جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ وي-تولعانىستارىن تارقاتقاندا
تار جول, تايعاق كەشىپ, نەبىر قيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەن ەل مەن ەر ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق باقىت جوق ەكەنى ايداي انىق. بۇگىندە وعان ءار ادامنىڭ كوزى جەتىپ وتىر. اتا-بابالارىمىزدىڭ دا سان عاسىرلار بويى ارمانداعان, ارىن ارداقتاپ, جانىن اياماي كۇرەسكەندەگى اڭساعان باقىتى نە ەدى؟ وسى تاۋەلسىزدىك قوي. ەندەشە, كەزىندە ابىلاي بابامىز دا: «قازاقتىڭ قايران دالاسىن, جاعاسىن جايلاۋ ەل ەتسەم. مەرەيىن بيىك, باعىن زور, ىرىسىن شالقار كول ەتسەم», دەپ ارمانداعان ەكەن. ارمانسىز ادام بولمايدى. وسى بارلىق ادامنىڭ ارمانىن جيىپ كەلگەندە ەلدىڭ ماقساتىنان ارتىق ەشتەڭە جوقتىعى تاعى كورىنەدى. مىنە, ەڭ ۇلكەن ارمان وسى. ال ەلدىڭ ارمانىن ورىنداۋ جولىندا كوش باستاپ, ولشەۋسىز ەڭبەك ەتىپ جاتقان ادامداردىڭ ءىسى قانداي بولماق؟ ارينە, ونداي تۇلعالاردىڭ ءىسى دە, قوعامداعى ورنى دا ەرەكشە دەيمىز. ويتكەنى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلدەگى بارلىق ادامنىڭ ارمان-مۇراتىن ۇشتاستىراتىن, ءسويتىپ ناقتى ءىس-ارەكەتتەرمەن حالىقتى باستاپ ۇشپاققا شىعاراتىن, سەنىم مەن ءۇمىتتى اقتايتىن تۇلعالاردىڭ ءىرىسى عانا.
بۇل ءسوزىمىزدىڭ جانى بار. سوناۋ 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت اتانىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاريحي كوشتى ۇيىمداستىرىپ, العا باستادى. ارادا كوپ وتپەي جاتىپ 1997 جىلى ەلباسى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا: «مەن وزىمە 33 جىل وتكەننەن كەيiنگi قازاقستاندى قالاي ەلەستەتەمiن؟ بiزدiڭ جاس مەملەكەتiمiز ءوسiپ-جەتiلiپ, كەمەلدەنەدi, بiزدiڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرiمiز ونىمەن بiرگە ەر جەتەدi. ولار ءوز ۇرپاعىنىڭ جاۋاپتى دا جiگەرلi, بiلiم ورەسi بيiك, دەنساۋلىعى مىقتى وكiلدەرi بولادى. ولار, بابالارىنىڭ يگi داستۇرلەرiن ساقتاي وتىرىپ, قازiرگi زامانعى نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا جۇمىس iستەۋگە دايار بولادى. ولار بەيبiت, ابات, جىلدام وركەندەۋ ۇستiندەگi, كۇللi الەمگە ايگiلi ءارi سىيلى ءوز ەلiنiڭ پاتريوتتارى بولادى... ارينە, مۇنىڭ ءبارi – بولاشاقتى وي كوزiمەن كورۋ, ونىڭ مودەلi, اسقاق مۇرات, ارمان عانا. بىراق, مۇنىڭ بارiنە دە قول جەتكiزۋگە بولادى», دەپ جازدى. سويتىپ, سىندارلى ساتتە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك كوشىن باستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىنا وسىنداي اسقارالى ەل ماقساتىن قويدى. بۇل – ءار قازاقستاندىقتىڭ ارمانى, ەل ارمانى. قازىر قاراساق, سول ارمان اداستىرماي ارناسىن تاۋىپ كەلەدى.
