سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
جۋىردا مارقاكولدىك تۇرعىندار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا شەكارا شەبىن شەگەندەۋ ءۇشىن مارقاكول اۋدان بولىپ قايتا قۇرىلۋى كەرەك دەپ ۇندەۋ جاسادى. تالاپ-تىلەكتەرى اقورداعا جەتىپ, پرەزيدەنت نازار اۋدارسا دەسەدى. ايتا كەتسەك, پرەزيدەنت ۇكىمەتكە شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جاساۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن-تۇعىن.
سونىمەن قاتار قازاقستان جازۋشىلار وداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى الىبەك قاڭتارباەۆ كاتونقاراعاي وزىنشە جەكە اۋدان بولۋى كەرەكتىگىن العا تارتىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆقا اشىق حات جازدى. تارباعاتايلىقتار دا اقجار مەن اقسۋات ەكى اۋدان بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
مارقاكولدىكتەر وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر
مارقاكول – قىتايمەن شەكارالاسىپ جاتقان ءوڭىر. كۇرشىم اۋدانىنا 1997 جىلى قوسىلعان. سودان بەرى كول ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ حالقى سيرەپ بارادى. قاڭىراپ, بوس قالعان ۇيلەر كوپ. مارقاكولدىكتەر ءۇشىن وبلىس ورتالىعىن قويىپ, اۋدان ورتالىعى – كۇرشىمگە جەتۋ مۇڭ. راس, پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. ايتىلماي جاتقان جوق. بۇل جولى امالى قالماعان تۇرعىندار پرەزيدەنتكە بەينەۇندەۋ جولدادى. تۇسىرىلگەن ۆيدەونى الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالادى.
«قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! ءسىزدىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرامىز دەگەن باستاماڭىزعا ءۇمىت ارتا وتىرىپ, مارقاكول ءوڭىرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ۇسىنامىز. 1997 جىلى اۋدان تاراعاننان كەيىن شارۋاشىلىقتار توقتادى, كاسىپكەرلىك السىرەدى. اۋداندىق اۋرۋحانامىز دا جابىلىپ تىندى. ۇكىمەتتەن ءۇمىت ۇزگەن ەل ورتالىققا ۇدەرە كوشتى. بۇگىن مارقاكول وڭىرىندە اۋدان حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا قالدى», دەيدى تۇرعىندار.
شەكارا شەبىندەگى اۋىلداردان تابان اۋدارماي تۇرىپ جاتقان ەلدىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە يگەرىلمەگەن جەر, بوس قالعان ۇيلەر, قاڭىراپ قالعان مەكتەپ پەن بالاباقشا كوپ. قىلاياعى ىرگەسىندەگى زايساننان شىعاتىن گازعا قولدارى جەتپەي وتىرعاندارىنا قىنجىلادى. بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرىپ, قىستاي باعاسى ۋداي كومىر جاعادى. ال مارقاكولدىڭ قىسى التى-جەتى ايعا سوزىلادى.
«مارقاكولدىكتەر ءوز ەلىندە ءوز قازىناسىنا قولى جەتپەي, وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر. كوپ ماسەلەنىڭ جالعىز شەشىمى – مارقاكول اۋدانىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ دەپ بىلەمىز. قازىر كورشىلەس جاتقان قىتاي ەلىنىڭ تۇنگى شامدارى جارقىراپ, شەكارانىڭ ارعى جاعىندا ەلدى مەكەندەر ساڭىراۋقۇلاقتاي ءوسىپ جاتسا, ءبىز جاقتاعى ۇيلەردىڭ شامى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەمەكشى, شەكارالىق اۋدانداردى بوس قالدىرۋ قانداي ساياسات ەكەنىنە حالىقتىڭ ميى ءالى جەتپەي ءجۇر. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقسات – ازاماتتاردى كوشىرمەي, جاققان وتتارىن وشىرمەي, اۋداندى قالپىنا كەلتىرۋ», دەيدى مارقاكولدىڭ تۇرعىندارى بەينەۇندەۋلەرىندە.
