ءار ەلدىڭ قورقىنىشى دا ءارتۇرلى. بۇل بۇعان دەيىن باستارىنان وتكەن ناۋبەتتەرگە ءىشىنارا بايلانىستى. بەلارۋستىڭ تاياۋ شىعىستان كەلگەن ميگرانتتاردى شەكارادان وتكىزۋگە تالپىنۋىمەن باسى قاتىپ جۇرگەن پولشاعا بوسقىنداردىڭ جاڭا تولقىنى ۇرەي اكەلەدى. فرانتسيا مەن شۆەتسيادا كيبەرشابۋىلدار باستى قاۋىپكە اينالىپ وتىر. اتالعان ەلدەر وزدەرىندەگى ۇلتتىق سايلاۋلارعا رەسەي ارالاسا ما دەپ الاڭدايدى. ال نەمىستەر, يتاليالىقتار جانە رۋمىندار ءۇشىن ەنەرگيا تاپشىلىعى – ەڭ ۇلكەن قورقىنىش.
ەۋروپالىقتار سىرتقى قاۋىپتى ءارتۇرلى قابىلداسا دا, بارشاسىنا تونگەن ۇلكەن قاۋىپ ءبىر. نەمىستىڭ ۇلى ستراتەگى كارل فون كلاۋزەۆيتس سوعىستى ساياساتتىڭ باسقا ادىسپەن جاسالۋى دەپ اتادى. ۋكراينا داعدارىسىنىڭ العاشقى اپتالارىندا كوپتەگەن ەلدىڭ سوعىس قاۋپىنە قاتىستى كوزقاراسى ونداعى ىشكى ساياساتتان مول ماعلۇمات بەردى.
ۇلىبريتانيانى الايىق. كوپتەگەن ادام پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسوننىڭ شىعىس ەۋروپاعا كەنەتتەن الاڭداۋى ونىڭ ۋكراينانىڭ جاعدايىنا قام جەگەنىنەن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. ساراپشىلار پىكىرىنشە, بۇل قادام – ەلدەگى لوكداۋن كەزىندە داۋنينگ-ستريتتە ءتۇرلى سالتاناتتى كەش وتكىزگەنى جونىندەگى داۋدان حالىقتىڭ نازارىن بۇرۋ نيەتىنە بايلانىستى. بۇدان باسقا داعدارىس وعان امەريكا قۇراما شتاتتارىنا «برەكسيتتەن» كەيىنگى ۇلىبريتانيانىڭ ءالى دە ماڭىزى بار ەكەنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەنگە كەلسەك, ونىڭ ءبىرىنشى ماقساتى – داعدارىسپەن كۇرەسۋگە قاجەتتى رەسۋرستار مەن ۋاقىتتى بارىنشا ازايتۋ. اقۇي تىزگىنىن ۇستاعاننان كەيىنگى ونىڭ ميسسياسى ورتا تاپقا پايدا اكەلەتىن ساياساتتى جۇزەگە اسىرىپ, اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا جانە قىتايمەن اراداعى كيكىلجىڭگە اۋدارۋ. دونالد ترامپتىڭ بيلىككە قايتا ورالامىن دەگەن مالىمدەمەلەرىنەن كەيىن, تۇيتكىل تەك امەريكانىڭ ۋكراينا مەن رەسەي جونىندەگى ساياساتىنا عانا قاتىستى ەمەس. امەريكالىق دەموكراتيانىڭ بولاشاعىنا دا اسەر ەتەدى.
امەريكانىڭ ۇستانىمى شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپا ەلدەرىن قاتتى الاڭداتادى. ولار امەريكانىڭ ناشارلاپ بارا جاتقان ساياساتى مەن رەسەيدىڭ اگرەسسيالىق ارەكەتىنە قارسى شارا قولدانباۋىن قۇپتاعان جوق. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى – ەگەر رەسەيلىك تانكتەر ۋكرايناعا باسىپ كىرسە, ولاردىڭ كەلەسى باراتىن جەرى تاللين, ريگا نەمەسە ءتىپتى ۆارشاۆا بولۋى مۇمكىن.
ال گەرمانيا, يتاليا, اۋستريا جانە گرەكيا سەكىلدى ەلدەر ۋكراينا توڭىرەگىندەگى جانجال رەسەيمەن قالىپتى قارىم-قاتىناس ورناتۋ مۇمكىندىگىنە كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. گەرمانيا باتىس قۇندىلىقتارى, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعى جانە سوعىستان كەيىنگى پاتسيفيستىك ءداستۇردىڭ ورتاسىندا تۇر. وسىلايشا, كانتسلەر ولاف شولتس باتىس ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىنا ۋادە بەرىپ, گەرمانيا سوعىس جاعدايىندا بەرىك وداقتاسقا اينالاتىنىنا سەندىرۋگە تالپىنادى. سونىمەن قاتار ول كەز كەلگەن جالپى ەۋروپالىق ماسەلەدە باستى ءرولدى الۋعا ىنتالى ەمەس.
