رەپەتيتسيادان شىققان بەتى. بۇگىن كوڭىل كۇيى ءتىپتى ەرەكشە. الەمنىڭ نەبىر ەلىنە بارىپ, ونەرىمەن تىڭدارمانىن تالاي تاڭداي قاققىزىپ جۇرسە دە, الداعى قىتاي ەلىنە جاساماق گاسترولدىك ساپارىن ويلاسا, ايرىقشا شابىت قۇشاعىنا ەنەتىنى بار. ويتكەنى ءانشى ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ ءجونى بولەك...
تەاتردىڭ تومەنگى قاباتىندا ءوزىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ تۇرعان سۇيىكتى جارى ءھام ونەرىنىڭ ۇلكەن جانكۇيەرى قانابەك تە كۇلاشتىڭ وسىناۋ كوڭىل كۇيىنە ساي ونى اسا زور قۇرمەتپەن قارسى الدى. «سەن مەنىڭ بۇلب ۇلىمسىڭ» دەدى ماڭدايىنان ەمىرەنە يىسكەپ.
– قاشان كەلدىڭ؟ دايىندىعىمىزدى ەستىدىڭ بە؟ دەدى ەركەلەي.
– ارينە, سەن «بۇلبۇلعا» سالعاندا دۇنيە ەرەكشە قۇلپىرىپ كەتەدى ەمەس پە؟! سۇڭعىلا حاميدي سەنىڭ نازىك تابيعاتىڭ مەن ءۇن مۇمكىندىگىڭدى قالاي تاپ باسىپ تانىعان؟! تىڭداعان سايىن تاڭدانامىن!
– قانا, ايتشى, وسى بۇلبۇلدار جىلاي ما؟..
– ج... جىلامايدى. سايرايدى, كۇلەكە!..
تەاتردان باستالعان جول
بويجەتكەننىڭ ونەرگە دەگەن ايرىقشا ىڭكارلىگىن اينالاسىنداعىلاردىڭ بارلىعى بىلگەنىمەن, ونىڭ جاقىندارىنىڭ ورتاسىندا عانا سىرنايعا قوسىلىپ, جاسقانا شىرقار جاعىمدى ءۇنى بولاشاقتا كۇللى ادامزاتتىڭ جۇرەگىن تەربەپ, «قازاقتىڭ بۇلب ۇلى» اتاندىراتىنىن ول كەزدە ەشكىم بىلمەگەن, دۇرىسى وعان سەنبەگەن. وزگە تۇگىل كۇلاشتىڭ وزىنە دە بۇل ەرتەگىلەر ەلىندەگى قيال-عاجايىپتاي كورىنەتىن. ايتسە دە, سۇيكىمدى ارۋ جۇرەك تۇكپىرىندەگى ەڭ اياۋلى ارمانىنا ءبىر ءسات تە ساتقىندىق جاساپ كورمەگەن.
سول ارماننىڭ قۇدىرەتى بولسا كەرەك, جاس ارۋدىڭ الدىنان ونەرىنە جول اشار جاقسى ادامدار ۇشىراستى. سونىڭ ءبىرى – قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن مايتالمانى قانابەك بايسەيىتوۆ ەدى. قايبىر جىلى كۇلاش تۇراق ەتكەن اعاسى ايتبەكتىڭ ءۇيىن اعاسىنىڭ تەاتردا قىزمەت ەتەتىن قانابەك ەسىمدى جاقىن دوسى ءبىر جىل قىستايدى. ال قانابەك ول كەزدە 1926 جىلى تۋ كوتەرگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى بەلدى اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
«1929 جىلى كۇلاش الدەبىر سەبەپتەرمەن وقۋدان شىعىپ قالدى. قولى بوس كەزدەردە قازاق دراما تەاترىنىڭ ويىندارىن مەنىمەن بىرگە بارىپ كورىپ ءجۇردى. قاي سپەكتاكل ەكەنى ەسىمدە قالماپتى, ءبىر سپەكتاكلدى ەكەۋمىز قاتار وتىرىپ كورىپ وتىرعانبىز. قالاي كوزىم تۇسكەنىن قايدام, ءبىر كەزدە كۇلاشقا قاراسام, ساحناداعى اكتەرمەن ىلەسىپ «ويناپ» وتىر. بىرەسە قاباعىن تۇيە قالىپ قينالىپ, سەلك ەتە قالىپ شوشىپ, بىرەسە جادىراي ك ۇلىمدەپ, ساحناداعى اكتەرلەردىڭ قيمىل-ارەكەتتەرىنە ۇيلەسە قوزعالاقتاپ شىداي الماي كەتەدى. سپەكتاكلدەن شىققان سوڭ كۇلاشقا: – سەن ءبىزدىڭ تەاترعا كىرەسىڭ بە؟ دەدىم. – الا ما؟ دەپ قالدى. تۇسىنە قويدىم نيەتىن» دەپ جازادى قانابەك بايسەيىتوۆ «قۇشتار كوڭىل» كىتابىندا.
