كوللاجداردى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ماسەلەن, وبلىستىق كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر وداعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى رافحات بوزباليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا «ۆيرتۋالدى قويما» مودۋلىندە ەلەكتروندى تۇردە راسىمدەلەتىن تاۋارلارعا ىلەسپە جۇك قۇجاتتارىن ەنگىزۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. بۇل شارا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە تاۋارلار اينالىمىنىڭ تولاسسىز باقىلانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. الايدا مۇنداي جاڭاشىلدىق كوپقاباتتى ۇيلەر جانىنداعى دۇكەندەر مەن شاعىنماركەتتەر يەلەرى تاراپىنان الاڭداۋشىلىق تۋدىردى. نەگە؟
ويتكەنى كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇل ەڭ الدىمەن, شاعىن بيزنەس يەلەرىن كوپتەگەن قيىندىققا ۇشىراتادى. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاپ, ءۇي جانىنداعى دۇكەندەردىڭ جابىلىپ قالۋى مۇمكىن. شاعىن دۇكەننىڭ يەسى ءلاززات دوسماعامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن نۇكتەلەردە ەسەپ جۇرگىزەتىن قولى بوس ادام جوق.
– شاعىن دۇكەندەردە ساتۋشىلارعا ساۋدانى تاۋلىگىنە 16 ساعات بويى جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلەدى. ال ەسەپ جۇرگىزۋ ءۇشىن باسقا ادامدى جالداۋعا مۇمكىندىك جوق. «ۆيرتۋالدى قويمانى», ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالاردى ەنگىزسەك, ءبىز بۇعان ۇلگەرمەيمىز. كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋگە ارەڭ ۇلگەرەتىندىكتەن, ولاردى 15 مينۋتتان ارتىق كەشىكتىرە المايمىز. ءتىپتى ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىزدە بۇل سالادا ارنايى ءبىلىم دە جوق. ال ءبىزدىڭ شاعىن بيزنەستە 300 مىڭ تەڭگەگە ەسەپشى جالداۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس, – دەيدى ءلاززات دوسماعامبەتوۆا.
سونداي-اق زاڭسىز الكوگول ونىمدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن Wipon Pro قوسىمشاسى ازىرلەنگەن. ونى ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ يەلەرى مىندەتتى تۇردە ورناتۋى كەرەك. دۇكەن يەلەرى بۇل قوسىمشانى ەنگىزۋ كوپ قارجى مەن ۋاقىتتى ىسىراپ ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى بۇل قوسىمشا ءۇشىن جىلىنا 8 مىڭ تەڭگە تولەۋگە ءتيىس. بۇل كەيبىر برەندتەردى انىقتاي المايتىندىقتان, سانداردى قولمەن ەنگىزۋ كەرەك.
ال شاعىنماركەتتىڭ يەسى ازامات ماككەنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاۋارلاردى ساتۋدان تۇسكەن تابىستىڭ 15%-ى كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, بانكتىك پايىزدار, سالىقتار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقى شىعىندارىن تولىق وتەمەيدى. تابىس تاپپاي جۇمىس ىستەۋ – بانكروتتىققا باستار جول.
– ءبىز ءوزىمىز ورناتقان كونتەينەردەن قوقىستى شىعارۋ ءۇشىن ايىنا 60 مىڭ تەڭگە تولەيمىز. وعان جارىق, گاز, سۋ, ءۇي-جايدى جالعا الۋ اقىسىن, سالىق پەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن تولەۋدى قوسىڭىز. بانك كارتاسىمەن نەمەسە QR-كودپەن تولەم جاساۋ ءۇشىن بانك بىزدەن 3%-عا دەيىن قارجى ۇستاپ قالادى. كارتادان الىناتىن اقشا ءۇشىن تاعى 1% قارجى ۇستالادى. ناتيجەسىندە, ايىنا 400 مىڭ تەڭگەنى بانكتەرگە بەرەمىز. ەندى «ۆيرتۋالدى قويما» مودۋلىندە ەلەكتروندى تۇردە راسىمدەلگەن تاۋارلارعا ىلەسپە جۇك قۇجاتتارىن ەنگىزسە, بۇل شاعىن بيزنەستى قيىندىققا ۇشىراتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى, – دەپ ەسەپتەيدى ازامات ماككە.