وعان دالەل كوپ. ءححى عاسىر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ىرگەلى جاڭالىقتارمەن, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سالالارداعى ۇلكەن تابىستارمەن باستالدى. سونىڭ ءبىر كورىنىسىندەي, ەلباسىنىڭ جاڭا «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋىنا سارا جول اشىلىپ تۇرعانى ايقىندالدى. ونىڭ كوپتەگەن نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بارلىق ازاماتتاردىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋدى جوعارى دارەجەدە قامتاماسىز ەتەتىن, حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن, تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قۇرىلدى. وسى ورايدا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ الاتىن ورنى قانداي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايتىنى راس.
ارينە, سوت جۇيەسى ءوزىنىڭ قاتارىن ءتاجىريبەلى جانە وزىق ويلى, تەرەڭ ءبىلىمدى, زاڭدىلىق پەن ادىلدىك قاعيداتتارىن ەرەكشە باعالايتىن, حالقىنا ادال, انتىنا بەرىك ازاماتتارمەن تولىقتىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك دامۋدىڭ ءار كەزەڭدەرىندە تۋىنداعان داۋلاردى, كۇردەلى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە, قوعامدىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا بەلسەندى ءرول اتقارۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. بۇل ويىمىزدىڭ ورنەگىن كوپ جىلدار بويى ءتۇرلى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارعان, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى دا, باس پروكۋرور دا بولعان جانە بۇگىندە جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى مىندەتىن قايتادان قولىنا العان, اياۋلى حالقى ءۇشىن بار زيالى ءومىرىن ارناپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ارداقتى ازاماتى قايرات ءمامي دە دامىتا ءتۇستى.
قايرات ءمامي ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوت سالاسىن 1999 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن باسقارعان جانە قازىر دە سىندارلى جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە ونىڭ وتكىر ۇسىنىستارى مەن تىكەلەي ارالاسۋى ارقاسىندا وتاندىق سوت جۇيەسىن جالپى تانىلعان ستاندارتتار مەن تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ىقپال ەتكەن تۇجىرىمدى قۇجاتتار مەن قۇقىقتىق اكتىلەر دايىندالدى. القا بيلەر مەن يۋۆەنالدىق, اكىمشىلىك, مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتاردى قۇرۋعا, قاماۋعا سوتتاردىڭ سانكتسيا بەرۋىنە جانە سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ولاردىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋعا بايلانىستى بىرقاتار زاڭ اكتىلەرى دايىندالىپ, تاجىريبەگە ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سوتتارىنىڭ مارتەبەسى مەن سوت جۇيەسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى», «سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى مەن ورىنداۋ ءوندىرىسى تۋرالى», «ارالىق سوتتار تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدار دايىندالىپ, قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكس, ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, سوتتاردىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە كەزدەسەتىن ومىرشەڭ ماسەلەلەر بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ بىرقاتار نورماتيۆتىك قاۋلىلارى قابىلداندى.
تاۋەلسىزدىك جەڭىسىن باياندى ەتۋ, جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋ, بولاشاقتىڭ جوسپارىن ويلاستىرۋ – وڭاي شەشىلە سالاتىن ماسەلەلەر ەمەس, دەيدى بۇل ورايدا ءوز ويىن وربىتكەن جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى. دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ دارا دا دانا باسشىلىعىمەن قازاقستان حالقى وسى ابىرويلى دا جاۋاپتى مىندەتتەردى رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرۋدا. وتكەن جيىرما ەكى جىل ىشىندە ەلىمىز بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالىق ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ جاڭا, جاس مەملەكەت رەتىندە دۇرىس باعىتپەن العا قاراي ءجۇرىپ بارا جاتقاندىعىمىزدىڭ دالەلى بولدى.
