ناۋرىز – بۇكىلحالىقتىق مەيرام عانا ەمەس, وتانىمىزداعى ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاقىنداستىراتىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ مەرەكەسى. سوندىقتان بۇل مەيرامنىڭ ەلىمىز حالقى ءۇشىن ورنى ەرەكشە. تومەندە قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ادەت-عۇرپىندا دا ەلەۋلى ورىن الاتىن ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى توپتاما ۇسىنىلىپ وتىر.
ورتاق مەيرام ۇرپاقتى ۇيىمشىلدىققا ۇيىتادى
اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سانالعان ناۋرىز – تۇركى جۇرتىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى. مۇسىلماندىقتى بەكەم ۇستانعان قازاق حالقى بۇل كۇندى ەرەكشە دايىندىقپەن وتكىزەدى. اقساقالدى قاريالار, اق سامايلى اجە-اپالار اق داستارقان جايىپ, قوناق كۇتىپ, باتا بەرەدى. « ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن!» دەگەن تىلەك-دۇعالار ايتىلاتىن ناۋرىز – بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتىڭ, بەرەكە مەن تاتۋلىقتىڭ مەرەكەسى. بۇل كۇنى ارازداسقاندار – ادامگەرشىلىك, رەنجىسكەندەر – راقىمدىلىق جولىن ۇستانادى. اسىلىندا, مۇسىلماندار ءۇشىن بىرەۋگە رەنجۋگە دە, وزگەنى رەنجىتۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى, اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا «كەشىرىم جولىن ۇستان» دەپ بۇيىرعان. وسىناۋ ىزگىلىك مەرەكەسى ناۋرىز دا ادامداردى كەشىرىمدىلىككە, تاتۋلىققا ۇندەيدى. ناۋرىزدى حالقىمىز ءدىني دەپ ەمەس, اتا-بابامىزدان جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مەرەكە, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ جالعاسى دەپ تويلايدى. يماندىلىقپەن ۇشتاسقان, ۇلت جادىنان ۇمىتىلا باستاعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جانداندىرۋعا ءدىن وكىلدەرى دە اتسالىسۋدا. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى 2014 جىلدى ء«دىن مەن ءداستۇر» جىلى دەپ جاريالادى. حالقىمىزدىڭ «كورىمدىك, ەرۋلىك, ءسۇيىنشى, سىباعا, بازارلىق, جىلۋ, اسار» سىندى اسىل مۇرالارى قازاقتىڭ دارقان مىنەز, كەڭپەيىل, قوناقجاي, باۋىرمالدىعىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلى. داستۇرىنە بەكەم ۇرپاق رۋحاني قۇندىلىقتارعا قۇرمەتپەن قارايتىن بولادى. مىنە, ۇلتتىق مەرەكەمىز ءاز ناۋرىز ۇرپاقتى ۇيىمشىلدىققا ۇيىتادى, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاي بىلۋگە تاربيەلەيدى. اللا تاعالا ىرىزدىق-نەسىبەمىزدى مولايتىپ, بىرلىك-بەرەكەمىزدى ارتتىرعاي. ناۋرىز مەرەكەسى قۇتتى بولسىن! اق مول بولسىن! جاراتۋشى يەمىز ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ جاناشىرى بولعان ەلباسىنا, حالىق قامىن ويلاعان ازاماتتارعا, جالپى حالقىمىزعا كۇش-قۋات, ىنتىماق ءناسىپ ەتكەي! راببىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ماڭگىلىك ەتىپ, ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتسىن! يماندى دا يبالى ۇرپاق ساباقتاستىعى جالعاسىن تاۋىپ, ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ تىلەگى قابىل, مۇراتى اسىل بولعاي! ءاۋمين!
ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.
