مۇنداي ءورشىل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ بىرىنشىدەن, ەۋروپالىق وداق پەن افريكالىق وداق سەرىكتەستىگىنە قاراپايىمدىلىقپەن قاراۋىمىز كەرەك. افريكا – جەر كولەمى جونىنەن اقش, مەكسيكا, قىتاي, جاپونيا, ءۇندىستان جانە ەۋروپانىڭ كوپ بولىگىن بىرىكتىرەتىندەي ۇلكەن قۇرلىق. وندا 54 ەل جانە 2000-عا جۋىق ءتىل بار. سونداي-اق ونداعى مۇمكىندىكتەر مەن پروبلەمالار ءارتۇرلى. وسىعان بايلانىستى قۇرلىققا بىرتەكتى قۇرىلىم رەتىندە قاراي المايمىز.
ەكىنشىدەن, ماسەلەگە شىنايى قاراۋعا ءتيىسپىز. مەن افرو-پەسسيميزم مەن افرو-وپتيميزمگە قاراعاندا افرو-رەاليزمدى جاقتايمىن. ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى ايتپاس بۇرىن, ەۋروپا افريكا ەلدەرىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزىپ, مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋعا ۇلەس قوسا الاتىنىن كورسەتۋى كەرەك. دەموگرافيالىق ديۆيدەند جونىندە ءسوز قوزعاماي تۇرىپ, حالىقتىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى قوعامدا ءتۇرلى اۋقىمدى قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. 2030 جىلعا قاراي جىل سايىن 30 ميلليون جاس افريكانىڭ ەڭبەك نارىعىنا شىعادى. ولاردى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ورتا بىلىمگە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار جاسىل ەنەرگياعا جاھاندىق تۇرعىدا كوشۋ مەن تۇراقتى دامۋدى قولداي وتىرىپ, حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەلەكتر قۋاتى جوق, سۋ مەن ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن كۇندە كۇرەسۋگە ماجبۇرلىك بار قۇرلىقتا تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋىنە جاردەمدەسكەنىمىز ابزال. بۇدان بولەك, افريكا ەلدەرىنە بولاشاقتا ۆاكتسينا ءوندىرۋ الەۋەتىن دامىتۋعا كومەكتەسىپ, قازىرگى تاڭدا ۆاكتسينا سالدىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋگە كومەكتەسۋىمىز قاجەت. قۇرلىق حالقىنىڭ 90 پايىزدان استامى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا الماعان.
وسى ماسەلەلەردى ەسكەرە كەلە, بىزدەر, ەۋروپالىقتار افريكاداعى وزەكتى تۇيتكىلدەردى كۇن تارتىبىنە شىعارا الامىز دەپ قاتەلەسپەۋىمىز شارت. سونداي-اق افريكالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تاپ كەلگەن قازىرگى قيىندىقتار مەن قىسقا مەرزىمدى توقىراۋدى ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل, اسىرەسە, قازىرگىدەي كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قۇرلىقتاعى احۋالدى السىرەتكەن كەزدە وتە وزەكتى. ساحەلدە ساياسي تۇراقسىزدىقپەن بىرگە قاۋىپ تە كۇشەيىپ كەلەدى. ەكى جىل بۇرىن بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرىپ, بيلىك دەموكراتيالىق جولمەن اۋىسقان سومالي تۇبەگىندەگى احۋال قازىر قاتتى تۇراقسىزدانعان. افريكانىڭ بىرنەشە ەلى قارىزعا بەلشەسىنەن باتا ءتۇستى.
سونىمەن قاتار پاندەميا سالدارىنان افريكاداعى گەوساياسي باسەكەلەستىك ينۆەستيتسيا مەن بيزنەس مۇمكىندىكتەرگە ەمەس, قۇندىلىقتار مەن باسقارۋ ۇلگىلەرىنە يەك ارتا باستادى. وسى ورايدا, ادىستەرى مەن ماقساتى بىزدەن مۇلدە بولەك باسقا جاھاندىق ويىنشىلارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەۋروپانىڭ ىقپالىن تومەندەتۋ ءۇشىن جالعان اقپارات تاراتۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ, گيبريدتىك سوعىستىڭ باسقا تۇرلەرىن قولدانۋدان تارتىنبايدى.
وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, بىزدە ءالى دە ەۋروپانى افريكانىڭ تاڭداۋلى سەرىكتەسى ەتكىمىز كەلەدى. بۇعان سەبەپ جەتەرلىك. بىرىنشىدەن, افريكانىڭ پروبلەمالارى – ءبىزدىڭ پروبلەمالارىمىز. تەرروريزم مەن قاۋىپسىزدىك شەكاراعا قارامايدى. ساحەل ەۋروپادان سونشالىقتى الىس ەمەس. سومالي تۇبەگىندەگى تۇراقسىزدىق الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى ساۋدا جولدارىنىڭ بىرىنە قاۋىپ توندىرەدى. سودان كەيىن كليماتتىڭ وزگەرۋى جاڭا كوشى-قون داعدارىسىن تۋعىزاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇل اپات ادامداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ, ولاردىڭ قوعامىن ءومىر سۇرۋگە جارامسىز ەتەدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قۇرلىقتاعى مۇمكىندىكتەردىڭ مولدىعىنا دا بايلانىستى. افريكا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى مەن قوعامى جاس جانە سەرپىندى. ەۋروپانىڭ قارتايعان قوعامى ەرتە مە, كەش پە, ولارعا يەك ارتۋعا ءماجبۇر بولادى. سونداي-اق قۇرلىقتا شيكىزات كوپ. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە وندىرۋگە كومەكتەسۋگە وراسان زور مۇمكىندىك بار.
اقىرىندا, ءبىز گەوساياسي تۇرعىدان ويلاۋىمىز كەرەك. افريكا حالقى 2050 جىلعا قاراي 2,5 ميللياردقا جەتەدى دەپ كۇتىلەدى. سوندىقتان قۇرلىق ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق كۇش سانالادى. ءوزارا تىعىز سەرىكتەستىك ورناتۋ ەۋروپا مەن افريكاعا الەمدىك ارەنادا اناعۇرلىم كوبىرەك ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ءوزارا قولدايتىن كوپجاقتىلىق ۇلگىسىنە سەرپىن بەرەر ەدى.
تابىسقا جەتۋ ءۇشىن بىزگە بىرلەسكەن باسىمدىقتارعا نەگىزدەلگەن كۇن ءتارتىبى قاجەت. قيىندىقتاردى اينالىپ وتپەي, ناقتى, جىلدام ناتيجەلەرگە جەتۋگە جۇمىلۋىمىز كەرەك. افريكاعا قايىرىمدىلىق نەمەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى قاجەت ەمەس. قۇرلىق حالقى ءىس جۇزىنە اساتىن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىككە مۇقتاج.
وسى ماقساتتا ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ, دامۋ بانكتەرىنىڭ جانە اگەنتتىكتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋگە ءتيىسپىز. پاندەميا «ەۋروپالىق كوماندا» ءتاسىلىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىردى. مۇنداي ءادىس بولشەكتەلگەن ستراتەگيادان, ونىمەن بىرگە كەلەتىن بارلىق پروبلەمالاردان اۋلاق بولۋ ءۇشىن ادەتكە اينالۋى كەرەك.
باسقا ەلدەردەگىدەي افريكا دا قۇرامداس بولىكتەرى بىرلەسە جۇمىس ىستەگەندە عانا ەۋروپالىق وداقتىڭ ماڭىزى ارتادى. بۇعان ەۋروپالىق وداق ينستيتۋتتارى مەن ۇكىمەتتەرى عانا ەمەس, ازاماتتىق قوعام مەن جەكە سەكتور دا بەيىمدەلگەنى ءجون.
ەۋروپانىڭ بولاشاعىنا افريكانىڭ بولاشاعى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. وسى قۇرلىقتا جانە باسقا جەرلەردە دە ەۋروپالىق وداقتىڭ الەۋەتى باسقا جاھاندىق دەرجاۆالاردان اسىپ تۇسەتىنىن كورسەتۋ ارقىلى ەۋروپالىق ۇستانىمدى قورعاۋعا ءتيىسپىز. وسى ايداعى سامميت جاڭا قۇرلىقارالىق سەرىكتەستىك قۇرۋدىڭ باستاماسىنا اينالۋى قاجەت.
دجوزەپ بوررەل,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ
الەمدەگى كۇشتى ەۋروپا ءۇشىن ۆيتسە-پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
