ءوزى «پاسپورتتا مەنىڭ جاسىم ءبىر جاسقا كىشىرەيتىلگەن... شىن جاسىم 95-تە ەمەس, 96-دامىن!» دەپ ەدى, سماعۇل ەكەۋمىز مەرەيتويىنىڭ تۇسىندا ۇيىنە كىرىپ, يىعىنا شاپان جاپقانىمىزدا. ابەڭ سول كۇنى ەكى ءىنىسىن جىبەرمەي, شەڭگەلدەپ وتىرىپ, ۇزاق اڭگىمە ايتقانى ەسىمدە... بەلاراننىڭ ەتەگىندەگى سۇرقاي دالا مەن ارالدىڭ قۇمى سۋسىعان جاعالاۋىنان باستالعان بوزبالا كۇننىڭ حيكايالارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وعى مەن وتىنا جالعاسقانى, اكەسى كارىم اقساقال حاقىنداعى قىزعىلىقتى اڭگىمەلەرى, ومىرلىك جارى اجەكەڭمەن قالاي تانىسقانى جايلى ايتىلىپ ەدى... سوندا... بۇرىن دا سان ەستىگەن اڭگىمەمىز... كوڭىلى ءبىر قۇلاعاندا, تىڭداعان-تىڭداماعانىڭا قاراماي, كوزىن تارس جۇمىپ الىپ, ارال مەن التى قۇرلىق اراسىنا جول سالعان سول كۇنگى ءتورت ساعاتقا سوزىلعان ۇلت ابىزىنىڭ ساعىم مەن ساعىنىشقا, وي مەن سەزىمگە تولى اڭگىمەسى بۇگىن ەسىمە ءتۇسىپ, جادىمدا جاڭعىرىپ وتىر...
مىنا جارىق جالعاندى 99-عا قاراعان شاعىندا ۇرپاعى مەن ۇلتىنا اماناتتاپ, ارتىنا ولمەس مۇرا قالدىرىپ بارا جاتقان قارت قالامگەر ۇلى ءداۋىردىڭ ۇلى وكىلى رەتىندە كەشەگى مۇحاڭ, سابەڭ, عابەڭدەر باستاعان الىپتار كوشىنىڭ اقىرىن ءوزىنىڭ جاسىمەن دە, ىسىمەن دە تۇيىندەگەنىن سەزىندىك.
ءيا...
توقسان سەگىز نە؟ توقسان توعىز نە؟ ءجۇز نە؟ ايىرما جوق. ءورتى مەن دەرتى, قايعىسى مەن سەرتى قالىڭ وتكەن عاسىر مەن جاڭا جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ تاۋقىمەتى مەن قۋانىشىن ءبىر ادام تولىق كورسە, وسى ابەڭ كوردى. وتىن كەشتى. باعىنا كەنەلدى. سورىنا باتتى. ويى تازا, سۇيەگى اسىل ەكەن! وتىنا جانبادى. باعىنا ماسايراپ, شالقىمادى. سورىنا كۇيزەلمەدى. سان مارتە ەڭكەيگەن تۋىن قايتا كوتەرىپ, سىلكىنىپ, ەسىن جيىپ, ءومىر اتتى الاماننىڭ قيقۋىنا ارالاستى. سوزىمەن دە, ىسىمەن دە, مىنەزىمەن دە ۇلتىنىڭ ۇلى كەڭىستىگىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە ءۇن قوسىپ وتىردى. قازاق ەسىمدى كەيۋانا جۇرتتىڭ جوعىن ىزدەدى, ءبۇتىنىن تۇگەندەدى. سۋرەتكەرلىك بولمىسىنا شاڭ قوندىرمادى.