بۇل – تاڭعاجايىپ كوكتەم تويى
ناۋرىز – ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا جاڭا جىلدىڭ باستالۋى عانا ەمەس, بۇل, سونىمەن بىرگە, تاڭعاجايىپ كوكتەم مەرەكەسى, تابيعاتتىڭ قايتا تۇلەپ, قايتا جاڭعىرۋى. وسى ءبىر كوكتەمنىڭ جىپ-جىلى شاپاعاتىمەن جايناپ تۇرعان ساتتە سىزدەر دە زور قۋانىشتارعا بولەنگەيسىزدەر. جانىڭىز كۇن نۇرىنداي جارقىراپ, ال كوڭىلىڭىز مەيىرىمدىلىك پەن ماحاببات سەزىمدەرىنە تولا بەرسىن! ايتا كەتەيىن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز – قازاقستان باسقا مەملەكەتتەر عاسىرلاپ جەتە الماعان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسى. سول ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بارلىق ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە, ءاربىر ۇلتتىڭ ءوز داستۇرلەرى ساقتالىپ, ونىڭ دامۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. مەن كيەلى ماڭعىستاۋ جەرىندە, اقشاڭقان قالا اقتاۋدا تۋىپ, وسىندا ءوستىم. سوندىقتان, ولكەمنىڭ ءاربىر قيىرى مەن ءۇشىن ىستىق. ءوزىم قازاقستانداي بەدەلدى مەملەكەتتە تۇرىپ جاتقانىمدى ماقتان تۇتامىن. قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن كىشكەنتاي كەزىمنەن ۇيرەنىپ الدىم. ورىس مەكتەپتى ءبىتىرىپ, وقۋ ورنىندا ورىس توبىنا ءتۇسىپ, قازاق دوستارىممەن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسىپ ءجۇردىم, ءارتۇرلى سايىستاردا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ بويىنشا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنداردى جەڭىپ الدىم. قازىر مەنىڭ دوستارىمنىڭ اراسىندا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بار. ءبىز ءبارىمىز ەشقاشان ۇلتقا بولىنبەيمىز, سەبەبى, ءبىز ءبارىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتتارىمىز. ءبىز وسى ەلدە, وسى جەردە تۋىپ-وستىك, دەمەك, ءوز ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەتىن بولامىز. كەلەشەكتەگى ماقسات-مۇراتىمىز, ارمان-ويىمىز ورتاق, سوندىقتان, ناۋرىز سەكىلدى ۇلى مەيرام دا بارشاعا ورتاق. بۇل كۇندى ءبىز قۋانا قارسى الامىز, قازاق دوستارىمىزبەن بىرگە اتاپ وتەمىز. مەنىڭ ويىمشا, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءبىزدىڭ العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ العاشقى ساتىسى عانا. ءبىز جاستارمىز, الدىمىزدا تالاي دۋماندى جىلدار, جارقىن بولاشاق كۇتىپ تۇر دەپ سەنەمىز. قازاقستاندى مەكەندەۋشى, ءبىر شاڭىراق استىنداعى بارشا حالىق جىل سايىن ناۋرىز مەيرامىن اماندىقپەن قارسى الايىق. ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن, قايدا بارساق جول بولسىن دەگەن تىلەگىمدى رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى وتانداستارىما جەتكىزگىم كەلەدى.
گرەتا حاچاتۋريان, «ەحپايرۋتيۋن» ارميان ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.
تاتۋلىقتىڭ جۇماق مەكەنى
كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ, جەر-الەم وزگەشە قالىپقا ەنىپ, تىرشىلىكتىڭ قايتا تۇلەر كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلەتىن ناۋرىز مەرەكەسى بۇگىندە جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن قازاقستانداعى ۇلت پەن ۇلىستىڭ بارلىعى وزدەرىنىڭ ءتول مەرەكەسىندەي تويلايدى. جىل سايىن قالا ورتالىعىنا جينالىپ, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنىنە قاراماي, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي تۇتاستىقپەن مەرەكەنى اتاپ ءوتىپ جاتقان حالىق ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. قازاق حالقى ايتاتىن «جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلەر» الدىندا كەلەتىن كوكتەم مەرەكەسىنە قازاقستاندىقتاردىڭ قۇرمەتى مەن قۋانىشى ەرەكشە ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ناۋرىز – بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ مەرەكەسى. بۇگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بىرلىكتىڭ, تاتۋلىقتىڭ, تولەرانتتىلىقتىڭ جۇماق مەكەنىنە اينالىپ وتىر. كەڭ- بايتاق ەلىمىزدى مەكەندەگەن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا زور تۇسىنىستىك قالىپتاسقان. ولار قازاقستاندى ءوزىنىڭ تۋعان وتانى سانايدى. سوندىقتان مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا بارىنشا مۇددەلى جانە سول جولدا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە ەشبىر ەتنوستىڭ قۇقى شەكتەلمەيدى, سالت-ءداستۇرى, ءتىلى مەن ءدىنىنىڭ ساقتالىپ, دامۋىنا وڭتايلى جاعداي جاسالعان. بۇل – بىرلىكتىڭ ارقاسى. ال بىرلىك بار جەرگە بەرەكەنىڭ كەلەرى انىق. قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىندا زور بەدەلگە يە بولىپ, جىل وتكەن سايىن ەكونوميكاسى دامىپ, الەۋمەتتىك جاعدايى ارتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارىپ جاتقانى بەرەكەلى ءومىرىمىزدىڭ ناقتى كورسەتكىشى. كورەگەن ەلباسىمىز بار. ءبىرتۇتاس حالقىمىز بار. سوندىقتان قازاقستاننىڭ بولاشاعى باياندى بولارىنا نىق سەنەمىن. ۇلتتىڭ عانا ەمەس, ۇلىستىڭ ورتاق قۋانىشىنا اينالعان ناۋرىز مەرەكەسى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن نەگىزگى فاكتور دەۋگە بولادى. ەندەشە, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قۇتتى بولسىن!
ۆلاديمير تولوكوننيكوۆ, «قازاقستاننىڭ ورىس قاۋىمى» بىرىككەن قوعامىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى.
جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدەمىز
ەلىمىزدەگى بارشا ازەربايجان ۇلىسىنىڭ اتىنان قازاقستاندىقتاردى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن. بوساعامىزدان ەنگەن ناۋرىز مەرەكەسى ءار وتباسىنا بەرەكە, وشاعىنا جىلىلىق اكەلسىن. بيىل ۇلىق مەرەكەنى دوستىق ۇيىندە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وندا وڭىردەگى بارلىق ۇلت پەن ۇلىستار بي بيلەپ, ءان ايتىپ, اق داستارقاننان ءدام تاتادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا شىعىس وڭىرىندە ازەربايجان ۇلىسى وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن بىرگە تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتۋدە. ماسەلەن, وبلىستا ازەربايجانداردىڭ «ازەري» اتتى ەتنومادەني بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ەلىمىزدە العاش رەت قۇرىلعان وسكەمەن قالاسىنداعى دوستىق ۇيىندە ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرى مەن عۇرىپتارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتارىمىزعا ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. ەتنومادەني بىرلەستىگىمىزدە «ازەري» ءانسامبلى ازەربايجان حالقىنىڭ ۇلتتىق ونەرىن ناسيحاتتاپ, ءتۇرلى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالارعا اتسالىسىپ ءجۇر. ازەربايجان ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. مەملەكەتىمىزدە ەشقانداي ۇلتارالىق تۇسىنىسپەۋشىلىك جوق. بارلىق ماسەلەلەر كەلىسىممەن, دوستىق قارىم-قاتىناس ارقىلى شەشىلەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ايرىقشا العىس بىلدىرەمىز. قازىرگى كەزدە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەكى مىڭعا جۋىق ازەربايجان ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ازەربايجان ەتنومادەني بىرلەستىگى مازاحير گامزاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قوعامنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ازاي ۆاليەۆ, وبلىستىق ازەربايجان ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى. شىعىس قازاقستان وبلىسى, گلۋبوكوە اۋدانى.