وبلىستان شەكارالىق اۋداندارعا مۇلدەم كوڭىل بولىنبەدى دەۋگە بولمايدى, ارينە. شەكارالىق اۋدانداردى دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىن ارنايى باعدارلاماسى بار. وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 43,6 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. وبلىستىق اقپارات ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شەكاراداعى بەس اۋداندى دامىتۋ ءۇشىن بەس جىل ىشىندە 231,5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋ جوسپارلانعان ەكەن. الايدا تۇرعىندار ءبولىنىپ جاتقان قارجىنىڭ شاراپاتىن كورىپ وتىرعان جوقپىز دەسەدى.
– قارجى بولىنبەي جاتقان جوق. بىراق تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇمسالمايدى. ماسەلەن, بوران اۋىلىنا 670 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ سۋ تارتىلدى. وكىنىشتىسى سول, ءىستىڭ باسى بار, اياعى جوق. قازىر اۋىلدا بىردە-ءبىر ءۇي سۋ الىپ وتىرعان جوق ورتالىقتان. شىنىن ايتقاندا, اۋىلدىقتار اۋىز سۋعا ءزارۋ دە ەمەس ەدى. مەنىڭ ويىمشا, سول قارجىنى مەديتسيناعا ءبولۋ كەرەك بولعان. ولاي دەيتىنىم, تىركەۋدەگى مۇگەدەكتەردىڭ ءبىرى دە تەگىن ءدارى المايدى. مىسالى, يگىلىك اۋىلىنداعى مەدپۋنكتتىڭ اتى عانا بار, – دەيدى بوران اۋىلىنىڭ تۋماسى المات حاسەنوۆ.
ءيا, ايتقانداي وبلىس اكىمدىگى بيۋدجەتتەن قارجى بولمەس بۇرىن اۋىل, اۋدان تۇرعىندارىمەن كەڭەسىپ, قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرسە, بولىنگەن قارجى ماقساتتى جۇمسالىپ, ەل يگىلىگىنە جارار ما ەدى؟!
اۋدانداردا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. الايدا...
شەكارا شەبىندە جاتقان بەس اۋداندى دامىتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلعان, جوسپار بەكىتىلگەن. شىعىس قازاقستان وبلىستىق اقپاراتتىق ورتالىق جولداعان مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, بىلتىر كۇرشىم اۋدانىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ 35 جوباسى بويىنشا نەسيە بەرىلىپ, وعان 374 ءىرى قارا مەن 221 جىلقى ساتىلىپ الىندى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر 57 تەحنيكاعا قول جەتكىزگەن. اتاپ ايتساق, مارقاكول اۋىلىنداعى «نۇرالى» شارۋا قوجالىعىندا ءسۇت وڭدەۋ تسەحى اشىلىپ, «سايات» شارۋا قوجالىعىندا تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپتى.
ال تارباعاتاي اۋدانى, اقجار اۋىلىندا دۇكەن مەن بازار سالىنعان. كوپبالالى وتباسىلار مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن 25 ەكى پاتەرلى ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. اقسۋات اۋىلىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى تارتىلدى. بىرقاتار اۋىلدا كوشە جارىقتاندىرىلعان. قىزىلكەسىك, ماڭىراق, كوكجىرا, ويشىلىك اۋىلدارىنىڭ كوشەلەرى اباتتاندىرىلىپ, تروتۋار توسەلدى.
زايسان اۋدانىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءىرى قارا مال ءوسىرۋ, نان-توقاش ونىمدەرىن وندىرەتىن بيزنەس-جوبالار ىسكە استى. ءۇش ساۋدا نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى. اۋدان ورتالىعىندا 60 پاتەرلى ءۇي سالىندى. بەس اۋىلدا سۋدى تازارتۋ ءۇشىن بلوكتى-ءمودۋلدى ستانسالار ورناتىلدى. اينابۇلاق, دايىر جانە قارابۇلاق اۋىلدارىندا كوشەلەرگە جارىق تارتىلىپتى.