وزىمەن بىرگە ەرىپ بارىپ تەاتردىڭ ءار قويىلىمىن جىبەرمەي تاماشالايتىن ونەرگە ىڭكار ارۋدىڭ انگە, ءان ايتۋعا دەگەن ايرىقشا قۇشتارلىعىن كورگەن قانابەك كۇلاشتى تەاتر باسشىلىعىمەن تانىستىرادى:
«كەلىسىلگەن ۋاقىتتا كۇلاشتى ەرتىپ تەاترعا كەلسەك, جۇمات پەن جانبيكە وتىر. سەركە دە سول ارادا ەكەن. كۇلاش «ەلىم-ايدى» ايتتى. ءوزىنىڭ ادەمى, جۇمساق داۋسىمەن ايتتى. سونان سوڭ ەكەۋمىز «ارقالىق باتىردان» ءۇزىندى وينادىق. ءبىز ساحنادان تۇسەر-تۇسپەستەن-اق: «ناعىز قالماقتىڭ قىزى وسى عوي» دەپ سەركە پىكىرىن ايتىپ تاستادى. سولاي ايلىعىنا 36 سوم بەلگىلەپ, ەڭ تومەنگى ستاۆكامەن كۇلاشتى تەاترعا الدى» دەپ ەسكە الادى ول ءساتتى اتاقتى اكتەر.
باسىندا اعالى-قارىنداس بولىپ ارالاسقان جاستار كەيىن كوڭىل جاراستىرىپ, 1933 جىلى شاڭىراق كوتەرەدى. سول كۇننەن باستاپ قانابەك بايسەيىتوۆ قاي جاعىنان دا جارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ونەردەگى دارا دا داڭعىل جولىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
«چۋدو»
تەاترعا جۇمىسقا تۇرعان كۇننەن باستاپ انگە ىڭكار, ونەرگە قۇشتار كوڭىلىنىڭ ءھام ءار ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن اسقان ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا كۇلاش قوسالقى رولدەردى كەيىن ىسىرىپ, از ۋاقىت ىشىندە-اق باستى ءرول بيىگىنە كوتەرىلدى. ب.ءمايليننىڭ «مايدانىنداعى» – ءپ ۇلىش, ن.گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىندەگى» – اگافيا تيحونوۆنا, م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىندەگى» – ەڭلىك, كەيىنىرەك وپەرا تەاترى ساحناسىندا سومداعان – ايمان, قىز جىبەك, قاديشا, شۇعا, اقجۇنىس, باتتەرفلياي, التىنشاش, مارو, اجار, سارا بەينەلەرى دارىن يەسىنىڭ قازاق تەاتر تاريحىنا التىن ارىپپەن شەگەلەپ كەتكەن كەسەك بەينەلەر شوعىرى.
«كۇلاش اجارلى, سۇيكىمدى, جىلى ءجۇزدى جان بولعان. بىراق ول كىسىنى سۇلۋ دەپ ايتۋعا بولمايدى. كۇلاش ىشكى دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعىمەن بارشا جاندى وزىنە باۋراپ الاتىن. كەيدە كۇلاشتىڭ سونداي سۇلۋ بولماعىنى دۇرىس پا دەپ ويلايمىن. ەگەر ول كىسى سۇلۋ بولعاندا, بۇل رولدەرىنە اسەر ەتەر مە ەدى؟ كۇلاش ساحناعا قانداي وبرازبەن شىقسا, جۇرت ونى سول دەپ قابىلدايتىن بولعان. جىبەك بولسا – جىبەك دەپ, ايمان بەينەسىندە ايمان دەپ قابىلدادى. ساحناعا سارا بولىپ شىققاندا, سارانىڭ كوزىن كورگەندەردىڭ ەشقايسىسى «سارا مۇنداي بولماعان ەدى» دەپ ايتپاعان», دەگەن ەستەلىك ايتادى ءانشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرى تۋرالى عۇمىرنامالىق زەرتتەۋ جازعان «بۇلبۇل» كىتابىنىڭ اۆتورى سارا لاتيەۆا.
