اعىمداعى ءباسپاسوز دەرەكتەرى بويىنشا دوسجان قاشاق ۇلى 1815 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1890 جىلى قايتىس بولعان. 1831 جىلى, ياعني ون التى جاسىندا ءبىرىنشى رەت مەككەگە قاجىلىققا بارعان. 1832 جىلى مەككەدەن 17 جاسىندا جاس حازىرەت دەگەن اتاقپەن قۇران-كارىمدى, مۇقتاساردى تاۋىسىپ, جاتقا وقيتىن بولىپ ەلگە ورالعان.
دوسجان يشان تۋرالى ءوزىنىڭ تۇستاcى, اقىن كەردەرى ابۋباكىر شوقان ۇلىنىڭ داستاندارى مەن ولەڭ-جىرلارىندا كوپ ايتىلادى. حازىرەتتىڭ اتقارعان ىستەرى مەن ءومىر دەرەكتەرى تۋرالى بۇگىنگە جەتكەن ماعلۇماتتاردىڭ ەڭ قۇندىسى دا, ناقتىراعى دا وسى ابۋباكىر جىرلارىندا ءجيى كەزدەسەدى.
دوسجان يشاننىڭ اعارتۋشىلىق سالاداعى ەڭ العاش سالدىرعان مەشىتى اقتوبە وڭىرىنە قارايتىن سام قۇمىنىڭ ەتەگىندەگى تاساستاۋ-قاينار ماڭىنداعى قاراشىڭ دەگەن جەردە ەكەن. ابۋباكىر كەردەرىنىڭ جىرىندا وسى وڭىردە دوسجان يشاننىڭ مەشىتىندە سانداعان شاكىرت ءبىلىم الدى دەپ كورسەتىلەدى.
دوسجان حازىرەت اكەسى قاشاق مولدادان باستاۋىش ءبىلىم الىپ, 14-15 جاسىندا ورىنبوردىڭ قارعالىسىنداعى مەدرەسەدە وقۋىن جالعاستىرادى. 1842 جىلدىڭ شاماسىندا وقۋىن ءبىتىرىپ, يشان دارەجەسىن يەلەنەدى. ەلدە مەدرەسە اشىپ, بالا وقىتۋعا كىرىسكەن كەزدە دوسجاننىڭ جاسى وتىزداردا بولاتىن.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ 1850-1860 جىلدارى قاجىلىققا بارعان قازاقتاردى اتاعان كەزدە دوسجاندى «حالفە» دەپ كورسەتەدى. سوفىلىقتا بۇلاي دەپ ءىرى شەيحتىڭ ءوزى وتىرعان جەردەگى نە شەتكەرى ايماقتاعى ورىنباسارىن, كومەكشىسىن ايتادى. ەندەشە, قاراشىڭنىڭ مەشىتى بۇحار مەشىت-مەدرەسەلەرى سياقتى تازا سوفىلىق ۇلگىدەگى قادىمي ورتالىق بولعانعا ۇقسايدى.
ابۋباكىر كەردەرى دوسجاننىڭ تاساستاۋ-قايناردا كوپ جىل, ياعني 1868 جىلعا دەيىن وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. حازىرەت ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىنە قاتىستى ءبىر مالىمەتتى ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ بەلگىلى «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگىنەن ۇشىراتامىز. ول قازاقتاردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى 1858 جىلى مەككەگە قاجىلىققا بارعانىن ايتا كەلىپ «ورتا جۇزدەن جيىرما كىسى بولىپتى. ىشىندە نۇرپەيىس حازىرەت, دوسجان حالپە بار دەيدى», دەپ جازادى.
كەڭەس زامانىنا دەيىنگى كەزەڭدەردە باتىس قازاقستاندا يسلام ءدىنىن تاراتۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن تۇلعالار كوپ بولعان. سولاردىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان ماڭعىستاۋلىق اداي بەكەت اتا مەن دوڭىزتاۋلىق تابىن دوسجان يشان بار.