كاتونقاراعاي اۋدانىندا تۋريزم سالاسى بويىنشا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. ورەل اۋىلىندا دەمالىس بازالارى, بەرەل اۋىلىندا ءدامحانا, ۇلكەن نارىن اۋىلىندا جانارماي قۇيۋ ستانساسى سالىندى.
ءتۋريزمى دوڭگەلەپ تۇرعان ءۇرجار اۋدانىندا دا بىرقاتار ءىستىڭ باسى قايىرىلدى. الاكولدىڭ جاعالاۋىندا مەديتسينا جانە پوليتسيا پۋنكتتەرى سالىندى. ءۇرجار اۋىلىندا بالالار ويىن ورتالىعىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن, اقجار اۋىلىندا جارتىلاي فابريكاتتار ءوندىرۋ ءۇشىن 12,5 ملن تەڭگەگە ءتورت گرانت بەرىلدى.
الايدا بۇل جۇمىستار اۋدان حالقىن تۇراقتاندىرۋعا سەپ بولا الا ما؟ ۋاقىتتىڭ سۇراعى. مەيلى, كوشەگە جارىق تارت, سۋ قۇبىرىن جۇرگىز, بي بيلەپ, ءان سالاتىن سۋبۇرقاق ورنات, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلماسا, حالىق تۇراقتاي ما؟! ەمحانانى قويىپ, ءدارىحانا جوق بولسا, حالىق تۇراقتاي ما؟! ايتا بەرسەك, ماسەلە كوپ. جازۋشى الىبەك قاڭتارباەۆ ايتپاقشى, اۋىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ كەلە جاتقان جوقپىز با؟!
«كاتونقاراعاي ءوڭىرى – جاراتقاننىڭ جەر بەتىنە القالاي سالعان ۇلكەن سىيى. ەگەر دە وسى ءوڭىر باسقا ءبىر وركەنيەتتى ەلدىڭ مەنشىگى بولسا, ولار ونى الەمگە ايگىلى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرىپ, ميلليونداعان دوللار ساۋىپ وتىرار ەدى. بىزدەردىكى قۇر تامسانىس: «كاتون – جەر ءجانناتى, عاجاپ تابيعات, كەرەمەت كوركەمدىك!» دەگەننەن اسا الماي اۋزىمىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋمەن كەلەمىز. ەگەر كاتوقاراعايعا ءوز ستاتۋسى قايتارىلىپ, ەرتەڭگى كۇنى شىن مانىندە تۋريزم ورتالىعىنا اينالسا, بۇگىندە ودان كوشىپ كەتكەن التاي جۇرتىنىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ كىشى وتاندارىنا ورالار ەدى. ال ماسەلە ءدال وسى كەرى كەتكەن تۇرىندە قالار بولسا, ءوزىمىز ماقتان تۇتىپ جۇرگەن كاتونقاراعاي ەندى ءبىر 5-10 جىلدىڭ كولەمىندە مەديەن جايلاۋعا اينالىپ, ەرتەرەكتەن كوزدەرىنىڭ قۇرتى ءتۇسىپ وتىرعان رەسەي مەن قىتايدىڭ مەنشىگىنە اينالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. بۇل پروبلەمانى ەرتەڭگە قالدىرۋدىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى دا وسىندا!», دەيدى الىبەك قاڭتارباەۆ پرەزيدەنتكە جازعان حاتىندا.
بىلەمىز, بۇل ماسەلە باق بەتتەرىندە از كوتەرىلىپ جۇرگەن جوق. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ تا ەلدىڭ جاعدايىن پرەزيدەنتكە جەتكىزگەن. بۇعان قۋانعان شەكارا تۇرعىندارى مالاقايلارىن اسپانعا اتتى. «جاڭا قازاقستاندا» جاڭا اۋداندار قۇرىلىپ جاتسا, ەل سەنىمىنىڭ اقتالعانى, «مەملەكەتتىڭ حالىق ۇنىنە قۇلاق اسقاندىعى» دەر ەدىك.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
