رەسەي جوو-لارىنىڭ فيليالدارى نە ءۇشىن قاجەت؟

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىردا ماس­كەۋگە بارعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا قازاقستاندا رەسەيدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى جەلىسىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا قاجەتتى مامان­دار دايارلاۋ جونىندە ماڭىزدى ۋاعدالاس­تىقتارعا قول جەتكىزىلگەنى ءمالىم. ال ال­ماتىدا رەسەيدىڭ ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرو­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ميفي), اتىراۋدا ي.م.گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتكەن. ە.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە باس­قا دا بىرقاتار وقۋ ورنىمەن ولاردىڭ وكىل­دىكتەرىن اشۋ جايىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ «حا­لىق­ارالىق باعدارلامالار ورتالى­عى» اكتسيونەرلىك قوعامى رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ ميفي, ماسكەۋ فيزيكا-تەحني­كالىق ينستيتۋتى (مفتي), ي.م.گۋب­كين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتى, ە.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (ممتۋ), ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى (يتمو), ۇلتتىق زەرتتەۋ تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى (ميسيس) سياقتى جەتەكشى 6 تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن «بو­لاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا ىن­تىماقتاستىق ورناتۋ تۋرالى مەمو­راندۋم­عا قول قويعان. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ پايىمىنشا, بۇل باستامالار قازاقستاندىق جاستاردىڭ وزىق تەحني­كالىق ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

دەگەنمەن وسى ماسەلە قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلى­لەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. كەيبىر قازاقستاندىق ساراپشىلار الەمنىڭ ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تىزىمىنە بىردە-ءبىر رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورنى ەنبەيدى, الدىڭعى 300-ءدىڭ قاتارىندا ەكى-اق جوو – ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (ممۋ) مەن مفتي عانا بار دەگەن پىكىر ايتىپ, قازاقستاندا ولاردىڭ فيليالدارىن اشۋدىڭ دۇرىستىعىنا كۇمانمەن قاراپ وتىر. بىراق ولاردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى ەسكىرگەن بولىپ شىقتى. ناقتى ايتقاندا, بريتانيالىق QS كومپانياسىنىڭ 2022 جىلعى رەيتينگى بويىنشا ممۋ 78-ورىنعا كوتەرىلگەن, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – 242, ءنوۆو­سى­بىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – 246, تومسك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – 272, ە.باۋ­مان اتىنداعى ممتۋ – 281, مفتي 290-ورىنداردى ەنشىلەگەن. ياعني توپ-300-گە رەسەيدىڭ 6 جوعارى وقۋ ورنى ەنگەن. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىز 175-ورىنعا تابان تىرەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وزگە بىردە-ءبىر جوعارى وقۋ ورنىمىز توپ-300-گە كىرە الماپتى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى – 328, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى 482-ورىندى مىسە تۇتقان. ال ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشاسىندا شەتەلدىك جوو فيليالدارىن اشۋ وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايتىنىن ءبىلدىرىپتى.

رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2019-2020 وقۋ جىلىندا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ ءارتۇرلى جوعا­رى وقۋ ورىندارىندا 74 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت وقىعان. ولار – سان جاعىنان رەسەيدەگى شەتەلدىك ستۋ­دەنتتەردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا. قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر بولىگى ۇكىمەت­ارالىق ۋاعدالاستىقتاردىڭ, رەسەي جانە قازاقستان جوو-لارىنىڭ, وڭىرلەردىڭ, قالالاردىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلى­سىمدەردىڭ, رەسەيلىك جوو-لاردىڭ شەتەل­دىك ستۋدەنتتەردى وقىتۋ جونىندەگى دەربەس شەشىمدەرىنىڭ اياسىندا بولىنەتىن ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى ەسەبىنەن تەگىن وقيدى.

رەسەيدە جوعارى ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاقستان جاستارىنىڭ 40 پايىزى گۋما­نيتارلىق ماماندىقتاردى (پەداگوگيكا, تاريح, فيلوسوفيا, جۋرناليستيكا جانە ت.ب), 35 پايىزى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ماماندىقتاردى (مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن ءىسى, مۇناي جانە حيميا ونەركاسىبى جانە ت.ب.), 25 پايىزى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن (مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, فيزيكا, حيميا جانە ت.ب.) تاڭداعان. كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندىق تالاپكەرلەردىڭ 45 پايىزدايى ەلىمىزدە سۇرانىسقا يە IT-تەحنولوگيالاردى, نانو جانە بيوتەحنولوگيالاردى, روبوتتەحنيكاسىن, راديو­ەلەكترونيكانى, ينفورماتيكا مەن ەسەپتەۋ تەحنيكاسىن, تاۋ-كەن ءىسى – ينجينيرينگتى جانە مەتاللۋرگيا – ينجي­نيرينگتى تاڭداعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك.