دوسجان يشان باتىس قازاقستان اۋماعىندا يسلام ءدىنىن تاراتۋدى جاڭا, بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. ول – ايماق قازاقتارىنىڭ اراسىندا قاجىلىق ساپاردى ۇيىمداستىرۋ, اراب ەلىندە, مەككەدە قاجىعا بارعان قازاقتاردىڭ تۇسەتىن تاكيا ءۇيىن سالدىرۋ, «قازاق شەجىرەسىن» قۇراستىرۋ جانە ءحىح عاسىردىڭ 80-جىلدارى وتارلاۋشى ۇكىمەتتەن «قازاقتار ءۇشىن بولەك مۇفتيلىك» تالاپ ەتۋ, ت.ب. ايانباي ەتكەن ەڭبەگى ارقىلى تاريحتا قالعان تۇلعا.
دوسجان يشاننىڭ اكەسى قاشاق سولتۇستىك ءۇستىرت (دوڭىزتاۋ) پەن وعان كورشىلەس جاتقان سام قۇمى, ەمبى ءشولىن قونىستانعان ءشومىشتى تابىن رۋىنان شىققان, مۇسىلمانشا ساۋاتتى مولدا بولعان. دوسجان جاس كەزىندە اكەسىنەن ءبىلىم الىپ, عىلىم-ءبىلىم جولىنا ەرتە دەن قويادى. سول كەزدەگى حيۋا, ۇرگەنىش, بۇقارا قالالارىندا وقىعان. ولدان اتتى پىردەن رۇقسات الىپ, قول بەرىپ دوسجان يشان اتانعان.
دوسجان يشان وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ ءحىح عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا دوڭىزتاۋداعى تاساستاۋ-قاينار القابىندا, ءوزىنىڭ ءبىرىنشى مەشىتىن سالدىرىپ, بالا وقىتىپ, شاكىرت دايارلايدى. اقىن كەردەرى ابۋباكىر بۇل تۋرالى:
«رۇقسات پىردەن الىپ, بولدى يشان,
سونداي بول ىزگىلىككە جاندى قيساڭ.
ماقساتقا ءار پەندەنى ۇشىرا تۇر,
سۇيەنىپ ءبىر اللاعا ءناپسىڭ تىيساڭ.
مۇنان سوڭ مەشىت سالدى قاراشىڭعا,
مىڭ سەگىز ءجۇز ەلۋىنشى جىلدىڭ
شاماسىندا.
تاساستاۋ-قاينار دەگەن ءبىر تەرەڭ ساي,
ماع ۇلىم قاراشىڭنىڭ اراسىندا»,
دەپ جىرلايدى.
ءومىر بويى اتتىڭ جالى مەن تۇيەنىڭ قومىندا جۇرگەن قازاق بايقامپاز, ات سۇرىنگەنشە اقىل تاباتىن سۇڭعىلا بولدى. كوز ۇشىندا كورىنگەن جولاۋشىنىڭ اتقا وتىرىسىنا, تىماعى مەن شاپانىنا, ەر-تۇرمانىنا, قامشىلاۋ مانەرىنە قاراپ-اق, ونىڭ قاي ءوڭىردىڭ جانە قاي رۋدىڭ ادامى ەكەنىن ايتقىزباي ءبىلىپ وتىرعان. «ادام سويلەسكەنشە, جىلقى كىسىنەسكەنشە» دەپ, اڭقىلداعان مىنەزدىڭ ارقاسىندا الىس-جاقىننىڭ حابارىن تۇگەل ەستىپ, «ۇزىنقۇلاق» اقپارات جەلدەن وزىپ كەتە بەرگەن. سونداي ءجون سۇراسۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – ءتورت جاقسىنى سۇراۋ. ءتورت جاقسىنىڭ قاتارىندا ءاربىر رۋ-تايپانىڭ جۇگىنەتىن ءپىرى, ەل قورعايتىن ەرى, ەتەك-جەڭى كەڭ, قايىرىمدى باي-مىرزاسى, تۋرا ءسوزدى ءبيى ايتىلادى ەكەن. XIX عاسىردا تابىن دوسى بي ءتورت جاقسى تۋرالى ءسوزدى بىلاي ورنەكتەپتى. ء«بىرىنشى جاقسى – ءپىرىمىز اسان قوجا حازىرەت. ەكىنشى جاقسى – ەر باراق. ءۇشىنشى جاقسى – كوڭىلى دالاداي كەڭ قۇدايسۇگىر مىرزا. ءتورتىنشى جاقسى – حالقى كىمدى قالاسا, سول ءبيى بولادى», دەگەن ەكەن. جۇرت ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ, دوسى ءبيدىڭ ءوزىن ءتورت جاقسىعا قوسىپتى دەسەدى. ال XIX عاسىردىڭ اياعىندا اقىن كەردەرى ابۋباكىر «دوسەكە ءپىرى بولدى كىشى ءجۇزدىڭ, راۋشان نۇرى بولدى ءتۇسىمىزدىڭ» دەپ جازعان.
