قوعام • 02 اقپان، 2022

مال ۇرلىعى تىيىلماي تۇر

154 رەت كورسەتىلدى

2018 جىلى ەلىمىزدە كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 15-16 مال ۇرلىعى تىركەلىپ، قاي وڭىردە بولسىن بەلەڭ الىپ كەتكەن وسى قىلمىستىڭ جالپى سانى 5 636 بولعان ەكەن. اق ادال مالىنان ايىرىلعان شارۋالاردىڭ جانايقايلارى دا ءجيى شىعىپ جاتقان ەدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى ماۋسىمدا جامبىل وبلىسى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا مال ۇرلىعىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ: «سوڭعى كەزدە قوراداعى مالىن تاپپاي قالاتىن ازاماتتار كوبەيىپ بارادى. بۇعان تىيىم سالۋ كەرەك. ادال ەڭبەك ەتىپ، كۇنىن كو­رىپ وتىرعان مالشىلاردى قور­عاۋى­مىز قاجەت. زاڭدى قاتايتىپ، قىل­مىسكەرلەردى سىبايلاستارى­مەن قوسىپ، قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى باستامانى قولداپ، ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا اتسالىسادى دەپ سەنەمىن»، دەگەن ەدى.

بۇ­عان قوسا، پرەزيدەنت ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە، وڭىرلەردىڭ اكىم­دىكتەرى مەن جەرگىلىكتى پولي­تسياعا مال ۇرلاۋعا قارسى شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

«تالاپ بار جەردە ءتارتىپ بار» دەمەكشى، ناتيجە كوپ كۇت­تىر­­گەن جوق. 2019 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعىنىڭ سانى 4 746-عا دەيىن تومەندەدى. سول جىلدىڭ اياعىندا پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسiنە جاڭادان «مال ۇر­لاۋ»188-1-بابىن ەنگىزدى. سو­عان سايكەس مال ۇرلاعانى ءۇشىن قىل­مىسكەردىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ، ءۇش مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە (بيىل 8 ميلليون 751 مىڭ تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇ­مىستارىنا، نە بەس جىلعا دە­يiنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە، نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى توپتاسىپ جاساعان جانە ءىرi مولشەردە جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن ۇرىلاردىڭ مۇ­لىكتەرىن تاركiلەي وتىرىپ، ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيiنگi مەر­زiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەندى. بىرنەشە رەت جانە مال قورانىڭ، قاشانىڭ نە­مەسە وزگە دە قويمانىڭ اۋلاسى­نا كiرۋ ارقىلى جاسالعان مال ۇر­لاۋ ءۇشىن مۇلكiن تاركiلەپ، 5 جىل­دان 10 جىلعا دەيiنگi مەر­زiمگە باس بوستاندىعىنان ­ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى. ال قىل­مىستىق توپ جاساعان، سونداي-اق اسا iرi مولشەردە جاسالعان مال ۇرلىعى ءۇشىن كىنالىلەردىڭ مۇل­كi تاركiلەنىپ، 7 جىلدان 12 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. وسى باپ بويىنشا «مال» ۇعىمىنا ءىرى قارا مال، جىلقى، ەسەك، تۇيە، ۇساق مال جانە شوشقا جاتقىزىلعان.

