مۇنىڭ سەبەپ-سالدارىن وتاندىق تۇتىنۋ نارىعىن قولجەتىمدى باعاداعى ازىق-ت ۇلىك پەن تاۋار تۇرلەرىمەن قامتيتىن تەتىكتەردىڭ جۇمىس ىستەمەۋىنەن ىزدەگەن دۇرىس. اسىرەسە وڭىردەگى ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ءتيىستى العىشارتىنىڭ جاسالماۋى مەن سىرتقى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن لوببيلەردىڭ جۇگەنسىز كەتۋى وتاندىق نارىقتاعى ارزان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن تۋعىزىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى ءوندىرىس پەن شارۋاشىلىق سەكتورىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. وسى جەردە حالىق تۇتىناتىن مىڭ سان ونىمدەردىڭ ىشىنەن ءبىر عانا جەمىس-جيدەك ساۋداسىنا قاتىستى ايتساق جەتكىلىكتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار تۇتىناتىن كادىمگى قۇلپىنايدىڭ كوپ بولىگى شەتەلدەن كەلەتىنى تۋرالى دەرەكتەر كوڭىل جابىرقاتادى. ياعني اۋىل-ايماقتاعى تۇتىنۋشىلار بۇل جەمىس تۇرىنە ءزارۋ عانا ەمەس, ماڭداي تەرمەن تاپقان اقشاسىنىڭ كوپ بولىگىن سىرتقى وندىرۋشىلەردىڭ الاقانىنا سالىپ بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.
نەگىزى, بۇل ءۇردىس ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسەتىن-اق تاقىرىپ. ويتكەنى وسى وداقتاعى جەمىس-جيدەك اينالىمى 1 ملرد دوللاردى قۇرايدى ەكەن. سالىستىرىپ قاراساق, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەاەو ەلدەرىنىڭ ىشكى نارىعىنداعى الما مەن المۇرتتىڭ يمپورتى عانا 860 ملن دوللاردان اسقانى جايىندا دەرەك بار. مۇنىڭ كوپ بولىگى قازاقستانعا تيەسىلى. بۇل – ويلاندىراتىن تسيفر. ونىڭ ۇستىنە وداققا كىرەتىن ەلدەردىڭ اراسىندا ءبىز جەمىس تۇتىنۋ جونىنەن تومەنگى ورىندامىز. جالپى, ەلىمىزدە قۇلپىناي, ورىك, شابدالى, قارا ورىك ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالعانىنا قاراماستان, نارىقتاعى تەڭگەرىمسىزدىك نەگە ۋشىعىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز.
تاعى ءبىر ويلاناتىن ماسەلە بار: ىشكى نارىقتى جەمىس-جيدەكپەن قامتۋداعى تاپشىلىقتى زەردەلەگەندە, نەگىزىنەن جازعى ماۋسىمداعى جاعداي عانا ەكشەلەدى. ياعني جۇرت جاڭا ۇزىلگەن جەمىستەن ءدام تاتىپ, توساپ قايناتاتىن جىلى كۇندەردىڭ وزىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسى تولىق قاناعاتتاندىرىلمايدى دەگەن ءسوز. ال قالعان مەزگىلدە جۇرت جەمىس-جيدەكتەن قول ۇزە مە؟ ءتىپتى ماۋسىمدىق تۇتىنۋ كەزىندەگى قاجەت ءونىمنىڭ ءوزى بىزگە سىرتقى نارىقتان تاسىمالداناتىنى جاسىرىن ەمەس. جانە بۇل جەردە دايىن ءونىمنىڭ نارىقتا ساتىلاتىن باعاسى تۋرالى جۇمعان اۋزىمىزدى اشا المايمىز. ايتەۋىر, قۇلپىناي باعاسىن كوپ ادامنىڭ قالتاسى كوتەرمەيتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, ەلدى ءتاتتى جەمىس-جيدەكپەن, ونىڭ ىشىندە قۇلپىنايمەن قامتۋدا الىستاعى گرەكيا, مىسىر, تۇركيا الدىڭعى ورىندا تۇرسا, كورشىلەس قىرعىزستان مەن وزبەكستان دا ولاردان قالىسپايدى. ال قىس بويى تۇتىناتىن بالعىن قۇلپىناي ءتۇرى تۇركيادان تىكەلەي جەتكىزىلەدى. تاعى ءبىر دايەك بويىنشا, 2019 جىلى ىشكى نارىققا قىرعىزستاننان ەنگەن قۇلپىنايدىڭ كولەمى 105,4 تونناعا جەتىپ, يمپورتتىڭ قارجىعا شاققانداعى قۇنى 53,3 مىڭ دوللاردى قۇراپتى. دەمەك ىشكى ءونىم وندىرۋشىلەر وسىنشا قارجىعا ۇتىلدى دەپ پايىمداۋعا بولادى.