رەسەي پاتشالىعى قازاق ۇلتىن بولشەكتەپ, شوقىندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزە باستاعاندا, دوسجان يشان بىرلىك پەن اعارتۋشىلىققا شاقىراتىن يسلام ءدىنىن مەيلىنشە كەڭ تاراتۋعا تىرىسقان. رەسەي پاتشاسىنا, ورىنبور گۋبەرناتورىنا قايتا-قايتا حات جازىپ, قازاق ءۇشىن بولەك مۇفتيلىك سۇراعان. ءدىني ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋ جولىندا, قاجىلىق ساپاردا جۇرگەندە وزگە ۇلتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, عىلىم-ءبىلىمىن زەرتتەگەن. كوشپەلى ءومىردىڭ زامانى وتكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەل اراسىندا وقۋ-ءبىلىمنىڭ پايداسىن, وتىرىقشى جانە ەگىنشى ءومىردىڭ بەرەكەسىن ناسيحاتتاعان. ساۋداگەر دەلدالدارعا جەم بولماۋ ءۇشىن قازاق جاستارىن ساۋدا-ساتتىققا جەتىك بولۋعا شاقىرعان. ون گەكتار جەرگە باۋ-باقشا, ەگىن سالىپ, ءونىمىن كۇزدە ورىنبور كوپەستەرىنە كوتەرە ساتىپ, كەرەكتى تاۋارلاردى تاپسىرىسپەن الدىرىپ وتىرعان. مەشىت جانىنداعى مەدرەسەدە ءبىر مەزگىلدە 150 شاكىرت وقىعان. كەدەي جانە جەتىم بالالاردى تەگىن وقىتىپ, شاكىرتتەردىڭ تاماعى مەن كەرەك-جاراعىن ەگىنشىلىك پەن ساۋدا ەسەبىنەن جاۋىپ, مەشىت-مەدرەسە ءوزىن-ءوزى جابدىقتاعان. زامانا تالابىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ, وقۋ-ءبىلىم مەن پايدالى كاسىپتى مەڭگەرۋ, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ دەگەن تالاپتار قازىر دە كۇن تارتىبىندە تۇر.
تاساستاۋ-قايناردا دوسجان يشان ءبىراز جىل بالا وقىتقان. قاينارداعى دوسجان يشان سالدىرتقان مەشىتى, دوڭىزتاۋدا ورنالاسقان مەشىت-مەدرەسەسى بار ۇلكەن ءدىني-تۇرعىن كەشەنى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. وسى دوڭىزتاۋدان ويىل وزەنىنىڭ ء(شيلى سالاسى) جاعاسىنا دوسجان يشان 1868 جىلى قونىس اۋدارعان. ويىل بەتكە قونىس اۋدارۋى 1868-1869 جىلدارى «ۋاقىتشا ەرەجە» زاڭىنىڭ ەنگىزىلۋى مەن ورال, تورعاي وبلىستارى قازاقتارىنىڭ, كەيىن ماڭعىستاۋ ادايلارىنىڭ وتارلاۋشى ۇكىمەتكە قارسى تولقۋ, كوتەرىلىستەرى سەبەبىنەن بولدى. 1868-1869 جىلدارداعى «ۋاقىتشا ەرەجە» بويىنشا شارۋاشىلىق, سالىق, ءدىن, ءبىلىم ماسەلەلەرىندە قازاقتاردىڭ قۇقىقتارى شەكتەلدى, بۇل پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋىن كۇشەيتكەن زاڭ بولدى. جاڭا «اكىمشىلىك رەفورما» ەلگە كوپ اۋىرتپالىق مىندەتتەدى. سوندىقتان دا قازاق حالقى قارسىلىق كورسەتىپ, ول كوتەرىلىسكە ءدىني ساۋاتتى ادامدار بەلسەندى تۇردە قاتىسقان.