وسىدان ءبىر جەتىدەي بۇرىن حابارلاسقانىمدا كەلىنى ايگەرىم: «اتا ۇيىقتاپ جاتىر... اندا-ساندا اق قاعازىن ىزدەيدى. قالام سۇرايدى...» دەپ ەدى. جۇزگە كەلگەنشە عالامنىڭ ءجۇزىن قالامنىڭ جۇزىمەن ولشەۋدەن, ەكشەۋدەن جاڭىلماعان نەتكەن قاجىر-قايراتى مىقتى جان ەدى؟! اتتەڭ, مىنا الەمدى سانسىراتقان پاندەميا بولماعاندا ۇستىنە قوڭىر كۇرتەسىن جەلبەگەي جامىلىپ, ءجۇرىسى مەن ءسوزى شيراق ابەڭ الماتى مەن استانا اراسىن قويىپ, ۇيرەنگەن ادەتىمەن ماسكەۋ مەن ءپاريجدى ارالاپ ءجۇرۋى مۇمكىن ەدى؟!.
ابەڭ جاراتىلىسىنان ءتوزىمدى, كۇرەسكەر كىسى بولاتىن. تاباندىلىعىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول جولى اڭگىمەنىڭ اراسىندا ايتىلعان ۋاقىت حاقىنداعى ءبىر ءسوزى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. ارا-تۇرا شابىتتانعاندا ورىسشا سويلەپ, كوسىلە شاباتىن ادەتىنە باسىپ: «ۆرەميا – جەستوكي ۆراگ. بەسپوششادنىي. شىركىن, تاحاۋي, زەينوللالار قانداي سۇلۋ, كوركەم جىگىتتەر ەدى؟!» دەپ كۇرسىندى, كۇرسىنىپ وتىرىپ: «سايتان ەمەسپىن. مەن دە كەتەمىن سولاردىڭ ارتىنان... يا چۋۆستۆۋيۋ ۆ سەبە درەۆنەگو, پرەدرەۆنەيشەگو چەلوۆەكا», دەپ انتەك جىميعانى ەسىمدە. «اقىرى دۇنيەنىڭ ىرىڭ-جىرىڭ...» دەمەيتىن بە قازاقتىڭ قارا شالدارى. ىرىڭ-جىرىڭنىڭ ۇلكەنى قاتارىڭ كەتىپ, مىنا اسپان استى, جەر ۇستىندە جالعىز قالۋىڭ ەكەن... جالعىزدىقتان قيىن نارسە جوق. ءوتىپ بارا جاتقان ءداۋىردى ويلايسىڭ. ءوز ءداۋىرىڭدى... ۋاقىت دەيتىن قاتال, قاتىگەز «دۇشپاننىڭ» الدىندا قانشا بەرىسپەۋگە تىرىسقانىڭمەن, ءتۇبى جەڭىلەسىڭ. ۋحود نەيزبەجەن! ۋحوديت نادو كراسيۆو! ءتۇبى جەڭىلەرىڭ انىق. بىراق ادەمى جەڭىلۋ كەرەك!» دەپ ەدى.
ادامزات تاريحىنا ءوزىنىڭ الاساپىران مىنەزىمەن, قايتالانباس قالىبىمەن ەنگەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرما ءۇشىنشى جىلى, جيىرما ءۇشىنشى قازانىنىڭ قارا سۋىعىندا شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ قارا بالاسى ۇلت داناسى دەيتىن بيىكتى باعىندىرىپ, قوس عاسىردىڭ اۋىر جۇگىن وي-ساناسىمەن, جۇرەگىمەن ارقالاپ ءوتىپ بارادى. نە كورسە دە ەلىمەن بىرگە ءجۇرىپ كورگەن, انا عاسىردىڭ دا, مىنا عاسىردىڭ دا كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن تۋعان حالقىنىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ بولىسكەن, قايسار مىنەزدى, قايتا تۋماس, قايران ابەڭ سابىرىنان جاڭىلماي, ۇستانىمىنان اداسپاي, ۇلت رۋحانياتى مەن الەم ادەبيەتىندەگى ءوز ورنىن الاسارتپاي, جۇمباعى مەن سىرى مول شىن دۇنيەسىنە اتتانىپ بارادى.