قازاقستان حالقىنا ورتاق ماقساتتار مەن مۇددەلەردى بىرىكتىرەتىن «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسىنىڭ ۇسىنىلۋى بۇگىندە تۇعىرىندا نىق تۇرعان, بولاشاعىنا كامىل سەنەتىن, وتانىن سۇيەتىن, ەلباسىن قۇرمەتتەيتىن ارداقتى حالقى بار ەلدە عانا مۇمكىن بولاتىن جاڭالىق دەپ بىلەمىز. وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا جارقىن جول اشاتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەولوگياسى بەلگىلەنىپ, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدەرىنىڭ ەسەلەپ وسۋىنە, ماقساتتارى مەن مۇراتتارىنىڭ ارتۋىنا كەپىلدىك بەرىلدى. ەلباسى: «ماڭگىلىك ەل» – جالپى قازاقستاندىق ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى», – دەپ تۇيىندەدى. مۇندا, ەرەكشە ءبىر اتاپ وتەر جايت, 2050 جىلعا دەيىن قازاقستان الەمدەگى دامىعان, الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەگەن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا تەك مەملەكەتتىك ۇيىمدار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءاربىر قازاقستاندىق ازامات ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك كوزقاراسى, ادال ەڭبەگى ارقىلى اتسالىسۋلارى قاجەت, دەپ ويىن دامىتا تۇسكەن قايرات ءمامي بۇل ورايدا سوت جۇيەسىنىڭ دە نەگىزگى مىندەتتەرىنە ويىستى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس سالاسى, سوت بيلىگىنىڭ دە قوعامدىق دامۋىنىڭ ورنى مەن ءرولى ايقىندالىپ, مىندەتتەرى بەلگىلەنۋى ءتيىس, دەيدى ول. جالپى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ جولدارىن مەملەكەتتىڭ دامۋ جولدارىنان بولەك, اجىراتىپ الىپ, باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. سوت بيلىگى – مەملەكەتتىك ساياسي جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىگى, اجىراماس بولشەگى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن العاشقى جىلداردان باستاپ سوت جۇيەسى قوعامدىق زاڭدىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ىزدەنۋ, قالىپتاسۋ, دامۋ جولدارىنان ءوتتى. وسى جىلدار اياسىندا, بيلىكتىڭ دەربەس تارماعى رەتىندە سوت جۇيەسى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ورنىعۋىنا, مەملەكەتتىڭ ساياسي بەدەلىنىڭ ارتۋىنا, زاڭدىلىقتىڭ باستى دەموكراتيالىق قاعيدالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانۋىنا ۇلەسىن قوستى. ال ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن ەلدى كوركەيتۋگە ارنالعان جولدا ءاربىر سالا قىزمەتكەرلەرى ورتاق ىسكە دۇرىس ءارى ورنىقتى ۇلەس قوسپاسا ونىڭ وركەندەي قويۋى دا ەكى تالاي. مىنە وسى تۇستا بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار دەگەندەي, بىلىكتى دە, ءبىلىمدى ادامدار ءوز سالالارى بويىنشا بولاشاققا بەلگىلەنگەن سارا جولدى سالىپ, ويداعى مىندەتتەردى از ۋاقىتىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرىپ, ەلدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. سونىڭ ءبىرى جوعارعى سوت جۇيەسى دەيمىز.
قايرات ءماميدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جوعارعى سوتتىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى, سوتتىق ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى رەتىندە ول ەلىمىزدىڭ سوت قاۋىمداستىعىنىڭ سەزدەرىن (3 سەزد – 2001 جىلدىڭ شىلدەسى, 4-2005 جىلدىڭ شىلدەسى جانە 6- 2013 جىلدىڭ قاراشاسى) ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋگە ءۇش مارتە قاتىستى. جالپى سوت قۇرىلىمى مەن سوت وندىرىسىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مەن سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايا ءتۇستى. وعان دالەل رەتىندە كوپتەگەن اتقارىلعان شارالاردى جاتقىزۋعا بولادى. ماسەلەن, اتقارۋشى بيلىكتىڭ سوتتارعا ىقپالىن جويۋ سوت رەفورماسىنىڭ ەكىنشى ساتىسىنداعى بەتبۇرىستى تۋعىزدى. وعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2000 جىلعى «سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى ۇلكەن سەبەپ بولدى. مۇندا سوتتاردىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىن ادىلەت مينيسترلىگىنەن جوعارعى سوتتىڭ سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەتىنە جانە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ اكىمشىلىكتەرىنە بەرۋ كوزدەلدى.