بايسەيىتوۆانىڭ ءرول ساراپتاۋداعى ەرەكشەلىگى سول – ءار بەينەگە ەرەكشە جان ءبىتىرىپ, كەيىپكەرلەرىنىڭ تابيعاتىن تۇرلەندىرگەندى ۇناتقان. اسىرەسە اكتريسا سومداعان اقجۇنىس بەينەسى ءوزىنىڭ ەركىندىگىمەن, باتىلدىعىمەن كورەرمەن ەسىندە جاتتالدى.
1944 جىلى ءانشى تبيليسيدە قويىلاتىن «دايسي» وپەراسىنداعى مارو ءرولىن ويناۋعا شاقىرىلادى. ماسكەۋدەگى ونكۇندىكتە اتالعان ءرولدى تاماشا ويناعان ءوز ارتىستەرى قايتىس بولىپ, سودان كەيىن ونى ويناۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى بارماي جۇرەدى ەكەن. وسى ءرولدى ساحناعا ءساتتى الىپ شىققان كۇلاشتىڭ تالانتىنا تاڭداي قاقپاعان جان قالمايدى سوندا. ءارتىستىڭ سومداۋىنداعى بەينەنى كورگەن گرۋزيندەر كۇلاشتى وزدەرىنىڭ مارولارىنداي كورىپ, توبەلەرىنە كوتەرگەن. سول سەكىلدى «التىنشاش» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسىنا كەلگەن كومپوزيتور نازيب جيگانوۆ تا شىمىلدىق اشىلىپ, ورمان ىشىنەن التىنشاش–كۇلاش اندەتىپ شىعىپ كەلە جاتقاندا ەرەكشە تولقىپ: «بىزدە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي التىنشاش بولعان ەمەس» دەپ ءانشىنىڭ بويىنداعى شەكسىز تالانت قۇدىرەتىنە باس ءيىپتى.
ونەرى شىڭعا ورلەپ, اتاعى جەر جارىپ تۇرسا دا اڭىز ءانشى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بويىنا اكەنىڭ قانى, انانىڭ ءسۇتى ارقىلى دارىعان قاراپايىمدىلىعىن جوعالتپاي ءوتىپتى. ال تەاترداعى جانكەشتىلىگىن ونەردەگى ارىپتەسى, جان قۇربىسى اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا ءوز ەستەلىگىندە: «بىردە تەاتر ۇجىمى بولىپ قىزىلجارعا كەلدىك. «قىز جىبەكتى» قويماقپىز. ءبىر كەزدە قانابەك: «ويباي, كۇلاش اۋىرىپ قالدى, باسپا, تاماعى ءىسىپ كەتكەن, قىزۋى 40 گرادۋس!» – دەيدى. ءبارىمىز ساستىق. قۇرەكەڭ (قۇرمانبەك جانداربەكوۆ.– اۆت.) ايتتى: «ومىردە سپەكتاكل, كونتسەرتتى جاريالاعان سوڭ, ونى «وتمەنيت» ەتۋ – قىلمىس. تەاترعا حالىق اۋزىنان جىرىپ بيلەت ساتىپ الادى, ءبىز وتىرعان حالىققا ويىن بولمايدى دەسەك, كىم بولامىز؟ بۇگىن سپەكتاكل بولادى. شارا, سەن قىز جىبەك بولاسىڭ, ءارتىس بوپ وينا, بيلە, ايتەۋىر بىلگەنىڭدى ىستە. قالعانىن قانابەك ەكەۋمىز كوتەرىپ الامىز». قارسىلاسۋعا بولمايدى, مەن قىز جىبەك بولىپ كيىندىم. جاسپىن عوي, ءاپ-ادەمى قىز جىبەك بولدىم, بىراق ارياسىن ايتا المايمىن, سوزدەرىن بىلمەيمىن, مەلشيىپ قاتىپ قالدىم. ءبىر كەزدە اياعىندا پيما, ۇستىندە تون, باسىن وراپ العان, بەتىن قىراۋ باسقان كۇلاش كىرىپ كەلدى دە: – مەن ءوزىم وينايمىن,– دەدى. كوزىنەن جاسى پارلاپ, جان-تانىمەن ءرولدى اتقارىپ شىقتى. حالىق تىك تۇرىپ قول ۇردى. سپەكتاكلدەن كەيىن كۇلاشتىڭ ءوزى «جازىلىپ كەتتىم» دەپ كۇلەدى. مىنە, كۇلاشىمىزدىڭ مىنەزى وسىنداي عاجاپ ەدى» دەپ تاڭ قالسا, ايگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ: «مۋزىكالىق مەكتەپتىڭ ەسىگىن اشپاعان, داۋىسى قىرنالماعان, سىلانباعان ءانشى ءوزىمىزدىڭ اندەرمەن قاتار, كلاسسيكالىق مۋزىكانى قالاي وپ-وڭاي مەڭگەرىپ كەتتى؟ تەاتر مەكتەبىن كورمەگەن, ۇلكەن رەجيسسۋراعا كەزدەسپەگەن ادام بەينە جاساۋدىڭ ەڭ نازىك جولدارىن ءوز بەتىمەن قالاي تاۋىپ كەلەتىن ەدى؟ ماعان مۇنىڭ بارلىعىنىڭ جاۋابى بىرەۋ-اق سياقتى سەزىلەدى: سونىڭ بارلىعى كۇلاشتىڭ وزىمەن بىرگە تۋعان, كۇلاشتىڭ ءوزى ءان ەدى, ونەر ەدى. قايناتارى جوق, قوسپاسى جوق, تازا تالانت. قىسقاسى «چۋدو!» دەپ تاڭداي قاعىپتى. ءيا, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بۇلبۇل ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆا شىن مانىندە ءان ونەرىندەگى قۇبىلىس ەدى!
ءانشىنىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – قازاققا الەمدىك مادەنيەتتىڭ ەسىگىن اشۋى, ياعني قازاق حالقىنا الەمدىك وپەرالىق كلاسسيكانى جانە دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ حالىقتىق اندەرىن تانىتىپ قانا قويماي, ۇلتتىق ساحناعا تۇڭعىش رەت تاتيانا لارينا, مادام باتتەرفلياي سىندى الەمدىك كلاسسيكانىڭ كەسەك بەينەلەرىن الىپ شىعىپ, كورەرمەنىمەن قاۋىشتىرۋى دەر ەدىك. زامانداستارى دا ونىڭ ەسىمىن الەمدىك مادەنيەتتىڭ ەسىگىن ەركىن اشقانداردىڭ العاشقىسى دەپ مويىندادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇلاش بايسەيىتوۆا – ءانشى, دارىندى اكتريسا دارەجەسىنەن ۇلتتىق سيمۆول بيىگىنە كوتەرىلگەن تۇلعا.
وسكەن ورتا
ءيسى قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, بۇلب ۇلى اتانعان كۇلاشتىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – كۇلاش ەمەس, گۇلباھرام ەكەنىن بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى. ال قىز كۇنىندەگى تەگى بەيىسوۆا بولعان. ونەر تارلانى قانابەك بايسەيىتوۆكە تۇرمىسقا شىققان سوڭ تەگىن اۋىستىرىپ, ونەر الەمىنە كۇلاش بايسەيىتوۆا بولىپ ەنىپ, سول اتپەن ەلدىڭ سۇيىكتىسىنە اينالدى. «اكەمنىڭ اتىن شامامنىڭ كەلگەنىنشە مەن دە شىعارعان شىعارمىن, بىراق ۇلى مەنەن گورى, كەلىنى كۇلاش كوپ شىعاردى. كۇلاشتىڭ ونەرى ارقاسىندا بايسەيىتوۆا دەگەن فاميليا كۇللى قازاقستانعا, بۇكىل وداققا, كەزىندە شەتەلگە دە بەلگىلى بولدى» دەگەن قانابەك بايسەيىتوۆ ءانشىنىڭ ومىرلىك سەرىگى عانا ەمەس, ونەرىنىڭ دە ۇلكەن قولداۋشىسى بولا ءبىلدى.
