العاشقى اشتىق باستالعاندا ءماريام اپاي نەبارى 14-15 جاستا. ەل باسىنا ناۋبەت بولىپ تونگەن جاپپاي اشارشىلىقتى ءوز كوزىمەن كورىپ, ەت-جۇرەگىمەن سەزىنگەن تاعدىرلى اقىن ءومىرىنىڭ سول ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭىن «1921 جىلى «تىرىسقاق» دەگەن ۇرەيلى سىبىس ەستىلە باستادى. ارتىنشا «پالەن اۋىل, تۇگەن اۋىل قىرىلىپ قالىپتى» ءتارىزدى حابارلار جەتتى. اۋرۋدىڭ اپاتى ءبىزدىڭ اۋىلعا دا جەتتى. ەل قارالى, قايدا بارساڭ دا جىلاپ-سىقتاۋ. وسىنداي جاعدايدا قوستانايعا جاقىن, بوتپانشىق دەگەن وتكەلدىڭ اۋزىندا نىسانباي اۋىلىنا كەلىن بولىپ ءتۇستىم. ...يەسىز قالعان ۇيلەردىڭ بىرەۋىن تىگىپ قويعان ەكەن, ەكى-ءۇش ايەل مەنى سول ۇيگە ەنگىزدى. داۋىس قىلعان ايەلدەردىڭ «قىزىعىڭدى كورمەدىك, قارالى بولدىق, جارالى بولدىق» دەگەنى ءار تۇستان ەستىلەدى. ...سول جىلى ەگىن شىقپادى, ەل ءىشىن اشتىق جايلادى, حالىق قاتتى كۇيزەلدى. ءالى ەسىمدە, توبىلدان سۋ اكەلە جاتتىم, اناداي مۇزدىڭ ۇستىندە يتشانا سۇيرەتكەن شوعىر ادام. ء«سىرا, قىرىقبويداق, باعلاننان كەلە جاتقان بولۋ كەرەك, سول جاقتا اشتىق مۇلدەم قاتتى كورىنەدى», دەدى بىرەۋ. ايتقانداي, سول جاقتان بوسقاندار ەكەن. ون شاقتى ادام. ءۇيدى-ۇيگە ءبولىپ, دەرەۋ ەستەرىن جيعىزدىق. شانالارىن شوشالاعا قويدى, ارتىنان بىلسەك, وندا اشتان ولگەن بالالارى ەكەن. ...ادامدار تاڭەرتەڭنەن كەشكە شەيىن توبىلدىڭ جاعاسىندا, قوعا دا قينالعاندا تاماق, جۇرت ج ۇلىپ تامىرىن ازىق قىلادى. دۇنيەدە ەشكىمدى ءبىر ءۇزىم نانعا تەلمىرتپەسىن. ءبىر ءۇزىم نانعا بالاسىن ايىرباستاعاندار دا بولعان», دەپ ەسكە الىپتى.
بۇگىندە قوستاناي توڭىرەگىندە نىسانباي دەيتىن اۋىل جوق. ونىڭ ورنىندا كەزىندە دولگي, كراسنىي وكتيابر دەپ اتالعان, كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ التىندالا بولىپ جاڭارعان ەلدى مەكەن تۇر. التىندالانىڭ كونەكوز قاريالارى بۇگىنگە دەيىن ء«ماريام اپا وسى اۋىلدىڭ كەلىنى ەدى» دەپ وتىرادى.
م.حاكىمجانوۆا ەستەلىك اڭگىمەسىندە «1949 جىلى كومانديروۆكامەن ەلگە باردىم. تانيتىنداردىڭ كوبى اشتىقتان قىرىلعانىن سوندا ەستىدىم. ...ءتورت-بەس اۋىلدىڭ جۇرناعىنان بىرەۋى قالدى ما, قالمادى ما, قايدام. ەلىمىزدى ەسەڭگىرەتكەن الاپات جاعداي ەدى عوي, ەسەبىنە كىم جەتىپتى, بەلگىسىز», دەيدى.