مىنە, تاۋەلسىزدىك العان جىلدار اياسىندا قازاقستان سۋديالارىنىڭ سالتى سەزى ءوتىپ, ءاربىر سەزدە رەسپۋبليكا سوت جۇيەسىنىڭ بۇگىنى جانە بولاشاعى تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداندى دەي الامىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى, قاراشا ايىندا بولعان سۋديالاردىڭ VI سەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ تابىستى ەڭبەگىن وڭ باعالاپ: «ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت. ەگەر دە ءبىز رەفورما جاساعاندا سوت ءجۇيەسىن, جالپى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تۇزەمەسەك, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتار سوت جۇيەسىندە بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋى كەرەك, ءوزىنىڭ قۇقىن قورعاي الۋى كەرەك», – دەدى. وسى سوزدەر سوت جۇيەسىنىڭ مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمىنداعى الار ورنى مەن ءرولىن جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋ باعىتتارىن ايقىن انىقتاپ بەرىپ وتىر. بۇل ورايدا اتالعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە سوتتاردى مامانداندىرۋ ءىسى وتە قاجەت ەدى. بىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ شەشىمى قيىن ءتۇيىندى ماسەلەلەرى دە بارشىلىق. الايدا, ءادىل جانە قولجەتىمدى سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ ءبىر باعىتى – سوتتاردى مامانداندىرۋ جۇزەگە استى.
2001 جىلدىڭ قاڭتارىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن الماتى جانە قاراعاندى قالالارىندا تاجىريبە رەتىندە مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلدى. سودان پرەزيدەنتتىڭ 2002 جىلعى اقپانداعى جارلىعىمەن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار ەلىمىزدىڭ قالعان بارلىق 14 ايماعىندا ومىرگە كەلسە, استانا مەن الماتىدا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتتار قۇرىلىپ, كەيىن 2004 جىلدىڭ 9 قىركۇيەگىندە بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردا اشىلدى. 2007 جىلدىڭ 23 تامىزىنداعى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن استانا جانە الماتى قالالارىندا جاسوسپىرىمدەر ءجونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار قۇرىلىپ, كەيىن بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردا جۇمىس ىستەدى.
مۇنىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – حالىق. ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى قانداي جاعدايدا بولسىن مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالماۋى ءتيىس. ەندەشە, وسى ۇلى زامانا كوشىنەن سوت جۇيەسى دە قالماي, كەرىسىنشە ۇلى ءدۇبىردىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الۋى قاجەت. سەبەبى, پرەزيدەنت: «دامىعان ەلدىڭ نەگىزى – ءادىل سوت» دەپ تەككە ايتقان جوق. ادال جانە ءادىل سوتتىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا تەك مەملەكەت قانا قامقورلىق جاساي الادى. ەكونوميكاسى دامىعان, حالىقارالىق ساحنادا ساياسي بەدەلى بار, كورەگەن ەلباسى بار, حالقى سەنىم ءبىلدىرىپ, ءاربىر باستاماسىنا قولداۋ كورسەتىپ, بەرەكە-بىرلىكتى, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ وتىرعان ەلدە عانا ءادىل ءارى ادال سوت جۇيەسى قالىپتاسادى جانە داميدى دەپ تولىقتاي سەنىممەن ايتۋعا سوت جۇيەسىنىڭ قازىرگى دامۋ ءۇردىسى دە ايعاق بولا تۇسۋدە. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىرتالاي باسپالداقتاردان وتۋگە تۋرا كەلدى. سونىڭ, ياعني ۇزدىكسىز ەڭبەك پەن تىنىمسىز ىزدەنىس ارقاسىندا سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ايرىقشا ءساتى تۋدى.
