«رەلس بويىمەن تەجەگىش جۇيەسى ىستەن شىققان ترامۆاي كەتىپ بارادى. الدىڭعى جاقتا رەلستە بەس ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار قاشىپ كەتە المايدى. ياعني ۆاگون استىنا تۇسەتىنى انىق. بىراق ەكى ورتادا بۇرىلىس بار. ول جاقتا ءبىر عانا ادام تۇر. ەگەر ترامۆاي جۇرگىزۋشىسى تۋرا جولمەن جۇرسە, بەس ادام قازا تابادى. ۆاگوندى بۇرسا, ءبىر عانا ادام قايتىس بولادى».
وسىندايدا قالاي ارەكەت ەتكەن دۇرىس؟ مۇنىڭ قايسىسى مورالدىق تۇرعىدا دۇرىس شەشىم بولماق؟ 1967 جىلى اعىلشىن فيلوسوفى فيليپپا فۋت ۇسىنعان «ترامۆاي پروبلەماسىنىڭ» تولىققاندى ناقتى جاۋابى جوق. جاعىمسىز ەكى شەشىمنىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاڭداۋ كەرەك. پسيحولوگتار مۇنى ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلاپ كەلەدى. بۇعان بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋ دە جۇرگىزىلدى.
ماسەلەن, ءبىر زەرتتەۋدە قاتىسۋشىلاردىڭ 90 پايىزى ترامۆايدى جاناما جولعا بۇرۋدى تاڭداعان. كەيىننەن جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى دا وسىنداي ناتيجە كورسەتتى. ياعني ادامدار كوپشىلىكتىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن ءبىر ادامدى قۇربانعا شالۋدى دۇرىس كورەدى. مۇنداي ۇعىمدى عىلىمي ورتادا ۋتيليتاريزم دەپ اتايدى. سوعان سايكەس كوپتىڭ مۇددەسى ءاردايىم جوعارى تۇرادى.
ايتسە دە, ادامدار ءاردايىم ۋتيليتاريزم ۇستانىمىن قولداي بەرمەيدى. ماسەلەن, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ بىرىندە جوعارىدا ايتىلعان «ترامۆاي پروبلەماسىنا» ازداعان وزگەرىس ەنگىزگەن. بۇل جولى جاناما جولدى الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا رەلستىڭ بويىندا تۇرعان سەمىز ادامدى يتەرىپ قۇلاتۋدى ۇسىنعان. ەگەر الگى تولىق كىسى ۆاگوننىڭ استىنا تۇسسە, ترامۆاي توقتايدى دا, بەس ادام امان قالادى.
ۋتيليتاريزم ۇستانىمىنا سايكەس كوپشىلىك سەمىز كىسىنى يتەرۋدى تاڭداۋعا ءتيىس ەدى. دەگەنمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى مۇلدەم باسقا قورىتىندى كورسەتتى. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ كوپشىلىگى ادامدى يتەرۋ مورالدى ۇستانىمعا ساي كەلمەيتىنى, تىكەلەي ولىمگە قيۋ دەپ ەسەپتەيتىندىكتەن, ونى تاڭداماعان.
عالىمدار مۇنىڭ سەبەبىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ كورگەن ەكەن. ءسويتىپ, شەشىم تاڭداۋ بارىسىندا ميدىڭ قاي بولىكتەرى جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋعا تىرىسقان. كلاسسيكالىق «ترامۆاي پروبلەماسىندا» دا, سەمىز ادام تاجىريبەسىندە دە تۇيسىك جانە سەزىمگە جاۋاپ بەرەتىن مي قاتپارلارى بەلسەندى ارەكەت ەتەدى ەكەن. بىراق ادامدى يتەرۋدە سەزىنۋ بولىگىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتاتىن كورىنەدى. بۇدان عالىمدار مىنانداي قورىتىندى شىعارىپتى. بىرەۋدى ولىمگە يتەرۋ تىكەلەي جەكە ارەكەت بولعاندىقتان, سەزىم ويانادى.
«ترامۆاي پروبلەماسى» مۇنىمەن بىتپەيدى. زەرتتەۋشىلەر ءتۇرلى ىقتيمال وقيعالاردى قاراستىرىپ, ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىن بىلۋگە تىرىسقان. ءبىر قىزىعى تاجىريبەنى ءارتۇرلى جاعدايدا قاراستىرعان سايىن, ادامداردىڭ پىكىرى وزگەرىپ وتىرىپتى.
ترامۆاي ديلەمماسىن سىناعاندار دا بار. ولار مۇنداي مورالدىق ماسەلە بىلايعى ومىردە كەزدەسپەيتىنىن العا تارتىپ, تاجىريبەنىڭ نەگىزسىزدىگىنە ەكپىن بەرەدى. دەگەنمەن جاساندى ينتەللەكت دامىپ, وزدىگىنەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ كوبەيۋى «ترامۆاي پروبلەماسىنىڭ» وزەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. دەرەكتەرگە سۇيەنىپ وزدىگىنەن شەشىم قابىلدايتىن زاماناۋي تەحنولوگيالار ەتيكالىق ديلەممامەن كەزدەسەدى. ماسەلەن, اپاتتى جاعدايدا, تەجەگىشى ىستەن شىققاندا نە ىستەۋ كەرەك؟ جاعىمسىز ەكى شەشىمنىڭ ىشىنەن قايسىسىن تاڭداعان دۇرىس؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن «ترامۆاي پروبلەماسى» سەكىلدى ديلەممالارعا مورالدىق تۇرعىدان قاراعان ءجون.
ءبىر قىزىعى, وسى «ترامۆاي پروبلەماسىنا» ۇقساس جاعداي ومىردە دە ورىن الىپتى. 2003 جىلى لوس-اندجەلەستە Union Pacific كومپانياسىنىڭ وزدىگىنەن جۇرەتىن جۇك تاسىمالدايتىن پويىزى تەحنيكالىق اقاۋعا بايلانىستى توقتاي الماي قالادى. ەگەر ونىڭ ستانساعا كىرۋىنە مۇمكىندىك بەرسە, مىڭداعان توننا جۇك ونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيۋى مۇمكىن. سوندىقتان كومپانيا باسشىلارى پويىزدى حالىق تىعىز ورنالاسپاعان ايماقتا قۇلاتۋعا شەشىم قابىلدايدى. ءسويتىپ, 3 800 توننا جۇك تيەلگەن ۆاگوندار دەۆي كوشەسىندەگى ۇيلەرگە سوقتىعىسادى. وقيعا سالدارىنان 13 ادام ازداعان جاراقات الىپتى.
ايتپاقشى, «قاسىرەتتى قاڭتار» كەزىندە كوپشىلىكتىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مورالدىق شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولعانى تۇسىنىكتى...