مال ۇرلىعىنىڭ كوبەيىپ كە­تۋىنە ەل ىشىندەگى ۇرىلارمەن اعا­يىنگەرشىلىك جولىمەن تاتۋ­لاسۋ دا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ كەلگەن-ءدى. «الدىنا كەلسە، اتا­سىنىڭ قۇنىن كەشەتىن» قازە­كەم تالاي «بارىمتاشىنى» ۇر­لاعان مالىن قايتارىپ، «ات-شاپان ايىبىن» تولەپ، كەشىرىم سۇراعان سوڭ تۇرمەگە قاماتپاي، بوستاندىقتا قالدىرعان. جۇرتتىڭ وسىنداي ايامپازدىعىنا سەنىپ، ابدەن قۇنىعىپ العان ۇرىلار «ۇيرەنشىكتى كاسىپتەرىن» ودان ءارى جالعاستىرا بەرگەن. ماسە­لە­نىڭ وسى جاعى دا ەسكەرىلىپ، قىل­مىستىق كودەكستىڭ 68-ءشى بابىنا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ناقتى ايتقاندا، تاتۋلاسۋعا بايلانىس­تى قىلمىستىق جاۋاپتىلىق­­تان بوساتۋ قىلمىستىق توپ قۇرا­مىندا جاسالعان قىلمىس جا­ساعان ادامدارعا جانە بۇرىن جا­ساعان قىلمىسى ءۇشىن تاتۋلاسۋ ارقىلى جازادان بوساتىلعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ ەس­كى­رۋ مەرزىمى ىشىندە قاساقانا قىلمىس جاساعان ادامدارعا قول­­دانىلمايتىن بولدى. بۇ­عان قوسا، مال ۇرلاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مال يەلەرىنىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى دە ەس­كەرىلدى. وسى ماقساتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى 2020 جىلعى 29 ساۋىردە «اۋىل شا­رۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ­دىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №145 بۇيرىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتا مال يەلەرى­نىڭ نەمەسە ولار ۋاكىلەتتىك بەرگەن ادامداردىڭ قاداعالاۋىنسىز اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋعا جول بەرىلمەيتىندىگى جانە قاراۋسىز جۇرگەن مال ونىڭ يەسى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا ۇستاۋ ءۇشىن قوراجايلارعا قاماۋ­عا جاتاتىندىعى كورسەتىلگەن. سون­داي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 408-بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، اۋىل شا­رۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ قاعيدالارىن بۇزۋ ەسكەرتۋ جا­ساۋعا نەمەسە ءۇش ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش مولشەرىندە (بيىل 8 751 تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى دەپ بەلگىلەندى.

مىنە، وسىلايشا، زاڭناما­­نىڭ ايتارلىقتاي قاتايتىلۋىنىڭ ىق­­پالى تيگەن بولار، وتكەن 2020 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعى سانى 3 441-گە دەيىن، ياعني بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 27،5 پايىزعا كەمىگەن. بۇل وڭ ءۇردىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ، وتكەن 10 ايدا مال ۇرلاۋ سانى 1 873-كە دەيىن تو­مەندەگەن، ياعني بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 17،4 پا­يىزعا ازايعان.

دەگەنمەن مال ۇرلىعىمەن كۇ­رەستى بوساڭسىتۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدە قازىر كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 6-7 مال ۇرلىعى جاسالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، كەيبىر وڭىرلەردە مال ۇرلاۋ قىلمىسىنىڭ سانى ءالى دە كوپ. ماسەلەن، الماتى وبلىسىندا 2019 جىلى –1 065، 2020 جىلى – 732، بيىلعى 10 ايدا 415 مال ۇرلىعى تىركەلگەن. ال شىعىس قازاقستاندا 2019 جى­لى – 376، 2020 جىلى – 371، وسى جىلعى 10 ايدا 201 مال ۇرلىعى جاسالعان. بۇل جەتىسۋ مەن كەندى التاي وڭىرىندە بۇگىنگى زاماننىڭ «بارىمتاشىلارى» ايىلدارىن اسا جيا قويماعاندىعىن اڭعارتسا كەرەك.

مال ۇرلىعى تۇركىستان (2019 جىلى – 649، 2020 جىلى – 415)، باتىس قازاقستان (2019 جىلى – 407، 2020 جىلى – 352)، قىزىلوردا (2019 جىلى – 405، 2020 جىلى – 354)، جامبىل (2019 جىلى – 253، 2020 جىلى – 196) وبلىستارىندا دا ازايعانى شامالى.

مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ادامدارىنا اۋىر سوققى بولىپ تيەتىن وسى قىلمىس سانى ەداۋىر قىسقارعانىمەن، نەگە تى­­يىلماي تۇر دەگەن ساۋال ويلاندىرماي قويمايدى. ءىىم كري­مينال­دىق پوليتسيا دەپار­تا­مەن­تىنىڭ باستىعى دۋمان تاەۆ­تىڭ ايتۋىنشا، جوعالعان مال­دىڭ 70 پايىزى جايىلىمنان ۇر­لانادى ەكەن. «مالدى قاراۋسىز جىبەرمەي، باق­تاشى جالداۋ قا­جەت، ال اسىل تۇقىمدى مالدى باعۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىنە جۇگىنگەن ءجون. ايتالىق، GPS-ترەكەر قولدانۋ جوعالعان مالدى تابۋعا دا، باسقا تابىنعا قوسىلىپ كەتسە، داۋ-دامايسىز دالەلدەۋگە دە ىڭعايلى. مىندەتتى تۇردە ءار مال باسىن سىرعالاپ، ەن سالدىرعان ءجون»، دەدى ول بيىل باق وكىلدەرىنە ارنالعان بريفينگتە. جالپى، پوليتسەيلەر وتكەن جىلى 1،5 مىڭنان استام مال ۇرلاۋشىنى ۇستاعان، ونىڭ ىشىندە 211 ۇيىمداسقان توپ بار. قولدى بولعان 14 مىڭ باس مالدىڭ 6 مىڭنان استامى عانا تابىلىپ، يەلەرىنە قايتارىل­عان. جۇرتشىلىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋ­عىزعان ەڭ سوراقى قىل­مىس بيىل اتىراۋ جانە باتىس قا­زاقستان وبلىستارى اۋماعىندا جا­سالعان. وسى وڭىرلەردە ۇيىم­داس­قان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى جا­يىلىمدا قاراۋسىز جايىلىپ جۇر­گەن جىلقىلاردى اڭشا اتىپ ءولتىرىپ، سول جەردە سويىپ، ىشەك-قار­نىن، تەرىسىن، باسىن قال­دى­رىپ كەتىپ جۇرگەن. اقىرى ولار دا اش­كەرەلەنىپ، «تەمىر تور­دىڭ ارعى جاعىنا» اتتاندىرى­لىپتى.

وكىنىشكە قاراي، مال ۇرلاۋ­مەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ قاتا­رىن­دا ء«تارتىپ ساقشىلارى» دا توبە كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. مى­سالى، وسى جىلدىڭ باسىندا تۇركىستان وبلىستىق پوليتسيا دە­پار­تامەنتىندە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەن 38 جاستاعى پوليتسەي ارىس كەنتىندە تۇراتىن، وزىنەن 10 جاس كىشى 2 جىگىتتى قاسىنا ەرتىپ الىپ، كورشى اۋىلدان 4 وگىزشەنى ۇرلاۋ ۇستىندە قولعا تۇسكەن. ونىڭ كىناسى سوتتا دالەلدەنىپ، 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان، ال سىبايلاستارىنىڭ ارقايسىسى 3 جىل­عا سوتتالعان.

بۇل دەرەكتەر جۇرتتىڭ ماڭ­داي تەرىن توگىپ وسىرگەن مالىن وڭاي ولجا قىلعىسى كەلەتىن ۇرى-قا­رى­لارمەن كۇرەستى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. وسى ورايدا تۇرعىندارعا مال باعۋ ەرەجەلەرىن تۇسىندىرۋمەن قاتار، مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋدىڭ زاماناۋي شارالارىن كەڭىنەن قولدانۋعا كۇش سالىنسا، قۇبا-قۇپ. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى زاڭنامانى ودان ءارى قاتايتۋ دا قاجەت سياقتى. ويتكەنى ونىڭ سول­­قىلداق تۇستارى بارلىعى سە­زى­لەدى. ماسەلەن، بىرەۋدىڭ مالىن توپتاسپاي-اق، جالعىز ءوزى ءارى العاش رەت ۇرلاعان قىلمىسكەر ءۇشىن جابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى ساقتالىپ وتىر. بىراق وسىنداي قىلمىستى «جال­عىز ءوزىم جاسادىم جانە مۇن­داي قا­دامعا ءبىرىنشى رەت بارۋىم» دەپ انت-سۋ ءىشىپ الداپ، اۋىل­داعى كەشىرىمشىل اعايىنمەن تا­تۋلاسىپ جاتاتىن ۇرىنىڭ شىن­دىعىندا ۇيىمداسقان توپتىڭ مۇشەسى ءارى ناعىز باۋكەسپەنىڭ ءوزى ەمەستىگىنە ەش كەپىلدىك جوق قوي. زاڭناماداعى وسىنداي سول­قىلداقتىقتار كەيبىر قولى تازا ەمەس تەرگەۋشىلەر مەن سۋديا­لار­دىڭ دا ادىلدىكتەن اتتاپ كەتۋىنە جول اشىپ تۇرعان ءتارىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار