فۋنكتسيوناليزم – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدى تۇردە دامۋى, قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋى. ال كونفليكتولوگيا جولىندا مەملەكەتتىڭ دامۋى ءəرتۇرلى داۋجانجالدارمەن بايلانىستى بولادى. مەملەكەتىمىز 30 جىل بويى تاتۋلىق, كەلىسىم باعىتىندا دامىپ كەلدى. ءبىز, ءتىپتى ەلىمىزدە وسىنداي داۋ-داماي بولادى دەپ ويلامادىق. بىراق فيلوسوفتاردىڭ ايتۋىنشا, وسى مامىراجاي جاعدايدا, تىنىشتىقتا كوزگە كورىنبەيتىن كەمشىلىكتەر جينالا كەلىپ ءبىر سəتتە بۇرق ەتە تۇسەدى. ەلىمىز تىنىشتىقتا داميدى دەگەن مەملەكەتتەر مۇنداي جاعدايعا əدەتتە دايىن بولمايدى. مىنە, بىزدەن دە كۇتپەگەن جەردەن داۋ شىقتى. مۇنىڭ ارعى سەبەبى مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز ىشىندە جاتىر. مəسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا بۇكىل پəلەنى امەريكالىق يمپەرياليزمنەن كوردىك. بىراق كەڭەس وكىمەتىنىڭ ىدىراۋىنا ونىڭ ىشكى قايشىلىقتارى سەبەپ بولدى.
سوڭعى كۇننىڭ وقيعالارىن ساراپتاي كەلە بايقاعانىم, ەلىمىزدەگى وسى جانجالدىڭ تۇپكى سەبەبىن سىرتتان كورگىسى كەلەتىندەر دە, يə بولماسا, ءبىر توپ ادامداردان كورگىسى كەلەتىندەر دە بار. راس, بۇل فاكتورلار بار. بىراق بۇل نەگىزگى مəسەلە ەمەس. ەلىمىزدە تۋعان جانجالداردىڭ تۇپكى سەبەبى حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىنىڭ تومەندەۋى مەن əلەۋمەتتىك ساياساتتى اقساتىپ العانىمىزدا.
سوڭعى جىلدارى بەلگىلى ءبىر باعدارلامالارعا مəن بەرىپ, ەلىمىزدى جارقىن بولاشاق كۇتىپ تۇرعانداي حالىقتى سەندىرىپ كەلدىك. تəۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاقسى-جامان كەلەر, قارنىمىزدى اشقانىمىزدى ويلامايىق, ۇلتىمىزدىڭ قادىرىن اسىرايىق دەپ ءبىراز شىدادىق. 1990 جىلداردىڭ اياعىندا ەلدىڭ جاعدايى قازىرگىدەن دە تومەن بولدى. سوندا دا حالقىمىز شىدادى, كوشەگە شىقپادى, داۋرىقپادى. سەبەبى حالىقتا سەنىم بولدى. راس, قازاقستان حالقى تəۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسىن كوردى, جاعدايىمىز دۇرىستالدى. دەگەنمەن تابيعي بايلىعى زور ەلدە تۇرمىسىمىز نەگە تومەن بولادى دەگەن سۇراق كوبەيدى. اقپاراتتىق زاماندا قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ جاعدايىن باسقا ەلدەرمەن سالىستىرادى. سالىستىرا كەلە نەشە ءتۇرلى پىكىر تۋادى. بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ ىشىندە وكپە, بيلىككە دەگەن سىن جينالدى. كەشەگى بۇرق ەتكەن جانجال حالىقتىڭ سىرتقا شىققان وكپە-نازى دەسە بولادى. حالىقتى ۇنەمى يدەيالارمەن اسىراي بەرۋگە بولمايدى. مəسەلەن, وزىق 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەدىك, ال قوسىلايىق. بىراق باسپاسوزدە الدىڭعى ەلۋلىككە ەنگەن مەملەكەتتەر تابىسقا قانداي جولدارمەن جەتتى دەگەن مəسەلە ايتىلمادى. ودان بۇرىن 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەن ۇران بولدى. سول كەزدە 30 ەل تۋرالى əدەبيەتتەن كوپ ىزدەدىم. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى 30 ەلدىڭ 27-ءسى – ەۋروپا, ال 3-ەۋى – ازيا ەلدەرى. سونىڭ ءبىرى – مالايزيا مەملەكەتى. وسى مالايزيانىڭ قاتارىنا قالاي جەتەمىز دەگەن سۇراق اشىق قويىلعان جوق. حالىققا اشىق əڭگىمە ايتىلمادى. ۇرانداتىپ جۇرگەنىمىزدە əلەۋمەتتىك جاعدايىمىز ءبىراز əلسىرەدى.
كەشەگى ۇكىمەت جيىنىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى قوردالانعان ەكونوميكالىق-əلەۋمەتتىك مəسەلەلەر تۋرالى اشىپ ايتتى. مəسەلە تەك گازدا عانا ەمەس ەكەن, باسقا دا كۇرمەۋى كوپ شارۋالار جەتكىلىكتى. وسى مəسەلەلەردى دەرەۋ شەشۋ كەرەك.
Əلەمدەگى اۋماعى جونىنەن توعىزىنشى ەلمىز. ال حالقىمىزدىڭ تۇرمىس جاعدايى, جولدارىمىزدىڭ ساپاسى, مەكتەپتەردىڭ جاعدايى, ءتىپتى بالالارىمىزدىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قانداي؟ ءبىز وسى مəسەلەلەرگە سىني كوزبەن قارادىق پا؟ ءبىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن سوڭ قازاقستانداعى ءبىلىم دەڭگەيىن باسقا ەلدەرمەن سالىستىرىپ قارايمىن. ءبىز قازىر əلەمدە ءبىلىم سالاسى بويىنشا 30 ەلدى بىلاي قويعاندا, 50 ەلدىڭ دە قاتارىندا ەمەسپىز, 57-ءشى ورىندامىز. بۇل – ۇلكەن مəسەلە. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سىني كوزقاراستارعا تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەپ ويلايمىن.
ەكىنشى مəسەلە – ەلىمىزدەگى دەموكراتيا, ءسوز بوستاندىعى, سايلاۋ جونىندە. وتكەن جىلدىڭ باسىندا پارتيالىق ءتىزىم مەن پارلامەنت, مəسليحاتتار سايلاۋى ءوتتى. ال پارتيالىق تىزىمدەگى ادامدار, ياعني پارتيا مۇشەلەرى حالقىمىزدىڭ 10-11 پايىزى عانا. قالعان 90 پايىزعا جۋىق ازاماتتارىمىز پارتيادا جوق. پارلامەنتكە, مəسليحاتتارعا دەپۋتاتتار پارتيالىق تىزىممەن سايلاناتىن بولعاندىقتان كوپتەگەن ازامات سايلاۋعا قاتىسا المادى. سودان ىشتەي وكپە-رەنىش تۋىندادى. بۇل دا حالىقتىڭ نامىسىنا تيەتىن جاعداي بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا وسى مəسەلەلەردى ورنىنا قويۋعا ءتيىسپىز.
حالىقتىڭ وكپە-رەنىشىنە كەلگەندە تاعى ءبىر مىسال ايتايىن. جاقىندا حالىقپەن اقىلداسپاي اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالاتىن بولدىق, ونى جاريالاپ تا قويدىق, اتوم ستانساسى بالقاشتا سالىنادى دەدىك. ونى رەسەي ماماندارى سالادى دەگەندى ەستىدىك. حالىق اەس-ءتى رەسەي سالاتىن بولسا, وندا رەسەيگە تəۋەلدى بولامىز دەگەن قورقىنىشتى ويعا تىرەلدى. تəۋەلدى بولاتىن سەبەبىمىز, ەلىمىزدە اەستە جۇمىس ىستەيتىن ماماندار جوق, رەسەي ماماندارى كەلەدى. بۇل – ءبىر. وسىدان كەلە ءبىز نەگە جان-جاعىمىزعا قارامايمىز دەگەن وي كەلەدى. اەس سالۋعا بەكىنگەن بولگاريا جەمە-جەمگە كەلگەندە باس تارتتى, گەرمانيا 3 اەس-تەن باس تارتىپ جاتىر. ءبىز اەس-تان قۋاتتى تەگىن الامىز دەپ حالىققا ايتىپ جاتىرمىز عوي, بىراق بۇل قالاي تەگىن بولادى, فرانتسيا اەس-قا سۋبسيديا بەرىپ وتىرمىز دەپ مəلىمدەگەن جوق پا؟! نەگە ءبىز وسى مəسەلەلەردى زەردەلەمەيمىز؟ نەگە قىرۋار قارجىنى حالىقتىڭ اۋزىنان جىرىپ جۇمساۋعا əۋەسپىز؟ ەل بيۋدجەتى قازاقستاننىڭ ءəربىر تۇرعىنىنىڭ قارجىسىنان قۇرالادى. ءبىزدىڭ كەيبىر ەكونوميستەر اەس سالار بولساق, قانشا قارىزعا باتاتىنىمىزدى ەسەپتەپ قويعان. مەنىڭشە, بۇل اقىلعا سىيمايتىن نəرسە.
قاراڭىزشى, 2017 جىلى ەكسپو-نى وتكىزدىك. ونىڭ نəتيجەسىندە ءبىز «جاسىل» تەحنولوگيامەن داميتىن بولدىق. ەندى كەلىپ, جوق, «جاسىل» تەحنولوگيا ەمەس, اەس سالامىز دەيمىز, بۇل جەردە قيسىن قايدا؟! حالىققا باسقاشا ايتتىق, ەندى ءىس جۇزىندە تاعىدا باسقاشا بولىپ جاتىر. ەكسپو-نى وتكىزۋ بىزگە قانشا شىعىنعا شىقتى, ونىڭ دا قورىتىندىسىن حالىققا جاريالاعان جوقپىز. الداعى ۋاقىتتا كەز كەلگەن مəسەلەدە ەلدىك شارۋانى حالىقپەن اقىلداسىپ شەشۋ كەرەك. اقىلداسپاعاننىڭ كەسىرىنەن كەشەگى جانجالعا ۇرىندىق. وكىنىشكە قاراي, ادال نيەتپەن كوشەگە شىققان, قارنى اشىپ, قادىرى قاشقان ازاماتتارىمىزدىڭ الدىن ارام نيەتتى قاراقشىلار توبىرى يەلەنىپ كەتتى. سۇمدىعى سول, ەلىمىزدە ءتəرتىپ ورناتا المايتىنداي جاعدايعا كەلدىك. Əسكەرىمىز دە ءəلسىز ەكەن. بۇل وتە ويلاناتىن تۇسىمىز. كەيدە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار شىن جاعدايىمىزدى كورسەتەدى, وسال تۇستارىمىزدى اشىپ بەردى. ەلىمىزدە حالىققا ءسوزى وتەتىن پارتيا جوق ەكەن. بەدەلدى تۇلعالارىمىز دا كورىنبەي قالدى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ قازاق قانداي قيىندىق بولسىن, بارلىعىنا سابىرمەن, توزىممەن قاراعان حالىق قوي. مىنا دۇنيەدە اتام زاماننان اتوم زامانىنا دەيىن مەملەكەتتىڭ ءبəرى باي بولماعان, دۇنيە الماكەزەك دەگەندەي كەدەي باي دا بولعان, باي كەدەيگە اينالعان. Əدىلدىك بولعان جەردە كەدەي ءوز ەڭبەگىمەن بايعا اينالادى, باي كەدەيگە اينالا بەرەدى. قوعامنىڭ əلەۋمەتتىك باسپالداعىندا بىرەۋلەر كوتەرىلىپ, ەندى بىرەۋلەرى تومەنگە سىرعيدى. ءبىز دە وسى جاعدايعا بىرتە-بىرتە كەلە جاتقان سياقتىمىز.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزگە تىنىشتىق, ازاماتتارعا سابىرلىق كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستاننىڭ ءəربىر ازاماتى ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىن تەرەڭ زەردەلەپ, ەرتەڭىنە ساۋاتتى جوسپارلار قۇرعانى ءجون. حالقىمىزدىڭ ءومىرى ەش زاماندا دا وڭاي بولمادى. بولمايدى دا. سوندىقتان دا دəل وسى كەزدە كوشەدە جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ جۇرىسىنە تىيىم سالۋدى اتا-انالارى, اعالارى, جاقىن تۋىستارى ويلاستىرعانى ءجون.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنىم, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە رەسمي دەرەك بويىنشا 500 مىڭعا جۋىق جۇمىسسىز بار. بۇل جەردە ۋاقىتشا تابىسىنان ايىرىلعانداردى, سىرتتان كەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان ميگرانتتاردى قوسپاي وتىرمىن. بۇل ازاماتتاردىڭ دا وكپە-نازى كوپ. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان əلەۋمەتتىك ءوش الۋ سيپاتى باسىم دەپ ايتۋعا بولادى. ەگەر دە əر ازاماتتىڭ دەنى ساۋ, تۇراقتى تابىسى بولسا, باسپاناسى, كولىگى بولسا, بالالارى ءبىلىم الىپ جاتسا, وندا ول كوشەگە شىقپايدى. بۇل انىق نəرسە. ءسوزىمدى ءتۇيىن دەي كەلە, حالىق تىڭ əلەۋمەتتىك مəسەلەلەرىن شەشۋ ەل ازاماتتارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مəسەلەسىنە اينالۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
امانگەلدى ايتالى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
اقتوبە