جالپى, كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ ونەردى قاستەرلەپ, ءان-كۇيگە اۋەس بولىپ وسۋىندە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىق تا جوق ەمەس. اكەسى جاسىن ءوز زامانىندا اجەپتاۋىر ءانشى, سەرى ادام بولعان. كەزىندە اسەتپەن, بالۋان شولاقپەن بىرگە ءجۇرىپتى. وزگە اعالارى دا ءاندى ارنايى كاسىپ ەتپەگەنىمەن, ونەرلى بولعان دەسەدى. ءبىر اۋلەتتەن شىققان كۇلاش بايسەيىتوۆا مەن نەمەرە اعاسى ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ونەرى مەن ءان الەمىندەگى داڭقى ءانشى بويىنداعى تەكتىلىكتىڭ تامىرىن تانىتادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
ال ءانشىنىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى داۋلى ماسەلە كوپ. قۇجاتىندا الماتى قالاسى دەپ كورسەتىلگەنىمەن, نەگىزگى تۋعان جەرى قاراعاندىنىڭ اقتوعاي ءوڭىرى ەكەندىگى انىق. ونى ءانشى ءومىرىن زەرتتەگەن جازۋشى سارا لاتيەۆا بىلايشا ناقتىلاپ وتكەن ەكەن: «م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى بولعان ايتاش جۇبانىشاليەۆ دەگەن اقساقال: «كۇلاشتىڭ دە, شارانىڭ دا ارعى ءتۇبى – قارقارالىنىڭ قاراكەسەكتەرى» دەگەن. اشارشىلىق جىلدارى جۇرت جاپپاي كوشكەندە, اناسى زيباجان ەكى قىزىمەن الماتىداعى ايتبەك دەگەن قاينىسىن ساعالاپ كەلگەن. جاعدايلارى ناشار بولعاندىقتان, كۇلاشتى الماتى وڭىرىندەگى بالتاباي دەگەن جەردەن تۇرمىس جاعدايى تومەن بالالارعا ارناپ اشىلعان مەكتەپ-ينتەرناتقا بەرگەن. بالكىم, ينتەرناتقا سول توڭىرەكتىڭ بالالارىن عانا قابىلداۋ كەرەك بولعاندىقتان, كەزىندە كۇلاشتىڭ قۇجاتتارىنا سولاي جازىلعان بولار. نەمەسە «تالانتتىلاردىڭ ءبارى استانادان شىعۋ كەرەك» دەگەن ويمەن سولاي جازدى ما ەكەن؟ ءۇشىنشى سەبەبى – كۇلاش وسى جەردە اياعىنا تىك تۇرىپ, ەلگە تانىلعان سوڭ «وندا تۇرعان نە بار؟» دەپ سولاي جازا سالۋى دا مۇمكىن. ايتەۋىر ارحيۆتەگى قۇجاتتاردا ءانشىنىڭ تۋعان جەرى دەپ الماتىدا تۋعاندىعى جازىلعان. ءانشى ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا دا سولاي جازىپتى. بىراق كوزكورگەندەردىڭ ايتقانى مەن جالپى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كۇلاشتىڭ بالقاش ءوڭىرى, اقتوعاي جەرىندە تۋعاندىعى انىق» دەيدى. اقتوعايدا تۋسا دا, الماتىدا تۋسا دا – ءانشىنىڭ داڭقى تۇتاس قازاققا ورتاق. كۇلاش بايسەيىتوۆا – قازاقتىڭ قىزى, قازاقتىڭ بۇلب ۇلى!
قازاقتىڭ بۇلب ۇلى
ال ايگىلى كومپوزيتور لاتيف حاميدي بولسا «كۇلاشپەن كەزدەسۋ – انمەن كەزدەسۋ ەدى» دەپ ەسكە الىپتى. ولاي دەۋىنە سەبەپ تە, دالەل دە مول. ويتكەنى ءانشىنىڭ بويىنداعى ساف التىنداي جارقىراعان تۋما تالانت قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ دارالىعىن تانىتىپ تۇراتىن. كۇلاشتىڭ ءانىن ءبىر تىڭداعان جان بالعا اربالعان اراداي ءۇن قۇدىرەتىنە ماس بولىپ, ءانشىنى قايت-قايتا تىڭداۋعا بەيىلدى ەدى. ال تالايدى تامساندىرعان سول داۋىس وقۋ-توقۋسىز, تابيعاتتىڭ وزىمەن ءانشى بويىنا دارىعان ايرىقشا دارىن ەكەنىن بىلگەن مۋزىكا ماماندارى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ءانشىنىڭ كومەيىنە ۇيا سالعان كوركەم ءۇندى قۇبىلىسقا بالايتىن. ايتپەسە, تەاترعا العاش جۇمىسقا قابىلدانعان جىلى وپەرانىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن جاننىڭ ارادا جىلعا جۋىق ۋاقىت وتپەي ساحنانىڭ ناعىز بۇلب ۇلىنا اينالعاندى قۇبىلىس ەمەي نەمەنە؟!
كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ ءانشى رەتىندەگى جۇلدىزىنىڭ جانىپ, داڭق شىڭىنا شىعۋىنا 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىندە سومداعان قىز جىبەك بەينەسىنىڭ ورنى ەرەك. «بۇل ءرول كۇلاش ءۇشىن جازىلعانداي, كۇلاش جىبەك ءرولىن ويناۋ ءۇشىن تۋعانداي ەدى. ەگەر «قىز جىبەك» وپەراسى زور تابىسقا يە بولدى دەيتىن بولساق, سول تابىس كۇلاشتىڭ ارقاسىندا كەلدى دەۋگە رەجيسسەر رەتىندە مەن جاسقانباعان, قىزعانباعان بولار ەدىم» دەگەن ايگىلى اكتەر قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ پىكىرى ويىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى. قايتالانباس داۋىسى مەن شەبەر ورىنداۋشىلىق ونەرىنىڭ ارقاسىندا ماسكەۋدىڭ تالعامپاز تىڭدارماندارىن قازاق ونەرىنە باس يگىزىپ, مويىنداتتى. وكىمەت باسشىسى يوسيف ءستاليننىڭ كۇلاشتىڭ كەرەمەت داۋسىنا تاڭعالىپ: «بۇل قانداي حالىق؟ گرۋزيندەردەن انشىلىك ونەرى اسقان حالىق بار ەكەن عوي, ول – قازاق حالقى!» دەپ تامسانا تاڭداي قاعاتىنى ءدال وسى ءسات بولاتىن. ىلە ءانشىنىڭ بۇل قايتالانباس ونەرى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الىپ, نەبارى 24 جاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ جاس «حالىق ءارتىسى» اتاندى. ودان كەيىن دە تالاي جوعارى ماراپات الدى. ءانشىنىڭ ونەرىنە ءتانتى بولعان كومپوزيتور لاتيف حاميدي كۇلاش بايسەيتوۆاعا ارناپ ايگىلى «بۇلبۇل» ءانىن شىعاردى. ايتسە دە, ءانشى ءۇشىن ماراپاتتىڭ ۇلكەنى «قازاقتىڭ بۇلب ۇلى» اتاندىرعان حالقىنىڭ زور ىقىلاسى ەدى.
قيانات
حالقىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, اسەم انىمەن جۇرەكتەرگە ساۋلە شاشىپ, جان جادىراتىپ جۇرگەن داڭق شىڭىنداعى دارا ءانشىنىڭ باسىنا ءبىر-اق ساتتە قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. ول استىرتىن جەتىپ, ءانشى الەمىن استان-كەستەن ەتىپ كەتكەن «التاۋدىڭ ارىزى» ەدى. 1957 جىلى كوكتەمدە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەستىرمەن بىرگە قىتاي ەلىندە وتەتىن ونەر ساپارىنا ەرەكشە قۇلشىنىسپەن قىزۋ دايىندالىپ جاتقان ءانشىنىڭ قۋانىشىن قىزعانىشتان كوزى بايلانىپ, ءانشىنىڭ داڭقىن كورە الماعان كۇنشىل توپتىڭ دومالاق ارىزى ءبىر-اق ساتتە بىت-شىتىن شىعاردى. سول ءساتتى ءانشىنىڭ جارى بىلاي ەسكە الادى:
«كۇلاش ءبىر كۇنى ۇيگە كوڭىلسىز كەلدى. انشەيىن جارالى اڭداي سۇيرەتىلىپ ەسىكتەن ارەڭ كىردى.
– كانا, قۇرىدىم, يا پوگيبلا, – دەدى.
– نە بوپ قالدى؟
– قىتايعا بارمايتىن بولدىم, ۇستىمنەن ارىز ءتۇسىپتى. التى ادام قول قويعان ەكەن. «اراق ىشەدى, گۋلياەت» دەپتى. مۇنداي ماسقارانى كورگەنشە, ولگەنىم جاقسى عوي, كانا...».