اقىن ايتىپ كەتكەن اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ءبىرازى قازىرگى التىندالانىڭ شەتىندەگى قورىمدا, كولەمى التى قانات ءۇيدىڭ ورنىنداي ۇلكەن تومپەشىكتىڭ استىندا جاتىر. ايەل دە, ەر دە, شال-كەمپىر مەن ءسابي-نارەستە دە – ءبارى-ءبارى ءبىر شۇڭقىرعا كومىلگەن. بۇگىندە توپىراعى شوگىپ, ابدەن الاسارىپ قالعان اشتار مولاسى كەزىندە كادىمگىدەي بيىك بولىپتى. قوزى باققان اۋىل بالالارى «تاۋ مەنىكى! تاۋ مەنىكى!» دەپ الگى مولاعا قاراي جۇگىرىپ وينايدى ەكەن. «تاۋعا» شىعىپ تومەن سىرعاناعاندى قىزىق كورەدى. نەنىڭ ۇستىنەن سىرعاناپ جۇرگەندەرىن قايدان ءبىلسىن؟! ولاردىڭ ويىنىن ۇلكەندەر كورىپ قالسا, ء«اي, جۇگىرمەكتەر! ول جەردە وزدەرىڭ سياقتى بالالار جاتىر. شىقپاڭدار ۇستىنە!» دەپ ۇرسىپ, قۋاتىن كورىنەدى.
وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى, قازىر وبلىستىق اۋرۋحانادا كولىك جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ءادىلحان وتاشەۆ 2017 جىلى زيراتتى جۋان شىنجىرمەن قورشاپ, باسىنا بەلگى تۇرعىزىپتى. بەلگىنىڭ ۇستىندەگى شالقاق جارتى ايدىڭ استىندا تەمىردەن يىلگەن بوس شاڭىراق, ودان تومەنىرەك بوس بەسىك بەدەرلەنگەن. ال قۇلپىتاستا «1932 جىلعى اشتىق قۇرباندارىنا باقىت سالىققىزىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قويىلعان ەسكەرتكىش. اناسى سارا نۇرماعانبەتوۆانىڭ وسيەتىمەن» دەگەن جازۋ بار.
– قانشاما شاڭىراق قاڭىراپ قالدى, ال بوس بەسىك قانشاما. بۇل كوپ ۇرپاق جوعالدى دەگەندى بىلدىرەدى. باقىت اپام بىزگە ناعاشى بولىپ كەلەدى. بىردە اكە-شەشەمە دۇعا وقىتقىم كەلەدى. ماعان كومەكتەسشى, ءوزىم جۇرە المايمىن» دەدى. وسىلايشا, اڭگىمەدەن اڭگىمە شىعىپ, ول كىسى: «انامنىڭ ارمانى ەدى. بالا كەزىمدە ۇنەمى «اتتەڭ-اي, جاعدايىم جوق, جاعدايىم بولسا, وسى جەردى مال كىرمەيتىندەي, ادام باسپايتىنداي ەتىپ قورشاتىپ تاستار ەدىم. ءبىر بەلگى قويار ەدىم» دەپ وتىرۋشى ەدى. انامنىڭ ارمانى ورىندالماي كەتتى. ەندى ونى مەنىڭ دە ورىنداي الاتىن ءتۇرىم جوق», دەدى. ارۋاق سىيلاعان ەلمىز. بۇل جەردە قانشاما وتباسى, قانشاما بالا جاتىر. مەن كومەكتەسەيىن, كورسەتىڭىز دەدىم. وسى تومپەشىكتى كورسەتتى. ۇزىندىعى 12 مەتر, ەنى 11 مەتر ەكەن. تىك ءتورتبۇرىش ەتىپ قورشاۋ قولىمنان كەلمەدى. ويتكەنى جان-جاعىنان كەيىن قويىلعان زيراتتار قىسىپ تاستاعان. ولارعا زيانىم تيمەسىن دەپ, ەسكى مولانىڭ بويىمەن عانا شامامىز جەتكەنشە جۋان تەمىر شىنجىرمەن قورشاپ شىقتىق. ودان كەيىن قۇرباندىق شالىپ, اس بەرىپ, ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتادىق. بۇل قورىمدا اكەم مەن اعام جاتىر. ولارعا بارىپ قۇران وقىعاندا, وسى زيراتتا دا تۋىستارىم جاتقانداي بولىپ تۇرادى. بارعان سايىن باسىنا قۇران وقيمىن, – دەدى ءادىلحان وتاشەۆ.
ءادىلحاننىڭ اناسى جامال اجە كوڭىلىنە تۇيگەنى كوپ, كوپ وقىعان كىسى ەكەن, جاسى توقسانعا كەلىپ قالسا دا, سەرگەك ويلى كەيۋانا ۇلكەندەردەن ەستىگەندەرىن ءالى ۇمىتپاعان. جامال اجەنىڭ اڭگىمەسى تىڭداعان ادامنىڭ, ءتىپتى, ساي-سۇيەگىن سىرقىراتادى.