و.شولتستىڭ ۇستانىمى فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكروننىڭ ۇستانىمىنا مۇلدە قايشى. ول داعدارىستى ەۋروپالىق «ستراتەگيالىق ەركىندىكتى» كورسەتۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرادى. بۇل – ماكروننىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعالى بەرگى ساياسي ماقساتى. ارينە, ۋكراينا داعدارىسىن شەشۋدە كوزگە تۇسەتىن كوشباسشىلىق ءرولدى قولىنا العان ماكرون بيىلعى كوكتەمدە فرانتسيادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا دا ءوزىنىڭ بەدەلىن كوتەرە الادى.
ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر گەوگرافياسى مەن تاريحى بويىنشا بولىنگەندىكتەن, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ۇيىم ءۇشىن وڭايعا سوقپاي تۇر. كوپشىلىك ۇيىمدى بەلسەندى ەمەس, ءالسىز جانە جەدەل ارەكەت ەتپەيدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك ءتارتىبىن قورعاۋدى نەمەسە قايتا قاراۋدى قالامايدى دەپ ەسەپتەيتىن ستەرەوتيپ كوزقاراس باسىم. سىن ايتۋشىلار ەۋروپالىق وداق احۋالدىڭ ەكى باعىتتا وربۋىنەن قاۋىپتەنەدى دەپ سانايدى. ءبىرىنشىسى – جاپپاي سوعىس, ەكىنشىسى – يالتا 2.0 ستسەناريى. مۇنداي جاعدايدا رەسەي مەن امەريكا ەۋروپالىقتارمەن كەڭەسپەي-اق ەۋروپا ءۇشىن جاڭا كەلىسىمگە قول جەتكىزەدى.
بىراق انىق كورىنەتىن ايىرماشىلىقتاردىڭ استارىندا بارلىق ەۋروپالىقتىڭ ورتاق مۇددەسى جاتىر. اتاپ ايتقاندا, ەۋروپاداعى تاعى ءبىر سوعىستى بولدىرماۋعا ۇمتىلۋ, ناتو-عا دەگەن سەنىمدى ساقتاۋ جانە ۋكراينانى رەسەيلىك قامىتتىڭ استىندا قالۋدان قۇتقارۋ جاۋاپكەرشىلىگى. ەۋروپالىق ساياسات قۇرۋداعى ەرەكشەلىك سول, ونىڭ ىشكى ساياسي باسىمدىعىن حالىقارالىق ديپلوماتيامەن ۇيلەستىرە الۋ قابىلەتى. ECFR ساۋالداماسى كەيىنگى بىرنەشە اپتادا ەۋروپالىق ساياساتكەرلەر باسقىنشىلىققا قارسى تۇرۋ جونىندە ورتاق پىكىر قالىپتاسقانىن كورسەتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەۋروپالىق ەلدەر وزدەرىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋعا كىرىستى. كوپتەگەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ىڭعايسىز ەكەنىنە قاراماستان, ولار اقش-تىڭ نەمەسە فرانتسيانىڭ رەسەيمەن كەلىسىمگە كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسپادى. ال ءوز كەزەگىندە ماكرون باسقا ەلدەرمەن كەڭەسىپ, ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك پەن ۋكراينانىڭ ەگەمەندىگىنە قاتىستى كەلىسىلگەن پرينتسيپتەردى ۇستانۋعا ۋادە بەردى.
ونىڭ ۇستىنە, باستاپقىدا ەكىۇشتى جاۋاپ بەرىپ, ءۇنسىز قالعان گەرمانيا سانكتسيالاردىڭ ءبارىن سالۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان دا وسى ايدىڭ باسىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسكەن كەزدە, نەگىزىنەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتاق باعىتىن ۇستاندى.
ەۋروپاعا سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن تۇسىنگەن ەۋروپالىقتار ورتاق بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىنە دايىن. ۋكراينا شەكاراسى ماڭىنا اسكەرىن توپتاستىرعانداعى باستى ماقساتى باسقا ەكەنىنە قاراماستان, ءپۋتيننىڭ ءوزى بايقاۋسىزدا ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىن بىرىكتىردى. وسىلايشا, ءتۇرلى كوزقاراستاعى ەلدەردى قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىردى.
مارك لەونارد,
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ديرەكتورى, The Age of Unpeace: How Connectivity Causes Conflict (Bantam Press, 2021) كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
