سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ەل پرەزيدەنتى وسى باعىتتى بەرىك ۇستانىپ, ساياسي رەفورمالاردى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ مەجەسىن تومەندەتۋ, ايەلدەردىڭ, جاستاردىڭ جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ وكىلدىك ەتۋىن 30 پايىزعا دەيىن كەڭەيتۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن زاڭداستىرۋ, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان ەنگىزۋ سىندى يگى شارالارعا باستاماشى بولدى. دەگەنمەن قوعامدا قوس پالاتالى پارلامەنتىمىزدىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سىن ءالى دە از ەمەس. مەملەكەت باسشىسى العا قويعان جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ مىندەتىن ويداعىداي شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكىلدى ورگانىن دا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى انىق.
جۇرت شەر-اعانى ءجيى ەسكە الادى...
«حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەندەي, پارلامەنتتىڭ قاي پالاتاسىندا بولسىن تەلەديداردان كورسەتىلەتىن جالپى وتىرىستاردا قالعىپ-مۇلگىپ وتىراتىن, قولىنداعى الدىن الا جازىلعان ءماتىندى ەجىكتەپ, ارەڭ وقيتىن, جۋرناليستەردىڭ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋدەن جالتارىپ, جىلىستاپ جۇرەتىن دەپۋتاتتار ءالى دە كەزدەسىپ قالادى. سونداي «اۋزىنان – ءسوزى, قوينىنان ءبوزى ءتۇسىپ قالعان» «حالىق قالاۋلىلارىن» كورگەندە جۇرت وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا پارلامەنت مۇشەسى بولعان شەر-اعانى – شەرحان مۇرتازانى ءجيى ەسكە الىپ جاتادى. ەل مەن جەر تاعدىرى, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى جايلى شىندىقتى بيىك مىنبەرلەردەن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ بەت-جۇزىنە قاراماي, ءتىلىپ ايتاتىن قايراتكەر جازۋشى ناعىز دەپۋتاتتىقتىڭ وشپەس ونەگەسىنە اينالعانداي.
شىنتۋايتىندا, شەر-اعانىڭ زامانى باسقا ەدى. بىرىنشىدەن, كەلمەسكە كەتكەن كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىنە الىپ كەلگەن قايتا قۇرۋ, جاريالىلىق ساياساتى قازاقستاندى دا كەڭىنەن قامتىپ, اۋىزعا كەلگەندى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن اقكوبىك دەموكراتيا ورناعان كەزەڭ بولاتىن. سول ۋاقىتتاعى گازەت بەتتەرىن اشىپ قاراساڭىز, ءتىپتى كەز كەلگەن ادامنىڭ ار-نامىسىن اياۋسىز تاپتاپ, قورلاۋعا دەيىن باراتىن جاريالانىمداردى كورىپ, جاعاڭىزدى ۇستار ەدىڭىز. بۇگىنگى قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا ونداي سوراقىلىقتار ءۇشىن اۆتورلار سوت الدىندا جاۋاپ بەرىپ, مىڭداعان-ميلليونداعان تەڭگە ايىپپۇل ارقالار ەدى... ەكىنشىدەن, ول كەزدە پارلامەنت سايلاۋى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا وتكىزىلەتىن. بالامالى سايلاۋعا ءتۇسىپ, باسەكەلەستەرىمەن دەپۋتاتتىق ماندات ءۇشىن بىتىسپەس كۇرەسكە ءتۇسۋ كىمگە بولسىن وڭاي ەمەس-ءتى. قارسىلاستىڭ «تىرناعىنىڭ استىنان كىر ىزدەپ», «كومپرومات» جيناپ, ولاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇرتشىلىققا جاريالاپ, بەدەلىن ءتۇسىرۋ, ابىرويىن ايرانداي توگۋ – ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ اجىراعىسىز ەلەمەنتى ىسپەتتى-تۇعىن. سونداي اقپاراتتىق مايداننان امان دا ابىرويمەن ءوتىپ, جەڭىسكە جەتكەن ساياساتكەرلەردىڭ كەلەسى مىندەتى – سايلاۋشىلارعا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداۋ جانە ءوزىنىڭ جەكە سايلاۋالدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بولاتىن. ولار, شىن مانىندە, حالىق قالاۋلىلارى ەدى. ويتكەنى ولاردىڭ سىرتىندا جۇزدەگەن مىڭ سايلاۋشى تۇردى. وسىنى جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن دەپۋتاتتار پارلامەنتتەگى قىزمەتىندە ەشكىمنەن ىعا قويمايتىن. ولار ءۇشىن پارلامەنت توراعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارلارى, كوميتەتتەردىڭ باسشىلارى – بۇيىرا سويلەيتىن باستىقتار ەمەس, ورتاق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋشى ارىپتەستەر عانا بولىپ سانالاتىن. ەشقايسىسى كەز كەلگەن دەپۋتاتتىڭ اۋزىنان قاعا المايتىن. ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى وسىندا ەدى. سوندىقتان سول كەزدەگى پارلامەنتتە وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى دەپۋتاتتار از بولعان جوق. ال شەر-اعا سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەدەلدىلەرىنىڭ ءبىرى, ءھام حالىق سۇيىكتىسى بولعانى داۋسىز.
ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – ەل ىشىندەگى بەلسەندى دە بەدەلدى, كوپشىلىك جاقتاعان لايىقتى تۇلعالاردىڭ جاسى مەن جىنىسىنا قاراماي پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋىنا جول اشاتىندىعى.
ارينە, حالقىنىڭ قۇرامىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار قازاقستاننىڭ جاعدايىندا ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ كەيبىر كەمشىلىگى بىلىنبەي قالمادى. قازاعى قالىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەردە پارلامەنت پەن ءماسليحاتتار سايلاۋى كەزىندە رۋشىلدىق كورىنىس بەرسە, باسقا ەتنوستار وكىلدەرى كوبىرەك قونىستانعان سولتۇستىك وڭىرلەردە ۇلتقا بولىنۋشىلىك بايقالعانى جاسىرىن ەمەس. ەل بيلىگىنىڭ كەيىن ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىنەن بىرتىندەپ باس تارتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا بولسا كەرەك. تاعى ءبىر سەبەپ – اتالعان جۇيە بويىنشا سايلاۋعا كوبىنەسە قارجىسى مول كاسىپكەرلەر, نەمەسە ولاردىڭ جاقىن-جۇراعاتتارى ءتۇسىپ, بيزنەسى جوق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەلەتىندىگىندە سياقتى.
«مەن – حالىقتىڭ ەمەس, پارتيانىڭ قالاۋلىسىمىن...»
وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن پروپورتسيالى, ياعني پارتيالىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دە ءوز ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىل تۇستارى بارىنا كوزىمىز جەتتى. ارتىقشىلىعى – دەپۋتاتتىققا كانديداتتار ءار سالانىڭ تاجىريبەلى ماماندارىنان ىرىكتەلەتىندىگى, سونداي-اق ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن, ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ, ايەلدەر مەن جاستاردىڭ جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ وكىلدىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگى. سونىمەن قاتار ماجىلىسكە بىرنەشە پارتيانىڭ وكىلدەرى ءوتىپ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانى قۇرايتىندىقتان, قولدانىستاعى زاڭناماعا بەرتىندە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس كوميتەتتەردىڭ باسشىلىعىنا بيلەۋشى پارتياعا سىني كوزقاراستاعى بىرنەشە دەپۋتات سايلانا الادى.
ال پروپورتسيالى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگى – ماجىلىستەگى پارتيالىق فراكتسيالاردىڭ جۇمىسىندا. ولاردىڭ قايسىبىرى قاتاڭ پارتيالىق ءتارتىپتى ۇستانىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ءسوز ەركىندىگىن شەكتەيدى. ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىستارى مەن «ۇكىمەت ساعاتتارىندا» قويىلاتىن سۇراقتار, سويلەنەتىن سوزدەر جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداناتىن دەپۋتاتتىق ساۋالدار فراكتسيالار جەتەكشىلەرىنىڭ كوزقاراسىنا وراي ىرىكتەلىپ, «تۇزەتىلەتىندىكتەن», ال كەيبىرى مۇلدەم قابىلدانباي تاستالاتىندىقتان, كەيدە ولارعا وتكىرلىك, شىندىقتى شىرىلداي ايتۋ جاعى جەتىسپەي جاتادى. «مىنا دەپۋتات مايموڭكولەپ, بىلقىلداتىپ-سىلقىلداتپاي, ايتاتىن ءسوزىن شەر-اعاشا نەگە تۋرا, كەسىپ ايتپايدى؟!», دەگەن سايلاۋشى پىكىرى وسىندايدا تۋىندايدى.
