بۇعان قوسا, پرەزيدەنت ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە, وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى مەن جەرگىلىكتى پوليتسياعا مال ۇرلاۋعا قارسى شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
«تالاپ بار جەردە ءتارتىپ بار» دەمەكشى, ناتيجە كوپ كۇتتىرگەن جوق. 2019 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعىنىڭ سانى 4 746-عا دەيىن تومەندەدى. سول جىلدىڭ اياعىندا پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسiنە جاڭادان «مال ۇرلاۋ»188-1-بابىن ەنگىزدى. سوعان سايكەس مال ۇرلاعانى ءۇشىن قىلمىسكەردىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, ءۇش مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە (بيىل 8 ميلليون 751 مىڭ تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا, نە بەس جىلعا دەيiنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى توپتاسىپ جاساعان جانە ءىرi مولشەردە جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن ۇرىلاردىڭ مۇلىكتەرىن تاركiلەي وتىرىپ, ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەندى. بىرنەشە رەت جانە مال قورانىڭ, قاشانىڭ نەمەسە وزگە دە قويمانىڭ اۋلاسىنا كiرۋ ارقىلى جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن مۇلكiن تاركiلەپ, 5 جىلدان 10 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى. ال قىلمىستىق توپ جاساعان, سونداي-اق اسا iرi مولشەردە جاسالعان مال ۇرلىعى ءۇشىن كىنالىلەردىڭ مۇلكi تاركiلەنىپ, 7 جىلدان 12 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. وسى باپ بويىنشا «مال» ۇعىمىنا ءىرى قارا مال, جىلقى, ەسەك, تۇيە, ۇساق مال جانە شوشقا جاتقىزىلعان.
مال ۇرلىعىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە ەل ىشىندەگى ۇرىلارمەن اعايىنگەرشىلىك جولىمەن تاتۋلاسۋ دا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ كەلگەن-ءدى. «الدىنا كەلسە, اتاسىنىڭ قۇنىن كەشەتىن» قازەكەم تالاي «بارىمتاشىنى» ۇرلاعان مالىن قايتارىپ, «ات-شاپان ايىبىن» تولەپ, كەشىرىم سۇراعان سوڭ تۇرمەگە قاماتپاي, بوستاندىقتا قالدىرعان. جۇرتتىڭ وسىنداي ايامپازدىعىنا سەنىپ, ابدەن قۇنىعىپ العان ۇرىلار «ۇيرەنشىكتى كاسىپتەرىن» ودان ءارى جالعاستىرا بەرگەن. ماسەلەنىڭ وسى جاعى دا ەسكەرىلىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 68-ءشى بابىنا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ناقتى ايتقاندا, تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ قىلمىستىق توپ قۇرامىندا جاسالعان قىلمىس جاساعان ادامدارعا جانە بۇرىن جاساعان قىلمىسى ءۇشىن تاتۋلاسۋ ارقىلى جازادان بوساتىلعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى ىشىندە قاساقانا قىلمىس جاساعان ادامدارعا قولدانىلمايتىن بولدى. بۇعان قوسا, مال ۇرلاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مال يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى دە ەسكەرىلدى. وسى ماقساتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى 2020 جىلعى 29 ساۋىردە «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №145 بۇيرىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتا مال يەلەرىنىڭ نەمەسە ولار ۋاكىلەتتىك بەرگەن ادامداردىڭ قاداعالاۋىنسىز اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋعا جول بەرىلمەيتىندىگى جانە قاراۋسىز جۇرگەن مال ونىڭ يەسى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا ۇستاۋ ءۇشىن قوراجايلارعا قاماۋعا جاتاتىندىعى كورسەتىلگەن. سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 408-بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ قاعيدالارىن بۇزۋ ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە ءۇش ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (بيىل 8 751 تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى دەپ بەلگىلەندى.
مىنە, وسىلايشا, زاڭنامانىڭ ايتارلىقتاي قاتايتىلۋىنىڭ ىقپالى تيگەن بولار, وتكەن 2020 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعى سانى 3 441-گە دەيىن, ياعني بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 27,5 پايىزعا كەمىگەن. بۇل وڭ ءۇردىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, وتكەن 10 ايدا مال ۇرلاۋ سانى 1 873-كە دەيىن تومەندەگەن, ياعني بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 17,4 پايىزعا ازايعان.
دەگەنمەن مال ۇرلىعىمەن كۇرەستى بوساڭسىتۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدە قازىر كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 6-7 مال ۇرلىعى جاسالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, كەيبىر وڭىرلەردە مال ۇرلاۋ قىلمىسىنىڭ سانى ءالى دە كوپ. ماسەلەن, الماتى وبلىسىندا 2019 جىلى –1 065, 2020 جىلى – 732, بيىلعى 10 ايدا 415 مال ۇرلىعى تىركەلگەن. ال شىعىس قازاقستاندا 2019 جىلى – 376, 2020 جىلى – 371, وسى جىلعى 10 ايدا 201 مال ۇرلىعى جاسالعان. بۇل جەتىسۋ مەن كەندى التاي وڭىرىندە بۇگىنگى زاماننىڭ «بارىمتاشىلارى» ايىلدارىن اسا جيا قويماعاندىعىن اڭعارتسا كەرەك.
