قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم مەملەكەتتەرى باسشىلارىن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا شاقىرادى
وقىرماندار نازارىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ گااگادا وتكەن ءىىى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتى قارساڭىندا جاريالانىپ, الەمنىڭ جەتەكشى ينتەراكتيۆتى ساياسي الاڭدارىندا – «Euractiv» جانە «Washington Times»-تە ورنالاستىرىلعان ماقالاسىن ۇسىنامىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن كەزدە, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى يەلەنىپ قالدى. ءبىز بۇل قارۋدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ونى قاتاڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايىندا رەسەيگە وتكىزدىك.
وسىنداي ءىس-قيمىل قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى كوشباسشىلىعىنا نەگىز قالادى. مەن بەيبىت كەزەڭدە يادرولىق قارۋدىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن كوپ قاسىرەت شەككەن بىردە-ءبىر مەملەكەت بولعان جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
سەمەي پوليگونىندا اۋادا جانە جەر استىندا 500-گە جۋىق يادرولىق جارىلىستار جاسالدى. قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان سىناقتاردان تارالعان راديواكتيۆتى شوگىندىلەردىڭ اسەرىنەن ءبىر جارىم ميلليون ادام زارداپ شەكتى. سونداي-اق, وراسان زور اۋماق زاقىمداندى.
ءبىز, يادرولىق سىناقتاردان كوپ زارداپ شەككەن ەل رەتىندە, دۇنيەجۇزى يادرولىق اپات قاتەرىنەن بارىنشا قورعالۋى ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ايتارلىقتاي ۇلەسىمىزدى قوستىق. «قىرعي-قاباق سوعىس» تەكەتىرەس كەزەڭى كەلمەسكە كەتكەنىمەن, بۇگىندە الاڭداۋشىلىقتىڭ وزگە دە سەبەپتەرى پايدا بولىپ وتىر.
يادرولىق قارۋدىڭ ەكسترەميستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىعى دا جوق ەمەس. بۇكىل الەم ءۇشىن تەررورلىق توپتاردان شىعاتىن قاتەر ارتا ءتۇستى. ولاردىڭ سانى عانا ەمەس, قاتىگەزدىكتەرى مەن ادام ومىرىنە ءجۇردىم-باردىم قاراۋ دەڭگەيى دە ءوسىپ وتىر.
مىنە, ناق سوندىقتان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما يادرولىق لاڭكەستىك حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن اسا ۇلكەن قاتەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى تۋرالى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ سىن-قاتەرلەرىنە «يادرولىق كلۋب» ەلدەرىنىڭ كەڭەيۋىن تەجەۋدى دە جاتقىزۋعا بولادى. ماسەلە مىنادا: يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساماي, قارۋدىڭ تارالۋىن قالاي تەجەۋگە بولادى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ادامزات اتوم ءداۋىرى باستالعان كەزدەن بەرى ىزدەستىرىپ كەلەدى.
وسى اپتادا گااگادا بۇكىل ءدۇنيەجۇزىنەن الپىس شاقتى مەملەكەت باسشىلارى جينالاتىن ءىىى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتى ءوتىپ, وندا اتالعان قاتەرلەرگە قارسى جاۋاپ تابۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلادى. ءبىز نازارىمىزدى اينالىمدا جۇرگەن يادرولىق ماتەريالداردىڭ سانىن ودان ءارى قىسقارتۋعا جانە ولاردىڭ شاشاۋ شىقپاۋ شارالارىن كۇشەيتۋگە اۋداراتىن بولامىز.
قازاقستان اتالعان سالادا تاماشا تاجىريبەگە يە. سەمەي پوليگونىنان «مۇراعا قالعان» ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى پلۋتوني مەن جوعارى بايىتىلعان ۋران بولسا, ولاردى اتوم بومباسىن جاساۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاتەرى دە جوق ەمەس ەدى.
قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن اقش-تىڭ ساراپشىلارى اتالعان ماتەريالداردى تاۋىپ, زالالسىزداندىرۋ بويىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىردى. ول ون جىلعا سوزىلدى. ءبىز وسىنداي سەزىمتال سالادا جاھاندىق اۋقىمداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك سەكىلدى جوعارى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن, ءتىپتى, ۇلتتىق مۇددەمىزدى دە قۇرباندىققا شالدىق.
گااگاداعى سامميتتە ءبىز يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن بىرقاتار پراكتيكالىق شارالار قابىلدايمىز, جانە ەڭ باستىسى, وسى شەشىمدەردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتامىز عوي دەپ ۇمىتتەنەمىن.
مۇندا مىنا ماسەلەلەر شەشۋشى بولىپ تابىلادى: بومبالار مەن وقتۇمسىقتار جاساۋ ماقساتىندا پايدالانىلۋى مۇمكىن جوعارى بايىتىلعان ۋران ءوندىرىسىن قالاي توقتاتۋعا بولادى؟ بۇل حالىقارالىق قوعامداستىقتان اتالعان باعىتتا ءابسوليۋتتى زاڭدى تىلەگى بار ەلدەردىڭ ازاماتتىق سەكتورىندا يادرولىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قۇقىق بەرۋدى تالاپ ەتەدى.
سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ولار بۇل تەحنولوگيالاردى ىقتيمال قارۋ جاساۋ ءۇشىن پايدالانباۋلارى ءتيىس.
قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ اتالعان ماسەلەنى شەشۋ اتوم ەلەكتر ستانساسى ءۇشىن جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى ۇسىنىلاتىن ەلدەرگە تىكەلەي قاتىسى بار دەگەن ءپىكىرىمەن تولىقتاي كەلىسەدى. مىنە, وسى ورايدا ماگاتە حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ ماقساتىن كوزدەسە, ءبىز ءوز اۋماعىمىزدا ونى ورنالاستىرۋعا كەلىسىمىمىزدى بەرىپ وتىرمىز.
ۋران وندىرىسىندە الەمدىك كوشباسشى, يادرولىق نىساندارداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاجىريبەسى مول ەل رەتىندە قازاقستان بۇل سالادا تاماشا كەپىلدەمەگە يە. ءبىز بارلىق يادرولىق دەرجاۆالارمەن, سونداي-اق, اتوم تەحنولوگياسىن ازاماتتىق سەكتوردا دامىتۋدى جوسپارلايتىن وزگە دە ەلدەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىردىق.
قازاقستان قازىرگى زامانعى ءومىر شىندىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن جاڭعىرتۋ باستاماسىن بىرنەشە مارتە كوتەردى. ءبىرىنشى كەزەكتە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتاعى ءسايكەسسىزدىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەت.
بۇگىندە تاراتپاۋ رەجىمى مەن ماگاتە-ءنىڭ تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق قىزمەتى بويىنشا ءتيىستى كەپىلدىگىن ءىس جۇزىندە ءجۇزەگە اسىرۋدى قولدانۋى «يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق باسىمدىقتار بەرەتىنى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس.
ولار وزدەرىنىڭ يادرولىق سەكتورىنداعى مالىمەتتەردى ەرىكتى نەگىزدە اشىپ كورسەتەدى. بۇل ولارعا كوممەرتسيالىق مۇددەسى بار عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردى ساقتاۋعا, يادرولىق سەكتوردىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىن دامىتۋعا جانە وزگە دە ماڭىزدى اقپاراتتاردى ماگاتە-ءنىڭ كەپىلدىك جۇيەسى ارقىلى جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, وزدەرىنە شارت بويىنشا مىندەتتەمە العان جانە وزدەرىنىڭ بەيبىت يادرولىق قىزمەتتەرىنە تولىق اۋقىمدى كەپىلدىك قولدانىلاتىن قالعان مەملەكەتتەر ماگاتە-گە بارلىق يادرولىق باعدارلامالارى, زەرتتەۋلەرى, ونداعان جىلدارعا بۇرىن جوسپارلانعان اتوم سالاسىن دامىتۋ بويىنشا باعدارلامالارى جونىنەن تولىق جانە جان-جاقتى اقپاراتتار بەرەدى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ وسىنداي تەڭ ەمەس جاعدايلارعا نارازىلىقتارىن تۇسىنۋگە دە بولاتىنداي.
ەگەر «يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا يادرولىق قارۋسىزدانۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعاندىقتارى تۋرالى جىل سايىن ەسەپ بەرىپ تۇرسا, ادىلەتتى بولار ەدى.
بۇل ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جانىنان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعاندارى تۋرالى ساراپتاما جۇرگىزەتىن ارنايى كوميتەت قۇرىپ, بۇۇ قك-ءنىڭ مانداتىن پايدالانۋعا بولار ەدى.
اقپاراتتاردىڭ سەزىمتالدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتەردىڭ ەسەپتەرى تىڭدالاتىن كوميتەتتىڭ جىل سايىنعى ءماجىلىسىن جابىق رەجىمدە وتكىزۋگە بولادى. بىراق مىندەتتەمەلەردىڭ جالپى ورىندالۋ جاعدايىن ايعاقتايتىن قورىتىندى قۇجات بۇۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەر ءۇشىن جاريالانۋى ءتيىس.
قازىرگى كەزدە الەم قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق جۇيەسى ءۇشىن جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن دا اتاپ وتپەسكە بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە ولار قولدانىستاعى يادرولىق تاراتپاۋ جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگىنە تەكسەرۋ دە بولىپ تابىلادى. بارلىق «تابالدىرىقتا تۇرعان» مەملەكەتتەرگە ولاردىڭ قاۋىپسىزدىكتەرى ءتيىستى دەڭگەيدە جانە يادرولىق باعدارلامالارسىز قامتاماسىز ەتىلە الاتىنىن كورسەتەتىن ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
قورىتىندىسىندا ءبىز قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق جۇيەسى يادرولىق ارسەنالدىڭ قيراتاتىن ءمۇمكىندىگىنە ەمەس, كەرىسىنشە, مۇددەلەر توعىسىنىڭ جاسامپازدىق كۇشى مەن حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا نەگىزدەلەتىنىن دالەلدەۋگە ءتيىسپىز.