كاسىپ يەلەرى كاسىپكەرلىك نىساندار ءۇشىن جەر بولۋدە تۋىنداعان پروبلەما بارىن العا تارتادى. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى كاسىپكەرلەرمەن اشىق ديالوگ ورناتۋعا ىنتالى ەمەس. ماسەلەن, «موگيكان» شاعىن زاۋىتىنىڭ باسشىسى ايسۇلۋ ورازباەۆانىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان وتاندىق كاسىپكە قولداۋ قاجەت-اق.
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وكىلدەرى ءوندىرىستى دامىتۋ ارقىلى عانا ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوساتىنىن بىلەمىز. سەبەبى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, كاسىپكەرلەر سانى كوبەيەدى. الايدا ءوندىرىس ورنىن اشقان كاسىپكەرلەردە تاۋار ساتۋ پروبلەماسى تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, مەن جۋعىش زاتتاردى شىعاراتىن شاعىن زاۋىت اشتىم. بۇل – اتىراۋ وبلىسىنداعى العاشقى ءوندىرىس. بىراق ءبىزدىڭ تاۋارىمىز تەك بازاردا عانا ءوتىمدى بولىپ تۇر. ونىمدەرىمىزدى جەرگىلىكتى مەكەمەلەر, اۋرۋحانالار السا, ءوندىرىستىڭ قانات جايۋىنا جول اشىلار ەدى, – دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى ايسۇلۋ ورازباەۆا.
مونوپوليست كومپانيالار تاراپىنان كاسىپكەرلەردىڭ وتىنىشىنە نەمقۇرايلى قارايتىندار بار. كاسىپكەرلىكتى 12 جىل بۇرىن باستاپ, تاجىريبە جيناقتاعان مايرا مۇحانبەتوۆا قۇرىلىسى اياقتالعان سپورتزالعا جىلۋ جۇيەسىن قوستىرا الماي ءجۇر.
– مەن 2018 جىلدان بەرى جاستاردىڭ سپورت كومانداسىنا دەمەۋشى بولىپ كەلەمىن. اتىراۋ قالاسىندا فۋتزالدىڭ ازدىعىن كورىپ, جاستارعا ارنالعان سپورتزال اشۋدى قولعا العان ەدىم. وسى ماقساتىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2020 جىلى سۋبسيديا الىپ, سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتادىق. ەندى جىلۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن گاز جەلىسىنە قوسىلۋ كەرەك. سول سەبەپتەن بىلتىرعى ناۋرىزدا «قازترانسگازايماق» اق وڭىرلىك فيليالىنا ءوتىنىش بەردىم. الايدا ارادا ءبىر جىل وتسە دە, بۇل مەكەمە بىزگە گاز جۇرگىزۋگە رۇقساتىن بەرگەن جوق. جانىمىزدا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردە گاز بار. سول گاز جەلىسى بىزگە جەتپەي تۇر. ءبىزدىڭ وسى ماسەلەمىز شەشىلمەي-اق كەلەدى, – دەيدى مايرا مۇحانبەتوۆا.
اتىراۋدا كەنجەلەۋ دامىعان سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى امانگەلدى سالاماتتىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان سالادا 3 200-گە جۋىق زاڭدى جانە جەكە تۇلعا تىركەلگەن. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىل شارۋاشىلىعىندا كاسىپ اشقان.
– بيىل وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد 539 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 1 ملرد 50 ملن تەڭگە مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە جۇمسالادى. ال 320 ملن تەڭگە ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالادى. سونداي-اق 720 ملن تەڭگەنى ينۆەستيتسيالىق شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە جۇمساۋ كوزدەلگەن, – دەيدى امانگەلدى سالامات.
باسقارما باسشىسى سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار پروبلەما بارىن جاسىرمايدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جايى قاراستىرىلىپ جاتىر. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك ەكەن.
بۇل, ارينە سالاعا بەت بۇرۋشىلاردى الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى وسى سالاداعى سۋبسيديانىڭ كەيبىر باعىتى الىنىپ تاستالماق. الايدا «اتامەكەن» ۇكپ وڭىرلىك فيليالى اگروونەركاسىپ كەشەنى جوبالارىن سۇيەمەلدەۋ ءبولىمىنىڭ ساراپشىسى عاليلۋلا تۇراعاليەۆ ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ ماقساتىنداعى سەلەكتسيالىق جۇمىستى جانداندىرۋ مەن جەم-ءشوپ قۇنىن ارزانداتۋ باعىتىن سۋبسيديالاۋدى قالدىرعان ءجون دەپ سانايدى.
– مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ماقساتىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا مەحانيزم بار. ونداعى سۋبسيديالاردى الۋ شارتتارىنا بورداقىلاۋ الاڭدارىندا ءتىرى مالدى ساتۋعا قاتىستى ءبىرىنشى تارماققا ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ جانە باسقا دا نىسانداردى قوسۋ قاجەت. سالادا مامانداندىرىلعان كاسىپورىندار بار. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن جەراستى سۋلارىن اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتىنە پايدالانادى. وسى ماقساتتا قۇدىقتار, ۇڭعىمالار قازۋ, جەلىلەر تارتۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. سوندىقتان بۇل جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىندى سۋبسيديالاعان ءجون, – دەيدى عاليلۋلا تۇراعاليەۆ.
ال «قازاقستان فەرمەرلەر وداعى» رقب وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى مۇرات سارمانوۆتىڭ پىكىرىنشە, شارۋا قوجالىقتارى ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى ءتول ساتىپ الادى. وسىعان بايلانىستى قوجالىق يەلەرى ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا باعىتىندا مال شارۋاشىلىعىندا سۋبسيديالاۋ مەحانيزمى جوباسىنا اسىل تۇقىمدى انالىق باستىڭ ءتولىن قوسۋدى ءجون كورەدى.
– قىسقى كەزەڭگە جەم-ءشوپ دايىنداۋ شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلسا ءجون بولار ەدى. سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى مەن نورماتيۆتەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ارقىلى قالىپتاستاسقانى دۇرىس. مامانداندىرىلعان كاسىپورىندار ارقىلى جەراستى سۋلارىن اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتىنە پايدالانۋدىڭ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ بولىگىندە «قازسۋشاردىڭ» قىزمەت كورسەتۋ مىندەتىن الىپ تاستاۋ قاجەت, – دەگەن ويىمەن ءبولىستى مۇرات سارمانوۆ.
«باقاي-قۇس» جشس ديرەكتورى ءالىمجان بالجىگىتوۆ «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى» كريتەريىنەن جۇمىرتقالاردى سۇرىپتاۋعا ارنالعان اۆتوماتتى ماشينا بولۋى قاجەت دەگەندى الىپ تاستاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ويتكەنى بۇل – وتە قىمبات جابدىق. ونى ساتىپ الۋعا اركىمنىڭ مۇمكىندىگى بولا بەرمەيدى. ال «قۇباشەۆ ە.» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەسبولات قۇباشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديالاۋ باعىتتارى قىسقارار بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇرىلىمدار قيىندىققا كەزىگەدى. سول سەبەپتەن اسىل تۇقىمدى سەلەكتسيالاۋ جۇمىسىن, تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋ, جاساندى ۇرىقتاندىرۋ مەن جەم-ءشوپ قۇنىن ارزانداتۋدى سۋبسيديالاۋ باعىتىن قالدىرۋ كەرەك.
اتىراۋ وبلىسى