– اۋىلداعى قاريالاردان ەستىگەنىم, اشارشىلىق جىلدارى بۇكىل امانگەلدى, تورعاي بوسىعان. ىشەتىن اس جوق. مال بىتكەندى تارتىپ العان. قالعانى تاس مەشىندە قىرىلعان. اش ادامدار وسى قوستانايعا بارسا امان قالادى ەكەن دەگەندى ەستىپ, جاياۋ-جالپىلاپ توبىلدى بەتكە العان. جول بويى قىرىلىپ, ولگەن بالا-شاعا, شال-كەمپىر, ايەلدەر جول بويى تارىداي شاشىلعان. ايەل بايعۇس انا عوي, ءوزىن ويلامايدى, كىشكەنتاي بالاسىن ويلايدى. امان الىپ قالۋ ءۇشىن ءبىر جەرگە جەتكىزۋ كەرەك قوي. اش-جالاڭاش قالپىندا قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتىپ, قانشا جەر جۇرە الادى دەيسىڭ. سودان بالاسىن قۇشاقتاپ قۇلاي بەرگەن. كيىكتەي قىرىلعان ادامنىڭ كوپتىگى سونشالىق, ولىكتەن اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن بولماي قالعان. جاتا بەرگەن سوڭ يىستەنىپ, قوستاناي كولەمى ساسىپ كەتەدى. سودان قالانىڭ ماڭايىنداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ شەتىنەن ۇلكەن ۇرا قازدىرىپ, ولگەندەردى ىردۋان اربامەن تاسىپ كومە باستايدى. قالانىڭ انا شەتى مەن مىنا شەتىن, ورتالىعىن ولىكتەن تازارتۋ جۇمىستارىنا ادام بەلگىلەيدى. كوبى قولمەن كوتەرۋگە كەلمەگەن سوڭ, ايىر-كۇرەكپەن الۋعا تۋرا كەلگەن. ەستۋىمشە, قوستاناي كولەمىندە وسىنداي ءۇش مولا بار. ءار مولادا مىڭنىڭ ۇستىندە ادام جاتىر. قوستانايدىڭ ورتالىعىنداعى قازىرگى ناريمان بازارىنىڭ ماڭىندا دا اشتىق قۇرباندارى جەرلەنگەن ورىن بار. بەرتىندە سول جەردە ءبىر تاتار كەمپىر جىلاپ تۇر دەيدى. ءوتىپ بارا جاتقاندار: «نە بولدى, ءاني, سىزگە؟» دەپ سۇرايدى. «مىنا جەردە مىڭعا جاقىن ادام جاتىر. ءوز قولىمىزبەن جيناپ, كومىپ ەدىك. سونىڭ ۇستىنە مادەنيەت ءۇيىن سالىپ جاتىر», دەپ زارلايدى ەكەن الگى كەمپىر. ەكىنشى مولا قازىرگى پەرزەنتحانانىڭ ماڭىندا ەكەن, ونىڭ ۇستىنە ءۇي ءتۇسىپ كەتتى. ءۇشىنشى مولا وسى اۋىلدا (التىندالا), – دەدى جامال وتاشەۆا.
جامال اجەنىڭ ۇلى ءادىلحان وتاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۆلاديميروۆكا دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ ماڭايىندا دا ءدال وسىنداي ءبىر توبەشىك جاتىر.
– ءوزىمنىڭ جەكە كولىگىم بار. ۆلاديميروۆكا جاعىنان اعاش اكەلەمىز. بىردە سول ەلدى مەكەننىڭ ماڭايىنان ءوتىپ بارا جاتىر ەدىك, قاسىمداعى ورىس جىگىت: «مىنا جەردە سەنىڭ جەرلەستەرىڭ جاتىر», دەدى. ۇلكەن ءبىر مولا ەكەن, توقتاپ قۇران وقىدىم. الگى جىگىتتىڭ اتاسى ۆلاديميروۆكادا تۇرىپتى. سول كىسى ۇلىنا: «بالا كەزىمىزدە ءبىز كادىمگىدەي سەنبىلىككە شىعاتىنبىز. ول سەنبىلىكتە ۇلكەن وبا قازىپ, جان-جاقتا شاشىلىپ جاتقان قازاقتاردى كومدىك. ونىڭ ىشىندە جاس ءسابي دە, بالا دا, قارتايعان كەمپىر-شال مەن قىز-كەلىنشەكتەر دە بار, ءبارى ارالاس جاتىر», دەپ ايتىپ كەتىپتى. ول زيراتتىڭ دا ورنىن بىلەم. بۇل ءبىزدىڭ بىلەتىن وبالار عانا, بىلمەيتىندەرىمىز قانشاما؟ – دەدى ءادىلحان.