قۋانىشپەن قارسى الۋدان جازبايمىز
جەر شارىنداعى شىعىس حالىقتارىنىڭ, مۇسىلماندار قاۋىمىنىڭ اسا قادىرلى دە قاسيەتتى, ءداستۇرلى مەرەكەسى ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, ادامگەرشىلىگىن, راحىمدىلىعىن, مەيىرباندىلىعىن كورسەتەتىن, اتا-بابا سالتىن جاڭعىرتا جالعاستىراتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسىن بارشا قازاقستاندىقتارمەن بىرگە وتكىزەمىز. ناۋرىز بارلىق تۇركى حالىقتارى سياقتى, قازاقتىڭ دا, تۇرىكتىڭ دە ءتول مەيرامى. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ادەت-عۇرىپ سالتىندا ەلەۋلى ورىن العان ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءبىر سالاسى. ناۋرىز جاڭا جىل مەيرامى رەتىندە 1926 جىلعا دەيىن تويلانىپ كەلگەن. كەڭەس ۋاقىتىندا ۇلتتىق رۋحتاعى دۇنيەلەرگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا تارشىلىق جاساپ, تويلاۋعا تىيىم سالعان. قايتا قۇرۋ دەيتىن كەزەڭدە وتكەنىمىزدى ەسكە الىپ, ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, قۇدايعا شۇكىر, اتا-بابا سالتىن جاڭارتىپ, ناۋرىز مەيرامىن سالتاناتپەن قارسى الىپ, قۋانىشپەن وتكىزۋدەن جازباي كەلەمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماڭىزى, مىنە, وسىندا. ناۋرىز – تابيعات مەيرامى. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن كۇنى, ياعني جىل باسىمەن ناۋرىزدىڭ 22-سىندە قاۋىشامىز. ال ەجەلگى تۇركى تايپالارىنىڭ مۇشەل ەسەبى بويىنشا جاڭا جىل باسى سانالاتىن ناۋرىز ايدىڭ ءبىرىنشى كۇنى وتكىزىلەتىن. ناۋرىز ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بولعاندىقتان, ول كۇنى قىز-كەلىنشەك, كارى-جاس قۇشاقتاسىپ كورىسىپ, ءبىر-بىرىنە اق نيەتىن, ارمان-تىلەگىن جىر-تاقپاقپەن ايتادى. «امانسىڭ با؟ ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن, ۇلىس بەرەكە بەرسىن, بالە-جالا جەرگە ەنسىن», دەپ تىلەك بىلدىرەدى. بولاشاققا جورامال رەتىندە جەتى تاعامنان قاسيەتتى ناۋرىز كوجە جاسالىنىپ, ۇلتتىق ويىندارىمىز وينالادى, ات جارىسى وتكىزىلىپ, كوكپار تارتىسادى. جەر شارىندا مۇسىلماندار الەمىندە بۇل قاسيەتتى مەرەكە كۇندەرىندە قانتوگىس, قىرعي-قاباق شايقاستار توقتاتىلىپ, جاۋلاسۋ كەيىنگى كەزەككە قالدىرىلىپ تۇرعان. ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىك, ارازداسۋ مەن وكىنىشتەر كەشىرىلىپ, ىنتىماق پەن بىرلىك سالتانات قۇرعان. قاي زاماندا بولماسىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە جاراتقانىنا سىيىنعان ءاربىر پەندە اڭساعان ارمانى مەن كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن جاڭا جىل باسپالداعىن نىق سەنىممەن اتتاپ, بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن قاراعان. قاسيەتتى جاڭا جىل – ناۋرىز مەيرامى بۇكىلحالىقتىق مەيرام عانا ەمەس, بارشا مۇسىلماندار قاۋىمىنىڭ, شىعىس حالىقتارىنىڭ ناعىز مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن ءبىر-بىرىنە بىرىكتىرىپ جانە دە جاقىنداستىراتىن, بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ مەرەكەسى. جالپى ادامزاتقا ورتاق كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن, تابيعاتتىڭ ويانعان, شۋاقتى دا شىرايلى كوكتەمىن الا كەلەتىن ناۋرىز مەرەكەسىمەن بارشا قازاقستاندىقتاردى قۇتتىقتايمىز! اللا تاعالامىز حالقىمىزدى دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىپ, ۇلى مەرەكەلەرگە, تورقالى تويلارعا, قۋانىشتى كۇندەرگە جەتكىزە بەرسىن! ناۋرىز ايى تىلەك تىلەيتىن اي. بۇكىل حالىققا ىنتىماق, ىرىس, توقشىلىق, ەل-جۇرتقا قۋانىش پەن باقىت اكەلسىن. ناۋرىز قايىرلى, قۇتتى بولسىن! باس-باس, باسايىق, اققان سۋداي تاسايىق, بي بيلەيىك, باسايىق, ناۋرىز تويىن جاسايىق!
قازاقباي قاسيموۆ, قازاقستان تۇرىكتەرى ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قحا مۇشەسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.