سوت جۇيەسىن دامىتۋداعى ايتۋلى كەزەڭ دەپ 2007 جىلى نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. وسى قابىلدانعان جاڭالىقتار ارقىلى, ياعني سولاردىڭ ىشىندە تۇتقىنداۋعا سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋى ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى ارتتىردى. سوتتارعا وسىنداي مۇمكىندىك بەرىلگەن سوڭ تۇتقىنداۋ بارىسى قورعاۋشى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ايقىندالا ءتۇستى. بۇل ءوز كەزەگىندە قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ اتالعان جازا شارالارىن قولدانۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن ءبىرشاما ازايتۋعا اكەلدى. ءسويتىپ, بۇگىنگى كۇندەرى قىلمىستىق ۇدەرىس كەزىندەگى سوتقا دەيىنگى قاماۋعا ۇشىرايتىنداردىڭ سانى ءۇش ەسە قىسقارىپ وتىر. ماسەلەن, 2007 جىلى پروكۋرورلاردىڭ سانكتسياسىمەن قاماۋعا الىنعاندار سانى 20 027 بولسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 12 685 بولدى.
بۇگىندە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ۇيىتقىسى – اتا زاڭىمىز, مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان ادامزات بالاسىنىڭ جالپى قۇندىلىقتارىن, اتا-بابالارىمىزدىڭ ار-نامىسىنان تۇراتىن بىرلىك, تىنىشتىق يدەياسىن بويىنا ءسىڭىردى. سوت-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قولدانىستاعى زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ, ياعني قوعامنىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, جاڭا زاڭدار قابىلداۋ مىندەتى بولىپ تابىلادى. بۇل ءسوزىمىزدىڭ دالەلىندەي, قازىر پارلامەنتتە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر ءجۇرگىزۋ كودەكسى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى» تۋرالى زاڭداردىڭ جوبالارى تالقىلانىپ جاتقانى بەلگىلى.
سونىمەن قاتار, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», سول سياقتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى وڭايلاتۋ جانە بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋرالاردى ازايتۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى دايىندالىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا جولدانعان. پرەزيدەنتتىڭ 2014 جىلعى 16 قاڭتارداعى جارلىعىنا سايكەس كەيبىر تولىقتىرۋلاردان وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياساتى تۋرالى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس قوعامنىڭ قارقىنداپ دامۋى سۇرانىسىنان تۋىندايتىن جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىن قابىلداۋ مىندەتى سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كوزدەلىپ وتىر.
سوت جۇيەسى قاشاندا اشىق جانە قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. ءوزىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى بۇزىلدى دەپ ەسەپتەگەن ءاربىر ازامات سوت ورگاندارىنا جۇگىنە الادى. سوڭعى جىلدارى سوت ورگاندارىنا جۇگىنۋشى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قاتارى كوبەيىپ, قارالىپ جاتقان ازاماتتىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق, قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى ارتۋدا. ارينە, بۇل كورسەتكىش قوعامدى زاڭسىزدىق جايلاپ كەتتى دەگەن ءماسەلە ەمەس, كەرىسىنشە حالىقتىڭ سوت ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋىنا, جۇرتشىلىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ جەتىلگەنىنە دالەل بولادى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ قارقىنداپ دامۋى, نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەل ومىرىنە تەرەڭدەپ ەنۋى – جاڭا ساناتتاعى داۋلار سانىنىڭ وسۋىنە سەبەپتەرىن تيگىزىپ, سوتتاردا قارالاتىن ىستەردىڭ سانى كوبەيە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءبارى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا دا ەلىمىزدىڭ ۇستانعان باعىتى ۇلگىلى ەكەنىن, القا بيلەر سوتىنىڭ شەشىمدەرى دەموكراتيانىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ بەردى.
