتكەندى ءجون كوردىك. «اقبىلەكتەگى» وقي­عا­لار تىكەلەي ومىردەن الىنعانى ءبىزدىڭ كينو­گەرلەردى قىزىقتىرماي ما؟ قالا بەردى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ وسى شىعارماسىندا ءبىر عانا قازاق قىزىنىڭ تاعدىرى ارقىلى ءبىر ۇلتتىڭ ازابىن، ساياساتتان، زاماننان كورگەن قۇقايىن سۋرەتتەپ بەردى ەمەس پە؟! ال ماحابباتتى، سۇيىسپەنشىلىكتى ارقاۋ ەتكەن شىعارما ىزدەسە، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «قىلاۋىن»، بەيىمبەت ءمايلليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسىن» نەگىز ەتىپ، كەرەمەت فيلم تۇسىرۋگە نەگە بول­ماسقا؟ سۇراق كوپ، جاۋاپ از. « ۇلى فيلم جاساۋ ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك: ستسەناري، ستسەناري جانە تاعى دا ستسەناري» دەگەن الفرەد حيچكوكتىڭ ءسوزى وسى ويىمىزدى تۇيىندەيدى. كوركەم شىعارما بارشىلىق، ەندى وعان تۇسى­رىلگەن فيلمدەر كوبەيسىن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار