قاراقۇيرىق

قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىن مەكەن ەتەتىن قاراقۇيرىق (Gazella subgutturosa subgutturosa) – باسقا تۇياقتى جانۋارلاردان ءوزىنىڭ اسەمدىگىمەن جانە كور­كەم­دىگىمەن بىردەن ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى كەزدەگى ءتۇرى الدىڭعى, ورتا جانە ورتالىق ازيادا كەڭىنەن تارالعان. تمد بوي­ىنشا قاراقۇيرىق قازاقستان, وزبەكستان, ءازىر­بايجان, قىرعىزستان, ءتا­جىكستان مەن ءتۇر­كى­مەنستان اۋماقتارىندا مەكەن ەتەدى. بۇرىندارى قاراقۇيرىق اڭشىلىق نىسانى بولىپ تابىلعان. حح ع. ورتاسىندا رەسپۋبليكا اۋما­عىن ونەر­كا­سىپتە پايدالانۋ, قۇيرىقتىڭ مەكەن ەتۋ ايماعى­نىڭ كۇرت قىسقارۋىنا اكەلىپ سوقتى, سونىڭ سال­دارىنان جا­نۋارلار سانى ەداۋىر ازايدى. ءنا­تيجەسىندە قازاق­ستاندا قاراقۇيرىققا اڭشىلىق ەتۋگە 1951 جىلدان باستاپ تىيىم سالىندى. وسىلايشا, انتروپوگەندى اسەر ەتۋ سالدارىنان, قاراقۇيرىقتىڭ كەزىندە مەكەن ەتەتىن تۇتاس ايماعى ىلە, تاۋقۇم, مويىنقۇم, قى­زىلقۇم جانە ءۇستىرت-ماڭعىستاۋ بولىپ جەكەلەنگەن, وڭاشا ميكروپوپۋلياتسيالارعا ءبولىنىپ كەتتى. 1978 جىلى قاراقۇيرىق مەكەن ەتۋ ايماعى مەن سانى جاعىنان ازايىپ بارا جاتقان سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇر رەتىندە قازاق كسر قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلدى. قاراقۇيرىق – قاتتى قيىرشىقتى جانە سازدى جامىلعىلى بولىپ كەلەتىن ءار ءتۇرلى ءشول دالالاردى مەكەندەيدى. بۇدان باسقا, ول بىتىك وسىمدىگى بار قۇمدى دالالاردى – قىزىلقۇم, مويىنقۇم, تاۋقۇم, سارىەسىك اتىراۋلارىندا دا كەزدەسەدى. بۇل بيىك ەمەس قۇم توبە­شىكتەردە جۇزگىن, تاسپا, تىكەنەك, جىڭعىلباس, سەكسەۋىل سياقتى ءار ءتۇرلى جىڭعىل بۇتالارى وسەدى. ءشوپ جامىل­عى­سى ءشول قياعى, ەرمەن مەن بارقىن­داردان تۇرادى. قىس­تىڭ سۋىق ۇسكىرىك جەلىنەن قورعانۋ ماقساتىندا قا­راقۇيرىقتار وسىمدىكتەرى قالىڭ ويپاتتى ورماندى, ءتىپتى قامىستىڭ اراسىن دا پانالايدى. وڭتۇستىك دالالاردا قار جامىلعىسى وتە قالىڭ ەمەس (شامامەن 10 سم. جانە ودان دا از) جانە ۇزاق جاتپاي, كۇن كوزىنە تەز ەرىپ, بۋلانىپ كەتەدى. قاراقۇيرىقتار سون­داي-اق, اشىق تاۋ بوكتەرلەرىندە جانە ءشول ءوسىم­دىكتەرى بار جازىق تاۋلاردا دا مەكەندەيدى. تاۋارالىق دالالاردا تۇياقتىلار تەڭىز دەڭ­گەيىنەن 800-1200 م. بيىكتىككە ەركىن كوتەرىلەدى. قاراقۇيرىق مەكەندەۋ ايماعىندا بىركەلكى تەگىس تارالماعان. ولار نەگىزىنەن ازىعى مول جەرلەردە, جازىق تاۋ بوكتەرىندە, سۋلى جانە قورعانىشتىق قا­سيەتى بار وڭىرلەردە ءومىر سۇرەدى. ونىڭ تارالۋ ايماق­تارىنىڭ كوپ بولىگى مەزگىلدىك اۋىسىممەن بايلانىستى كوشىپ جۇرە­تىن جەرلەر: تارالۋ ايماعىنىڭ سولتۇستىك ءبولى­گىندە قار تۇسۋمەن بايلانىستى – كۇزگى-قىسقى (وڭتۇستىككە) جانە سۋلى, جايىلىم جەرى مول – جازعى بولىپ كەلەدى. جازعى كوشۋلەرى ءوسىم­دىك­تەردىڭ قۋ­راۋىنا بايلانىستى باسقا جايى­لىم­دى, سۋعا جاقىن جەرلەرگە اۋىسۋىمەن كورىنەدى. قاراقۇيرىق ءداندى داقىلدار, بارقىن, قىنا, جىڭعىلدار مەن بۇتاقتار سياقتى ءار ءتۇرلى ءنار­سەلەردى قورەك ەتەدى. ول وسىمدىكتەردىڭ شا­مامەن 70 ءتۇرىن جەي­دى. وسىنداي ازىقتىق وسىمدىكتەردىڭ مول جيىنتىعى – ونىڭ بەلگىلى ازىعىنىڭ جوق ەكەندىگىن كورسەتەدى. ناتيجەسىندە قاراقۇيرىق ءشول دالاداعى وسەتىن بار­لىق وسىمدىكتەرمەن قورەكتەنە بەرەدى. بۇل قارا­قۇي­رىقتىڭ ازىقتى شوپتەرى ادەمى وسكەن ءشول دالالاردا كەڭىنەن جورتۋىنا جول بەرەدى. قاراقۇيرىقتار تەك تۇششى سۋدى عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار اششى سۋدى دا ىشە بەرەدى. ولار­دىڭ سۋ ءىشۋ ءتارتىبى ازىقتانعان ءوسىم­دىكتەرىنىڭ ىلعالدىعىنا باي­لانىستى. كوكتەمدە جانە جاز مەزگىلىنىڭ باس كەزىندە ولار كوكتەمگى شىرىندى ازىقتارمەن قاناعاتتان­عان­دىقتان سۋدى سيرەك ىشەدى. اپتاپ ىستىق تۇسە باس­تا­سىمەن جانۋارلار سۋلى ايماقتارعا كوشە باستايدى. قاراقۇيرىقتاردىڭ تابىن قۇرىپ ءومىر ءسۇرۋى وتە سيرەك – نەگىزىنەن ولار جالعىز جۇرەدى, نە بولماسا 2-5 باستان, 6-15 باستان (سيرەك كەزدە­سەدى) قۇرالعان شا­عىن توپ بولىپ ءومىر سۇرەدى. قاراقۇيرىق پوپۋليا­تسياسىنىڭ ۇساقتوپتىق قۇ­رىلىمى ءشول دالا ىشىندەگى ارنايى تابيعي جاع­دايعا قالىپتاسۋىن كورسەتەدى. وسىنداي قۇرى­لىمدا جانۋارلار قورەگى از ءشول وسىمدىكتەرىن تولىعىمەن پايدالانا الادى. قىس مەزگىلدەرىندە قاراقۇيرىقتاردىڭ جاس جانە ەرەسەك اتالىقتار مەن انالىقتاردان تۇراتىن ءارتۇردى تابىندارى توپتاسىپ جۇرەدى. بۇل ولاردىڭ بىرىگىپ قورەك تابۋىنا, جىرتقىش جانۋارلاردان جانە ت.ب. قورعانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. كوكتەم شىعىسىمەن تابىندارى ىدى­رىپ كەتەدى. جازعى ۋاقىتتاردا قاراقۇيرىقتار كوبىنە جالعىز جۇرەدى, كەيدە 2-4 باستان قۇرال­عان توپتارى سيرەك كەزدەسىپ جاتادى. جازدىڭ سوڭى جانە كۇز مەزگىلىنىڭ باس كەزىندە دە ولار شاعىن توپ بولىپ ءومىر سۇرە بەرەدى. قاڭتار اي­ىن­دا, كۇيلەۋ اياقتالعاننان كەيىن قاراقۇي­رىق­تار بىرتىندەپ بىرىگىپ ۇلكەن تابىن قۇرا باستايدى. قاراقۇيرىق – كوپۇيىرلى اڭ. كۇيلەۋى قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جۇرەدى, ەش­كى­لەرىنىڭ بۋاز بولۋ مەرزىمى شامامەن 5,5-6 ايعا سو­زىلادى. جىل سايىن تولدەيتىن ەرەسەك ەش­كىلەرى 3-4, ال جاس انالىقتارى 1-2 ءتول بەرەدى. تولدەرى تەز جەتىلەدى. باسقا جابايى جانۋارلار سياقتى قاراقۇي­رىق­تار­دىڭ دا ءولىم-ءجىتىمى ءجيى كەزدەسەدى. تابيعي جاعداي­لار­دان قاراقۇيرىققا اسا قاۋىپتىسى – قالىڭ قار مەن كوكتايعاق مۇز. قاراقۇيرىقتىڭ تۇياقتارى كىشكەنتاي بولعاندىقتان قالىڭ قاردا ءجۇرۋى قيىن جانە ونىڭ استىنان ازىق ىزدەپ تابۋى دا قيىنعا سوعادى. سول سەبەپتەن قار قالىڭدىعى 10 سم.-دەن جوعارى بولعان جاعدايدا ول وڭتۇستىك ايماقتارعا قونىس اۋدارادى. قاراقۇيرىقتى قورعاۋ جانە سانىن قالپىنا كەلتىرۋ – بۇل مەملەكەتتىك كولەمدەگى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا سيرەك جانە قۇرىپ بارا جاتقان جانۋارلار ماسەلەسىنە بايلانىستى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترلى­گىنىڭ ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى جانۋارلار الەمىن قورعاۋ بويىنشا ارنايى شارالار قولدانۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشى­لىعى كوميتەتىنىڭ “وحوت­زووپروم” ءوب” رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىندا 2003 جىلدان بەرى سيرەك جانە قۇرىپ بارا جاتقان جانۋارلار تۇرلەرى مەن كيىكتەردى مەملەكەتتىك قورعاۋ قىزمەتى قۇرىلىپ, قىزمەت اتقارۋدا. قورعاۋ شارا­لا­رىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا قازاقستاندا قاراقۇي­رىقتىڭ سانى 2005 جىلعى 12150 باستان 2009 جىلى 17000 باسقا دەيىن ءوستى. قاراقۇيرىقتاردىڭ تارالۋ ايماقتارىنىڭ كوپ بولىگىندە ەكوجۇيەلەر ازداپ بۇزىلعان­دىق­تان, الداعى ۋاقىتتا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولاتىن جاعداي. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تۇياقتىلاردىڭ ساقتالىپ قالعان پوپۋلياتسيا­لارىن ەكولوگيالىق باقىلاپ وتىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە رەسپۋبليكاداعى سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ بارا جاتقان جابايى تۇياقتى جانۋارلار تۇرلەرى مەن كيىكتەردى قورعاۋ جانە سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان “سيرەك كەزدەسەتىن تۇياقتى جانۋارلار مەن كيىكتەردى قورعاۋ جانە سانىن ارتتىرۋ بويىنشا 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما” (2005 جىلعى 25 ناۋرىزداعى №267) مەن “سۋ رەسۋرس­تارى­ مەن جانۋارلار الەمىن ساقتاۋ مەن ءتيىمدى پايدا­لا­نۋ جانە 2010 جىلعا دەيىن ەرەكشە قورعالاتىن تا­بيعي اۋماقتار جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى باعدار­لامانى” (2007 جىلعى 8 قازانداعى №914) بەكىتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋ­لىلارىنىڭ ماڭىزى زور. اتالعان قاۋلىلارعا سايكەس قازاقستاندا قاراقۇيرىقتاردى تاريحي تارالۋ ايماقتارىنا كوشىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە, بۇل ماقساتتاردى “التىن ەمەل” ۇلتتىق باعى جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا رەينترودۋكتسيالاۋ ءۇشىن اسىل تۇ­قىم الۋ كوزدەلىپ وتىرعان “التىن ەمەل” ۇلتتىق باعى اۋماعىنداعى قاراقۇيرىق سانى 2009 جىلعى ساناق بويىنشا 7078 باستى قۇرايدى. باسقا ايماقتارعا قو­نىستاندىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءبىرازىن ۇستاۋ قاراقۇيرىق پوپۋلياتسياسىنىڭ جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتپەيدى. قاراقۇيرىقتى توبىرلارى وتە سيرەك كەزدەسەتىن شارىن ۇلتتىق باعى مەن جۋساندالا رەسپۋبليكالىق ماعىنالى مەملەكەتتىك قورىق ايماعىنا كوشىرۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلەدى. جانۋارلاردىڭ قوسىمشا توبىن شىعارۋ ولاردىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. قازىرگى ۋاقىتتا “2010-2014 جىلدارعا ار­نالعان سيرەك كەزدەسەتىن تۇياقتى جانۋارلار مەن كيىكتەردى ساق­تاۋ جانە سانىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى باع­دار­لامانىڭ” جوباسى جاسالۋدا, وندا جابايى تۇياقتى جا­نۋارلار سانىنىڭ كوبەيۋ ماسەلەسىمەن قوسا ولار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ اي­ما­عىن ساقتاۋعا دا اسا كوڭىل بولىنگەن. قا­را­قۇيرىقتى قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ تاريحي مە­ك­ەن­دەرىنە كوشىرۋ, سونىمەن قاتار بۇل جانۋ­ار­لاردى اسىراپ, كەيىن ولاردى جابايى تابيعاتقا شىعاراتىن ارنايى پيتومنيكتەردى ۇيىم­داس­تىرۋ بويىنشا شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. ب.تاشەنوۆ, “وحوتزووپروم” ءوب” رمقك عىلىمي قىزمەتكەرى.