ول دۇنيەنىڭ اتى – باقي...
باقي دەيتىن بەلگىسىز دۇنيەنىڭ قانداي ەكەنىن, جۇمىرباستى پەندەگە نە ۇسىنىپ, نە بەرەرىن ەشكىم بىلمەيدى. بىلەتىن ۇلى جاراتۋشى عانا! ءبىز جۇمىرباستى پەندەنىڭ پەشەنەسىنە ماحاببات, سەزىم, سەنىم بۇيىرتقان جالعان دۇنيەنىڭ سىرى مەن سىمباتىن عانا كورىپ-بىلەمىز.
ەكى دۇنيەنىڭ ءبىرى جارىق جالعاندى ءوزىنىڭ وزگەرمەس تاباندى مىنەزىمەن, سۋرەتكەرلىك شىنشىل بولمىسىمەن كەشىپ, كوشىپ وتكەن ابەڭنىڭ «كۋرلياندياسىن», «قان مەن تەرىن» جاتپاي-تۇرماي وقىپ, ءار كەيىپكەرىنىڭ بويىنان ءومىردىڭ ءورىسى مەن كەرىسىن, وڭى مەن تەرىسىن تانىعان وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قاز-قالپىندا جادىمدا... ەلامان, تاڭىربەرگەن, اقبالا, سۇيەۋ قارت, قۇدايمەندى, سۋدىر احمەت, راي, قارا قاتىن سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلتتىق پروزاسىنا جاڭا تىنىس الا كەلگەن سونى بەينەلەر مەن سايىن ساحارانىڭ وزگەشە كەلبەتىن, ءورىسى بولەك ءومىر تىرشىلىگىن الەمدىك ادەبيەت ايدىنىنا الىپ شىققان قىرىقتىڭ قىرقاسىنا جاڭا كوتەرىلگەن نۇرپەيىسوۆ بولاتىن. جازۋشى ەسىمىنىڭ سول تۇستاعى شىڭعىس ايتماتوۆ, راسۋل عامزاتوۆ, مۇستاي كارىم, داۆيد كۋگۋلدينوۆتەر قاتارىندا اتالىپ, جاڭا تۇرپاتتى ۇلت ادەبيەتىنىڭ بيىگى مەن كەڭىستىگىن ايعاقتار شىعارمالار جازعانى, ول شىعارمالاردىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, ۇلت كوركەمسوزىنىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرگەنى ەسىمىزدە...
عاسىر اۋىستى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاعدىرلى جىلدارىن وتكەردىك.
قۇندىلىقتار وزگەردى.
بىراق...
قازاق وقىرمانىنىڭ عانا ەمەس, الەم وقىرمانىنىڭ جانىنا شۋاق پەن نۇر سەپكەن ادەبيەت الەمىندەگى نۇرپەيىسوۆ ءداۋىرى ۇزىلگەن ەمەس. ەلۋىنشى, الپىسىنشى جىلداردىڭ سوقپاق-سۇرلەۋى جاڭا عاسىردىڭ رۋحاني داڭعىلىنا اينالدى. جازۋشىنىڭ جانىن تەربەگەن ەل, جەر حاقىنداعى تامىرىن تەرەڭنەن تارتار ويى مەن مۇراتى «سوڭعى پارىزدا» ءوز جالعاسىن تاپتى.
ماڭگىلىك جالعاسىن تاپتى!
يمانىڭىز سالامات بولىپ, رۋحىڭىز پەيىش تورىندە شالقىسىن!
حالقىڭىزبەن بىرگە جاسايتىن كەڭىستىككە باستاعان كوشىڭىز كولىكتى بولسىن, ءجۇز جاساعان ابىز اقساقال!
جانىڭىز ءجاننات تورىنەن مەكەنىن تاپسىن!
باقۇل بولىڭىز, ۇلتتىڭ كوركەمسوزى مەن كوركەم ويىنىڭ كوشباستارى!
قوش, ۇلت پاتريارحى!
نۇرلان ورازالين,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