مال ۇرلىعى تۇركىستان (2019 جىلى – 649, 2020 جىلى – 415), باتىس قازاقستان (2019 جىلى – 407, 2020 جىلى – 352), قىزىلوردا (2019 جىلى – 405, 2020 جىلى – 354), جامبىل (2019 جىلى – 253, 2020 جىلى – 196) وبلىستارىندا دا ازايعانى شامالى.
مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ادامدارىنا اۋىر سوققى بولىپ تيەتىن وسى قىلمىس سانى ەداۋىر قىسقارعانىمەن, نەگە تىيىلماي تۇر دەگەن ساۋال ويلاندىرماي قويمايدى. ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى دۋمان تاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعالعان مالدىڭ 70 پايىزى جايىلىمنان ۇرلانادى ەكەن. «مالدى قاراۋسىز جىبەرمەي, باقتاشى جالداۋ قاجەت, ال اسىل تۇقىمدى مالدى باعۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىنە جۇگىنگەن ءجون. ايتالىق, GPS-ترەكەر قولدانۋ جوعالعان مالدى تابۋعا دا, باسقا تابىنعا قوسىلىپ كەتسە, داۋ-دامايسىز دالەلدەۋگە دە ىڭعايلى. مىندەتتى تۇردە ءار مال باسىن سىرعالاپ, ەن سالدىرعان ءجون», دەدى ول بيىل باق وكىلدەرىنە ارنالعان بريفينگتە. جالپى, پوليتسەيلەر وتكەن جىلى 1,5 مىڭنان استام مال ۇرلاۋشىنى ۇستاعان, ونىڭ ىشىندە 211 ۇيىمداسقان توپ بار. قولدى بولعان 14 مىڭ باس مالدىڭ 6 مىڭنان استامى عانا تابىلىپ, يەلەرىنە قايتارىلعان. جۇرتشىلىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان ەڭ سوراقى قىلمىس بيىل اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى اۋماعىندا جاسالعان. وسى وڭىرلەردە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى جايىلىمدا قاراۋسىز جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلاردى اڭشا اتىپ ءولتىرىپ, سول جەردە سويىپ, ىشەك-قارنىن, تەرىسىن, باسىن قالدىرىپ كەتىپ جۇرگەن. اقىرى ولار دا اشكەرەلەنىپ, «تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا» اتتاندىرىلىپتى.
وكىنىشكە قاراي, مال ۇرلاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ قاتارىندا ء«تارتىپ ساقشىلارى» دا توبە كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. مىسالى, وسى جىلدىڭ باسىندا تۇركىستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 38 جاستاعى پوليتسەي ارىس كەنتىندە تۇراتىن, وزىنەن 10 جاس كىشى 2 جىگىتتى قاسىنا ەرتىپ الىپ, كورشى اۋىلدان 4 وگىزشەنى ۇرلاۋ ۇستىندە قولعا تۇسكەن. ونىڭ كىناسى سوتتا دالەلدەنىپ, 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان, ال سىبايلاستارىنىڭ ارقايسىسى 3 جىلعا سوتتالعان.
بۇل دەرەكتەر جۇرتتىڭ ماڭداي تەرىن توگىپ وسىرگەن مالىن وڭاي ولجا قىلعىسى كەلەتىن ۇرى-قارىلارمەن كۇرەستى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. وسى ورايدا تۇرعىندارعا مال باعۋ ەرەجەلەرىن تۇسىندىرۋمەن قاتار, مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋدىڭ زاماناۋي شارالارىن كەڭىنەن قولدانۋعا كۇش سالىنسا, قۇبا-قۇپ. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى زاڭنامانى ودان ءارى قاتايتۋ دا قاجەت سياقتى. ويتكەنى ونىڭ سولقىلداق تۇستارى بارلىعى سەزىلەدى. ماسەلەن, بىرەۋدىڭ مالىن توپتاسپاي-اق, جالعىز ءوزى ءارى العاش رەت ۇرلاعان قىلمىسكەر ءۇشىن جابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى ساقتالىپ وتىر. بىراق وسىنداي قىلمىستى «جالعىز ءوزىم جاسادىم جانە مۇنداي قادامعا ءبىرىنشى رەت بارۋىم» دەپ انت-سۋ ءىشىپ الداپ, اۋىلداعى كەشىرىمشىل اعايىنمەن تاتۋلاسىپ جاتاتىن ۇرىنىڭ شىندىعىندا ۇيىمداسقان توپتىڭ مۇشەسى ءارى ناعىز باۋكەسپەنىڭ ءوزى ەمەستىگىنە ەش كەپىلدىك جوق قوي. زاڭناماداعى وسىنداي سولقىلداقتىقتار كەيبىر قولى تازا ەمەس تەرگەۋشىلەر مەن سۋديالاردىڭ دا ادىلدىكتەن اتتاپ كەتۋىنە جول اشىپ تۇرعان ءتارىزدى.