قايرات ءماميدىڭ باستاۋىمەن 2004 جىلى قازاقستان سۋديالار وداعى سۋديالاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ (مەكسيكا, ۆالە دە براۆو ق.) جىل سايىن وتەتىن 47-ءشى وتىرىسىنىڭ شەشىمى بويىنشا وسى اسسوتسياتسيا مۇشەلىگىنە ادەتتەن تىس جاعدايدا قابىلداندى. بۇدان كەيىن 2011 جىلى ىستامبۇل قالاسىندا وتكەن 54 وتىرىستا قازاقستان سۋديالار وداعى سۋديالاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتاندى. 2006 جىلى «القا بيلەر تۋرالى» جانە القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىن ءجۇرگىزۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ اكتىلەرىنە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دۇنيەگە كەلدى. بۇل قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىنە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن كوپ جىلعى ىزدەنىس, دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
وسىلايشا, ءبىر ماقساتقا, ءبىر مۇددەگە اتسالىسۋىمىزدىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا قابىلدانعان سوت قاۋلىلارىنىڭ ساپاسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە دەپ باعالاۋعا بولادى, دەيدى توراعا. بۇل ايتىلعانداردى رەسمي دالەلدەۋ ءۇشىن ءبىز تومەندەگىدەي رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە دە كوز سالدىق. سويتسەك, راسىندا: 2013 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 47 466 قىلمىستىق ءىس, 558 887 ازاماتتىق ءىس, 386 520 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, جيىنى 992 873 ءىس قارالىپ, وسى ىستەردىڭ ىشىنەن 85 060 (8,6 %) ءىس بويىنشا شاعىمدار مەن نارازىلىقتار كەلتىرىلگەن. ىستەردى قاراۋ ناتيجەسىندە نەبارى 11 332 ءىس بويىنشا سوت قاۋلىلارى كۇشتەرىن جويعان نەمەسە وزگەرتىلگەن, ياعني بۇل كورسەتكىش 1,4 پايىزعا تەڭ بولعان ەكەن.
سونىمەن قاتار, سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ قىزمەتتەرى تۋرالى ماسەلەلەر قوعامدا, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى تالقىلانىپ, كەيبىر جاعدايلاردا ورىندى-ورىنسىز سىندار ايتىلىپ, تەرىس پىكىرلەر ەستىلىپ جاتقانىن دا بىلەمىز. مۇنداي «قىزىعۋشىلىقتاردىڭ» باستى سەبەبى سۋديالار اتقاراتىن قىزمەتتىڭ ماڭىزدىلىعىندا دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت, ياعني مەملەكەتتىك بيلىكتى سوت تورەلىگى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار قابىلداعان شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋ سياقتى جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەردى شەشۋ سۋديالاردىڭ وكىلەتتىكتەرىنە بەرىلگەن», دەيدى جوعارعى سوت توراعاسى ويىن ساباقتاپ.
بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. ويتكەنى, جولداۋدان تۋىنداعان مىندەتتەرگە ساي سوت-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ بولاشاقتاعى باستى دامۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى – سۋديا كادرلارىن دايىنداۋ, ىرىكتەۋ جانە تاڭداۋ. قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق سوت جۇيەسىندە تەرەڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن جۇمىس تاجىريبەسىمەن ۇشتاستىرىپ جۇرگەن, ساياسي ساۋاتتىلىقتارى مەن كوزقاراستارى جوعارى, ءوز ىسىنە ادال, بىلىكتى ماماندار قىزمەت اتقارادى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. ال وسى ورايدا سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ قاينار كوزى, التىن باستاۋى بيلەر سوتى دەپ باعالاعان ءجون. دالانىڭ داناگوي دانىشپاندارى تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي, ءتىپتى, ولاردان دا بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءبىزدىڭ داڭقتى بابالارىمىز قازاق قوعامىنىڭ, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ دامۋىنا باعاسى جوق ۇلەستەر قوسىپ, ال رۋلار مەن تايپالاردىڭ اراسىندا قالىپتاسقان داۋلاردى شەشۋدىڭ قايتالانباس جولدارىن كورسەتىپ, ۇلگىلەرىن تانىتتى. وسىلايشا دۇنيە وزگەرىپ, قانشاما عاسىرلار ارتتا قالسا دا ادال ءسوز بەن ءادىل بيلىكتىڭ جاڭعىرىعى ءبىزدىڭ جاڭا داۋىرىمىزدە دە ءالى ەستىلىپ تۇر. ەندەشە, وزدەرىنىڭ ءومىر جولدارىن سوت جۇيەسىمەن بايلانىستىرىپ, سۋديالىق قىزمەتتى تاڭداپ العان ءاربىر ازامات جاڭا زاماننىڭ ءادىل ءبيى اتالۋ ءۇشىن اتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان سۋسىنداپ, ءتيىستى قورىتىندى جاساعانى ءجون. «ءوز ەلىمنىڭ باسى بولماسام دا, سايىنىڭ تاسى بولايىن» دەپ العا ۇمتىلىپ, مەجەلى ماقسات پەن اسىل مۇراتقا جەتۋدى كوزدەگەن ازامات سۋديالىق قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارۋى ءتيىس. بۇل ورايدا ق.ءمامي: «شىندىعى سول, سۋديا بولۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى, تاباندىلىقتى, يماندىلىقتى تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە, حالىقتىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايلىلىقپەن قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا «سۋديالىق ەتۋ – ءارى سىناق, ءارى قاسىرەت. سۋديا بولعان ادام باسىن بايگەگە تىگەدى. سۋديالىق ەتۋدەن بوساۋ قيىن, بىراق وسى تىرلىكتەن بىردەن-اق باس تارتقان ءلازىم...», دەپ كەزىندە بەلگىلى اراب ويشىلى مۇحاممەد ءال حۋشاني تەككە ايتپاعان عوي. وسى پىكىردى كەلتىرە وتىرىپ, ءبىز, ءار داۋىردە, ءار عاسىردا, ءار ەلدە سۋديا قىزمەتىنە دەگەن قوعامدىق قىزىعۋشىلىقتىڭ جوعارى بولعانىنا, سۋديا قىزمەتىنە ۇلكەن ءمان-ماعىنا بەرىلگەنىنە كوز جەتكىزەمىز», دەيدى.
سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جانە سوت ءوندىرىسىنىڭ بارىنشا اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى باعىتىنىڭ ءبىرى – اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جاعىنان العاندا دا قازاقستاندىق سوت جۇيەسى تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ, ياعني سوناۋ 1999 جىلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى باستاپ كەتتى. وسى تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە 2004 جىلى بارلىق سوتتاردى ءبىرتۇتاس اۆتوماتتاندىرىلعان سوت ءوندىرىسى جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى تۇجىرىمداما جاسالدى. ال 2007 جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق سوتتارىنا ءبىرتۇتاس اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيەنى ەنگىزۋ تولىقتاي اياقتالدى. وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا ىستەردىڭ سوتقا تۇسكەندە اۆتوماتتى تۇردە ءبولىنۋى, اكىمدىكتەر ۇسىنىلعان تىزىمدەردەن القا بيلەردىڭ كەزدەيسوق ءتىزىمىن جاساۋ سەكىلدى مىندەتتەر شەشىمىن تاپتى. ال 2008 جىلدان كەيىن سوت جۇيەسىنىڭ ۆەدومستۆولىق جەلىسى سوت ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىرۋعا, ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا كوشتى. قازىرگى كۇنى ول قىزمەت اياسىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, پروتسەسس كەزىندە بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسى مۇمكىندىگىن پايدالانۋ جانە اۋديو-بەينە ءتۇسىرۋدى كوزدەيتىن ەلەكتروندى سوت ءوندىرىسى ەنگىزىلۋدە. ناقتى ايتقاندا, قاعازباستىلىقتان قۇتىلىپ, سوت ءوندىرىسىنىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوت وندىرىسىنە قاتىسۋشىلاردى قۇلاققاعىس قىلاتىن بالاما (ەلەكتروندى) پىشىمدەر قولدانىلۋدا. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى 2012 جىلعى جولداۋىنا ساي ەلەكتروندى سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا دەڭگەيلى ۇردىستەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانۋدا.