قازاقستاندىق جاستار, نەگىزىنەن, ماسكەۋ (9 845 ستۋدەنت), سانكت-پەتەربۋرگ (7 205 ستۋدەنت), ومبى (6 739 ستۋدەنت), تومسك (5 334 ستۋدەنت), استراحان (2 755 ستۋدەنت), ورىنبور (2 575 ستۋدەنت), سارا­توۆ (2 200 ستۋدەنت), چەليابينسك (1 985 ستۋدەنت), تۇمەن (1 662 ستۋدەنت), بار­ناۋل (1 540 ستۋدەنت), قازان (1 496 ستۋ­دەنت) قالالارىنداعى جوو-لاردا ءبىلىم الىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ جاستارى, اسىرەسە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ, «جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى» ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, گ.ۆ.پلەحانوۆ اتىنداعى رەسەي ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتى, ميسيس, ە.باۋمان اتىنداعى ممتۋ, رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى, گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرولىق ۋنيۆەرسيتەتى, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتى­ناستار ينستيتۋتى جانە رەسەي حالىق شارۋاشىلىعى جانە مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسى سىندى جوو-لاردى كوبىرەك تاڭداعان. جوو-لار باسشىلىعى بەرگەن اقپاراتقا قاراعاندا, قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ ۇلگەرىمى, جالپى العاندا, جاقسى كورىنەدى.

وسى ورايدا نازار اۋدارارلىق ءبىر جايت: ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگكە نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنان ءجيى ۇشاتىن ۇشاقتارداعى جولاۋشىلاردىڭ دەنى ستۋدەنت جاستار ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل اۋقاتتى وتباسىلاردان شىققان تۇ­لەك­­تەردىڭ رەسەيدىڭ بەدەلدى جوو-لا­رىن تاڭدايتىنىن بىلدىرەتىن سياقتى. ال جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردەن قازاقستاننىڭ رەسەيمەن شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ تۇلەكتەرى كورشى ەلدىڭ ومبى, تومسك, استراحان, ورىنبور, ساراتوۆ, چەليابينسك, تۇمەن, بارناۋل, قازان سياقتى ءبىرشاما جاقىنداۋ ورنالاسقان قالالارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا كوبىرەك تۇسەتىنى اڭعارىلادى. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وم­بى وبلىسىمەن شەكتەسەتىن ماعجان جۇ­ماباەۆ اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتەر تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسپايدى. سەبەبى ولار ەكى ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى ومبى قالاسىنداعى جوو-لارعا ەمتيحان تاپسىرىپ ءتۇسۋدى قالايدى ەكەن. ونداعى وقۋ اقىسى جەرگىلىكتى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن ءارى وقۋ بىتىرگەن سوڭ قازاقستاندىق ديپلومنان گورى رەسەيلىك ديپلوممەن ماماندىققا سايكەس جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنى, سونداي-اق رەسەي جوو-لارىندا جەمقورلىق دەڭگەيى دە تومەندىگى اتا-انالار ءۇشىن شەشۋشى فاكتورعا اينالعان.  شىن­تۋايتىندا, رەسەيدە وقىعان جاستار­دىڭ ءبىرسىپىراسى, اسىرەسە جوو-لاردى ۇزدىك بىتىرگەندەرى قازاقستانعا قايتىپ ورالماي, سوندا جۇمىسقا قالىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. وسىنىڭ ءبارىن ويلاي كەلە, رەسەي جوو-لارىنىڭ فيليالدارىن تۇرعىندارىنىڭ كورشى ەلگە كوشىپ كەتۋى تولاستاماي, دەموگرافيالىق جاعدايى قيىنداپ تۇرعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى سياقتى تەرىسكەي وڭىرلەردە اشقان ءجون دەپ سانايمىز.

تۇيىندەي ايتقاندا, رەسەي جوو-لا­رى­نىڭ فيليالدارىن اشۋ ەلىمىزدەگى تەح­نيكالىق كادرلار تاپشىلىعىن بول­دىر­ماۋعا, كورشى مەملەكەتتە وقۋدى قا­لايتىن قازاقستاندىق تۇلەكتەر سانىن ەداۋىر ازايتىپ, ولاردىڭ اتا-انا­لا­رىنىڭ شىعىندارىن كەمىتۋگە, جوعارى ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ ءوز ەلىمىزدە تۇراقتاپ قالۋىنا, سونداي-اق قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەرى انىق.

...وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ ارال قالاسىندا بولىپ, ونداعى ءبىر مىڭنان اسا وقۋشى ءبى­لىم الىپ جۇرگەن ورىس ورتا مەكتەبىنە ادەيىلەپ ات باسىن تىرەگەن ەدىك. ماقسا­تىمىز كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن شاعىن شاھارداعى وتباسىلاردىڭ بالالارىن ورىسشا وقىتۋدى ۇيعارۋىنىڭ سەبەبىن ءبىلۋ-تۇعىن. ءبىر قىزىعى, الدىمىزدان شىققان «قارادومالاق» شاكىرتتەردىڭ ءبارى بىزبەن انا تىلىمىزدە امانداسىپ, قويعان سۇراقتارىمىزعا دا قازاقشا جارىسا جاۋاپ بەردى.

ء«بىز مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ رەسەي ۋنيۆەر­سيتەتتەرىنە وقۋعا تۇسكىمىز كەلەدى. سەبەبى اتا-انالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا, ول ەلدەگى ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە وبلىسىمىزدىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنداعى ۇزدىك تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەگىن وقۋىمىز ءۇشىن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ەسەبىنەن گرانتتار بولگىزىپ وتىر», دەستى ولار. بۇل رەسەيدە قازاقستان ەلشىسى قىزمەتىن دە اتقارعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ – بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايدى تەرەڭ بىلگەندىگىنە بايلانىستى قابىلداعان شەشىمى ەكەنى كامىل.