پارتيالىق سايلاۋ جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر كەمشىلىگى – بىزگە بەيمالىم سەبەپپەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءار وڭىردەن تەڭ وكىلدىكتە سايلانبايتىنى. ءبىر-اق مىسال: التىنشى شاقىرىلىمداعى ماجىلىسكە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 4 دەپۋتات سايلانعان بولسا, جەتىنشى شاقىرىلىمدا 1-اق دەپۋتات سايلاندى. بۇل رەتتە پارتيالاردىڭ باسشىلارى وڭىرلەردەگى حالىق سانىن ەمەس, ەلدى مەكەندەر سانىن ەسكەرگەنى دۇرىس سياقتى. ايتالىق, سقو-دان سايلانعان جالعىز دەپۋتاتتىڭ قىزىلجار وڭىرىندەگى 600-دەن استام ەلدى مەكەندى ارالاپ شىعۋى ءۇشىن وعان قانشاما ۋاقىت كەرەك؟!
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ماجىلىسىندە 11 قاڭتاردا سويلەگەن سوزىندە: «بارلىق شەنەۋنىكتى بىردەن جاستارمەن اۋىستىرا سالۋعا بولمايدى. بۇل جەردە مەيلىنشە قيسىندى قادام قاجەت. ەگەر 60 جاستاعى شەنەۋنىك ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارسا, ينستيتۋتتىق جادقا يە بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت ءۇشىن وتە پايدالى بولسا, ونى جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى», دەپ ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنە ءتيىستى تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇستانىمى پارلامەنت ءۇشىن دە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. جەتىنشى شاقىرىلىمداعى ءماجىلىس قۇرامىنا التىنشى شاقىرىلىمدا تابىستى قىزمەت ىستەگەن 60 جاستان اسقان دەپۋتاتتاردىڭ بىردە-بىرەۋى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ەنگىزىلمەگەندىگى كوڭىلگە قونبايدى. ماسەلەن, قازىر وندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى – تاجىريبەلى ەكونوميست ومارحان وكسىكباەۆ, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى بەيبىت مامراەۆ, مەديتسينا سالاسىنىڭ مايتالمانى زاۋرەش امانجولوۆا سىندى عىلىم دوكتورلارىنىڭ ورىندارى ويسىراپ تۇرعاندىعىنا ەش ءشۇبام جوق. «قوساق اراسىندا بوسقا كەتتى» دەيدى قازەكەم مۇندايدا. ولارعا قوسا, بىرنەشە شاقىرىلىمدا دەپۋتات بولىپ, حالىققا بەلسەندىلىگىمەن, تۋراشىلدىعىمەن جانە قايىرىمدىلىعىمەن كەڭىنەن تانىلعان نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ دا الپىس جاسقا تولماسا دا, ماجىلىستەن شەتتەتىلگەندىگى دۇرىس بولدى دەۋ قيىن. پارلامەنت وسىنداي تۇلعالارمەن عانا ىقپالدى بولماق.
تۇيىندەي ايتقاندا, ءوز باسىم قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمدى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتتا ماجوريتارلىق جانە پروپورتسيالى سايلاۋ جۇيەلەرىنىڭ ەكەۋىن دە تەڭ دارەجەدە ەنگىزگەن ءجون دەپ ويلايمىن. ەكى جۇيە ءبىرىنىڭ ولقىلىعىن ءبىرى تولتىرىپ, ەلىمىزدە ىقپالدى پارلامەنت قۇرۋعا بەرىك نەگىز بولار ەدى.
...بىردە استاناداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا بىرنەشە ءماجىلىس دەپۋتاتى ءوزارا ورىسشا سويلەسىپ كىردى. سونى جاقتىرماعان قاراپايىم تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ولارعا: «سىزدەر – حالىق قالاۋلىسىزدار عوي, ءوز انا تىلدەرىڭىزدە سويلەسىپ, باسقالارعا نەگە ونەگە كورسەتپەيسىزدەر؟», دەدى. وعان ءلام-ميم دەمەگەن دەپۋتاتتاردىڭ بىرەۋى ورىندىققا وتىرىپ جاتىپ: «مەن – حالىق قالاۋلىسى ەمەسپىن, پارتيانىڭ قالاۋلىسىمىن...», دەپ كۇڭكىلدەگەنىن قۇلاعىم شالىپ قالدى. ويىندا جۇرگەن ءوز شىندىعىن ايتقانى دا...