جالپى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەندەي, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس سالاسى رەتىندە قوعامدا بولىپ جاتقان بارلىق جاڭا باستامالار مەن وزگەرىستەرگە, ىلگەرىلەۋگە, ەلدىڭ دامۋىنا قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتۋ دەپ پايىمداۋ قاجەت. ال وتاندىق سوت ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارى قۇقىقتىق ساياساتتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا دا ايقىن كورسەتىلگەن. دەمەك, سوت جۇيەسىن ءارى قاراي دامىتۋ بارىسىندا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن, ياعني اقپاراتتىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ قاجەت.
ەلباسى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تاڭداعاندا, ەڭ الدىمەن, قاھارمان حالقىنىڭ جاسامپازدىعىنا, ەرجۇرەكتىلىگىنە, ەڭبەك سۇيگىشتىگىنە, بىرلىگىنە, بارىنەن بۇرىن ادىلدىگى مەن ادالدىعىنا سەنىم ارتقانى ءسوزسىز. بۇل قاتاردان سوتتاردىڭ دا تابىلاتىندىعى انىق دەپ بىلەمىز. «ماڭگىلىك ەل» بولۋ وشاعىنىڭ وتىن سوندىرمەۋگە, ۇرپاق تاربيەلەۋگە, وتاندى سۇيۋگە, سالت-داستۇرلەرىمىزدى, ادەت-عۇرىپتارىمىزدى دارىپتەۋگە, قوعامنىڭ زاڭدارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتاۋعا شاقىرادى. قازاقستان حالقى دەپ اتالاتىن الىپ كۇشتىڭ قۇرامداس بولىگى, بەلگىلى ءبىر بولشەگى – بىزدەر, سۋديالار قاۋىمداستىعى بولىپ تابىلامىز. ءبىزدىڭ ادال ەڭبەگىمىز قوعامعا وتە قاجەت, ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ ءناتيجەسى بولاشاق جاڭعىرۋىمىزدىڭ, كەمەلدەنۋىمىزدىڭ كەپىلى. زاڭ تالاپتارى ساقتالعان جەردە ءتارتىپ بولادى, ال ءتارتىپ بولعان جەردە ەڭبەكتىڭ جەمىسى مول بولادى. «ماڭگىلىك ەل» – بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ورتاق ۇلتتىق يدەيا. اتالعان يدەيا – ءبىزدى بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن جەڭىستەرى مەن تولاعاي تابىستارىنا جول اشاتىن جارىق جۇلدىزىمىز», دەيدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
ءبىز دە بۇل ايتىلعاندارعا تولىقتاي قوسىلامىز. وتكەن جىلدار ىشىندە ءبىرتىندەپ جانە ماقساتتى تۇردە سوتتاردى ماتەريالدى-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇرگىزىلدى. بىرنەشە قۇرىلىس سالىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ جانە سوتتارعا ارنالىپ 153 عيمارات الىندى. سوت وتىرىستارى وتكىزىلەتىن زالداردىڭ كوبى قايتا جاراقتاندىرىلىپ, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءسويتىپ, سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە سوت جۇيەسىنىڭ قارجى-ەكونوميكالىق نەگىزى دە نىعايا ءتۇستى. وسىلايشا بۇگىنگى تاڭدا سۋديالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىن ءتيىمدى اتقارۋى ءۇشىن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق جاعداي جاسالعان دەپ ايتۋعا تولىقتاي نەگىز بار. ەندەشە, ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىققان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن, ارمانى اقيقاتقا اينالعان قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋىنا اق جول اشىلسىن دەپ تىلەيىك. حالقىمىزدىڭ وسى ۇلى ارمانى, اسىل مۇراتى ورىندالدى. ورىندالا دا بەرەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