ارينە, بۇل جەردە قۇلپىناي ءوسىرۋ قولىمىزدان كەلمەيدى دەگەن پىكىر قالىپتاسپاۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى شاعىن شارۋشىلىقتار جەمىس-جيدەكتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءوسىرىپ جاتىر. ناقتى ونىمگە بەرىلەتىن مەملەكەت سۋبسيدياسى بار, ءىس باستاعاندارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە دە بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, شارۋالار ءۇشىن بۇل جولدىڭ قيىندىعى شاش ەتەكتەن ەكەن. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. شىنىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا قارجىلاي قولداۋ تەتىگىنىڭ بىلىققا باتقانىن قازىر بالاعا دەيىن بىلەدى. ونىڭ ءبىر دالەلىن كۇنى كەشە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ بىرنەشە وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ باسشىلارىن قۇرىقتاعانىنان كورۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, وتاندىق جەمىس-جيدەك پلانتاتسيالارىنىڭ كولەمى وتە از. ياعني ءتيىستى كوممۋنيكاتسيالاردىڭ جوقتىعىنان شاعىن بيزنەس وكىلدەرى كۇتىمدى ەرەكشە قاجەت ەتەتىن جەمىس تۇرلەرىن وسىرۋگە قۇلىقسىز. شارۋالار ونىمدىلىگى جوعارى تۇقىمدى شەتەلدەن تاسىمالداۋعا ءماجبۇر. جەرگىلىكتى تابيعاتقا بەيىمدەلگەن جەمىس-جيدەك سۇرىپتارىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنبەگەندىكتەن, بۇل سالاداعى ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ بايلانىسى ۇزىلگەن. ۇشىنشىدەن, جەمىس-جيدەك سالاسىنىڭ دامىماۋىنا دايىن ءونىمدى ساتۋ مەنەدجمەنتى مەن تاسىمال لوگيستيكاسىنىڭ جولعا قويىلماۋى دا جاناما سەبەپ بولىپ وتىر. وسى جەردە ايماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپتى بولىپ كەلگەن اكىمدەردىڭ جالعان ەسەپ بەرۋى مەن شارۋاعا قىرسىزدىعى دا كورىنەدى. دەمەك اگرووندىرىستىك كەشەندى دامىتۋعا قاتىستى ۇستانىمداردى قايتا قاراپ, سالاعا ناقتى ناتيجە بەرەتىن رەفورما كەرەك.
دەگەنمەن اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس. ەل ىشىندە قۇلپىناي ءوسىرۋدى كاسىپكە اينالدىرعان شارۋالار تۋرالى ايتۋ پارىز. سونىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنىڭ كوكسۋ اۋدانىنداعى «قازاگروسەرۆيس» سەرىكتەستىگى. بۇل سەرىكتەستىك اۋدان حالقىن جەمىس-جيدەك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن العاش رەت 0,25 گا جەرگە جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي وسىرە باستادى. جىلىجاي سالىپ, وعان عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن قولدانىپ وتىر. قازىر قۇلپىنايدىڭ وڭتۇستىككورەيالىق «سولحيان» سۇرپىن ەگىپتى. سەرىكتەستىك باسشىسى سۆەتلانا زۋبوۆيچ جىلىجايدا كوك جۋا, گۇلدىڭ سان-الۋان ءتۇرىن وسىرۋمەن قاتار بيىل العاش رەت جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي ەگۋدى باستاعانىن ايتادى. جىلىجايعا قاجەتتى قوندىرعىلاردى «جەتىنار» نەسيە كووپەراتسياسىنىڭ كومەگىمەن ورناتقان. ماۋسىمدىق جۇمىستار كەزىندە 10-عا جۋىق ادامدى, تۇراقتى جۇمىسپەن 2 ادامدى قامتىپ وتىر. جىلىجاي ورنالاسقان بالپىق بي اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان الىس ەمەس. سوندىقتان تۇتىنۋشى تابۋدا قيىندىق جوق. سەبىلگەن قۇلپىنايدىڭ كورەيالىق تۇقىمى – قىستىق سۇرىپ. جەلتوقسان ايىنان مامىر ايىنا دەيىن ءونىم بەرەدى.
– بيىل العاشقى ءونىم بولعاندىقتان 700 كگ قۇلپىناي الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قۇلپىناي وزگە كوكونىستەر سەكىلدى كوپ جىلۋدى قاجەت ەتپەيدى. بار بولعانى 5-6 گرادۋس جىلىلىقتا ءوسىپ شىعادى. ال قىستىگۇنى ايازداردا 10-15 گرادۋس جىلى بولسا جەتكىلىكتى. قۇلپىنايدىڭ ءىرىسىنىڭ سالماعى 50-55 گرامعا جەتەدى. وڭىردەگى بىردەن-ءبىر قۇلپىناي وسىرەتىن جىلىجاي بولعاندىقتان سۇرانىس جوعارى بولادى دەپ ويلاپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا ءونىمدى ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەيمىز. دەگەنمەن مول ءونىم الۋ ءۇشىن جىلىجايدىڭ جىلىتۋ جۇيەسىن كوگىلدىر وتىنعا اۋىستىرۋ قاجەت. قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان جالعىز جايت وسى عانا. بۇل ماسەلەدە كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى قولۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ايتتى. شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىز, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى سۆەتلانا زۋبوۆيچ.
الماتى وبلىسى