وسىدان كەيىن ءانشى وڭالمادى. كۇن ساناپ, ءوزىن ىشتەي ءمۇجىپ, كۇيرەي بەردى. ارادا بىرنەشە اي وتكەن سوڭ كوڭىلىن سەيىلتپەك بولىپ ەڭ العاش ءوزىن داڭق شىڭىنا شىعارعان ماسكەۋگە تاتارلاردىڭ ونكۇندىگىندە وينالىپ جاتقان «التىنشاش» وپەراسىن كورۋ ءۇشىن ارنايى كەلەدى. بىراق بۇل ساپاردىڭ ءانشى ءۇشىن سوڭعى ساپار بولاتىنىن ول كەزدە ەشكىم بىلمەدى. ونى ءانشىنىڭ ءوزى دە سەزبەگەن شىعار, الدە سەزدى مە ەكەن؟.. قويىلىمنان شىعىپ, ءوزى توقتاعان «پەكين» قوناقۇيىندەگى بولمەسىنە دەمالۋعا كەلگەن ءانشىنىڭ دەمى ماڭگىلىككە ءۇزىلىپتى.
«...ۆاننانىڭ قاسىنا جەتىپ, جاقتاۋىنا سۇيەنگەن كۇيى وتىر دەيدى. قۇلاماپتى, ءتىرى ادامداي سۇيەنگەن كۇيى وتىر ەكەن. وتىرعان قالپى ماڭگىگە ۇيىقتاپ كەتىپتى. جۇرەك شىركىن شىداماپتى. تالاي باقىتتى ءساتتى باستان كەشكەندە جارىلماعان جۇرەك, ءوستىپ ويدا-جوقتا جارىلىپ كەتىپتى...».
قانابەك بايسەيىتوۆتىڭ اسىل جارى تۋرالى جازعان بۇل مۇڭلى ەستەلىگىن جىلاماي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ال دومالاق ارىزدى جوعارىعا دومالاتقان التاۋ سول ساتتە, كۇللى قازاق بۇلب ۇلىن جوقتاپ, ەگىلگەندە وزدەرىن قالاي سەزىندى ەكەن؟ وكىندى مە؟.. ءاي, بىراق, جانىندا ءجۇرىپ, سىيلاسقان اسىل ارىپتەسىنە تاسادا تۇرىپ وق اتقىزعان قىزعانىشتىڭ قىزىل وتى وعان مۇرسات بەرمەگەن دە بولار...
قالاي دەسەك تە, بارىنە ۋاقىت – ەمشى, ءتاڭىر – تورەشى. الايدا ۋاقىت اعزام الاقانىنا جازىلعان ول اقتاڭداق وشكەن جوق. ۋاقىتى كەلگەندە اششى اقيقات جارىققا دا شىعار... سوندا بۇلب ۇلىن ولتىرگەن التاۋدى ۇرپاعى كەشىرە مە؟..
* * *
...وپەرا تەاترىنىڭ ءىشى بۇگىن كۇندەگىدەي ەمەس, ادەتتەگى سالتاناتى ساپ تىيىلعان. جاۋاتىن بۇلتتاي تۇنەرىپ الىپتى. ءدال قانابەكتىڭ كوڭىلىندەي. ءتۇرتىپ قالساڭ, توگىلىپ كەتەردەي. ءبىر كەزدەرى ءوزى كۇلاشىن تاعاتسىزدانا كۇتەتىن جەرگە كەلدى. ءبارى سول قالپى, وزگەرمەپتى. وزگەرگەن كوڭىل عانا. قانابەكتىڭ قۇشتار كوڭىلى... «بۇلب ۇلىم جوق ەندى» دەدى كۇبىرلەپ. ءبىر ساتتە ءوزىنىڭ ويىنان ءوزى شوشىنعانداي بولىپ: «وي جالعان-اي, بۇلبۇل ولە مە ەكەن؟! كۇلاشتاي بۇلبۇل ولگەن جوق! ول حالقىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى سايرايدى» دەدى جانىنا جۇبانىش تاپقانداي. جانارىنان سىرعىپ اققان تامشى تەاتردىڭ ءمارمار ەدەنىنە تىرس ەتتى...