جامال اجەنىڭ ايتۋىنشا, التىندالادان 7-8 شاقىرىم جەردە توز دەگەن ەسكى اۋىلدىڭ ورنى بار. كەزىندە اش-جالاڭاشتاردىڭ جارامدىلارىن ىرىكتەپ الىپ, وسى جەرگە اكەلىپ, اس-سۋ بەرىپ, امان قالعاندارىنا قامىس شاپتىرىپ, جۇمىسقا جەككەن. ولگەندەرىن كومە بەرگەن. بۇل ماڭايدا دا تاعدىرلاستار جاتقان وبالار بار.
ناۋبەت جىلدارى دالادان قالاعا قاراي اعىلعان اش ادامداردىڭ مۇردەلەرىنەن ساسىعان جالعىز قوستاناي عانا ەمەس. مۇنداي سۇمدىق جاعداي الماتىدا دا بولعان. بۇعان ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ «قالا ساسۋعا اينالدى. تازارتۋ ءۇشىن رابفاكتا وقىپ جۇرگەن مىڭ بالا ءبولىندى. بىرەۋلەرىمىز ەسەك, بىرەۋلەرىمىز وگىز جەگىپ شىعامىز. نەسىن ايتايىن, كوشەدەن ولىك جينادىق. تالعار جاقتا ما, بىردە بالاباقشانىڭ ورنىنا باردىق. سول ماڭنان كوپتەگەن بالانىڭ ولىگىن تاۋىپ, قىزىل كرەست قوعامىنىڭ اۋلاسىنا اكەلسەك, ۇلكەن جۇك ماشيناسى تۇر ەكەن, ءىشى تولعان ادامنىڭ سۇيەگى. سولاردىڭ اراسىنا الگى نارەستەلەردىڭ دەنەسىن تىقتى, قۋىس-قۋىسىنا دەيىن تولعانى قازىرگىدەي ەسىمدە. رابفاك پارتكومىنىڭ سەكرەتارى اققوشقاروۆ دەگەن اعايدىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيمىز. بىردە ساي-سالادان اققان قىزىل سۋدى كەشىپ كەلە جاتقانبىز, قار ەندى-ەندى ەرىگەن. ادام جاتىر-اۋ دەگەن تۇستىڭ قارىن الدىمەن تەمىر, سودان كەيىن اعاش كۇرەكپەن ارشيمىز. الدەبىر تۇستا باسىندا تىماعى, ۇستىندە كۇپىسى, ساقالى بار, ەلۋ-الپىستارداعى ءبىر كىسى ءبىر قولىمەن التى-سەگىزدەگى بالاسىن قۇشاقتاپ, ەكىنشى قولىمەن دومبىراسىن ۇستاي قۇلاپتى. «وي, جارىقتىق-اي, ناعىز اكە ەكەنسىڭ», دەپ اققوشقاروۆ ءوز-وزىنەن سويلەپ ءجۇر. كوزىمىزدىڭ جاسىن سىعىپ ءبىز تۇرمىز. «ولىكتى سول تابىلعان جەرىنە كومىڭدەر» دەگەن نۇسقاۋ بار, قابىر قازىلدى. الدەكىم «دومبىراسىن الىپ قالايىق» دەدى, اققوشقاروۆ دومبىرانى سول كىسىنىڭ وزىمەن بىرگە كومدىردى», دەگەنى دالەل.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعان سوڭ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ارحيۆ مەكەمەلەرىندە سارعايىپ جاتقان اشتىق تۋرالى مالىمەتتەر جارىق كورە باستادى. كوپ دۇنيە جازىلدى. بىراق «وسىنى تولىققاندى زەرتتەپ, زەردەلەي الدىق پا؟» دەگەن وي كوكەيدى مازالايدى. ارينە, ەشكىمدى قايتا تىرىلتە المايمىز. الايدا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى», سوندىقتان ءار جەردە قاراۋسىز جاتقان اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ, تاعدىرلاستار مولاسىنىڭ باسىنا دۇرىس بەلگى قويىپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا وي سالاتىنداي ءسوز قاشاپ قالدىرعان دۇرىس. ءبىر ءۇزىم نانعا جەتە الماي ءۇزىلىپ كەتكەن مارقۇمداردىڭ مولاسىن بۇگىندە جايقالعان استىق القاپتارى قورشاپ جاتىر.