ال كوتەرىلىستەن كەيىن يشاندار ۇكىمەت تاراپىنان قىسپاق كورىپ قۋعىندالدى. ونىڭ ۇستىنە ءحىح عاسىردىڭ 70-جىلدارى ماڭعىستاۋ تۇبەگى ورال مەن تورعاي وبلىستارى قازاقتارىنا قاراعاندا, وتارلاۋشى ۇكىمەتكە باعىنا قويماعان ايماق بولدى. سوندىقتان دا دوسجان يشان سەكىلدى ىقپالدى, ساۋاتتى ءدىني تۇلعانىڭ ۇكىمەت حۇزىرىنان الىستا (دوڭىزتاۋدا, سولتۇستىك ۇستىرتتە ورنالاسقان) ارەكەت ەتۋى وتارلاۋشى پاتشا وكىمەتىن الاڭداتپاي قويمادى. پاتشا وكىمەتى ونى وزدەرىنىڭ ۇستەمدىگى ورناعان ورال وبلىسىنىڭ جەرىنە كوشىردى, بۇل دوسجان يشاننىڭ ىستەرىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن ءتيىمدى بولدى. وقيعا تۋراسىندا كەردەرى ابۋباكىر:
«قازاققا شتات دەگەن حابار ءتيىپ,
جىلىندا الپىس سەگىز اۋا بولدى,
قونىستان بىرنەشەلەر كوشتى ۇركىپ,
شتاتتىڭ حابارىنان بىلمەي قورقىپ.
پاديشانىڭ امىرىنە قارسى بولماي,
دوسەكە بەرمەن كوشتى مەيلى تارتىپ», دەدى.
«حالىقتى ءبۇلدىرۋشى» دەگەن جەلەۋمەن ءماجبۇرلى تۇردە 1868 جىلى ويىل بەتكە قونىس اۋدارعان دوسجان يشان وسى ويىل وزەنىنىڭ ءشيلى تارماعىندا مەشىت-مەكتەپ سالىپ, بالا وقىتىپ, يماندىلىق تاراتقان. شيلىدەگى دوسجان يشاننىڭ «يشان اتا» دەپ اتالاتىن, ءحىح عاسىردىڭ 70-جىلدارى تۇرعىزىلعان ءدىني-تۇرعىن كەشەنى – مەشىت-مەدرەسە, شاكىرتتەر قۇجىرالارى, قىزمەتتىك قۇرىلىستار, باۋ-باقشا, ەگىن سالعان جەرى, ۇلكەن ەل بولىپ وتىرعان مەكەن بولعان. تەمىر اۋدانىنىڭ شۇبارقۇدىق اۋىلىنان وڭتۇستىكتە 5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. مەشىتتىڭ قۇلاپ تۇرعان ورنى مەن باسقا دا قۇرىلىستارى جانە قورىم ساقتالعان.
بۇل كەزەڭدەردە كىشى ءجۇزدىڭ تاريحىندا كوزگە تۇسەرلىك كورنەكتى ءتورت كوتەرىلىس وتكەن. 1783-1797 جىلدار ارالىعىنداعى سىرىم دات ۇلىنىڭ كوتەرىلىسى, 1836-1838 جىلدارداعى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسى, 1842-1858 جىلدارداعى جانقوجا نۇرمۇحا-
مەد ۇلى مەن ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ قوزعالىسى جانە ءتورتىنشى 1868-1870 جىلدارداعى ورال, تورعاي قازاقتارىنىڭ جاڭا شىققان دالا نيزامىنا كونبەيمىز دەپ جاساعان كوتەرىلىسى. بۇل كوتەرىلىستىڭ ۇشەۋى دوسجان حازىرەتتىڭ تۇسىندا بولعان جانە ولار بولاشاق ءدىني تۇلعا, ەل اعاسىنىڭ وڭ مەن سولىن تانىپ قالعان شاعىندا ورىن العان.
تۇرىكپەنمەن شەكارالاس جاتقان ايماقتان حازىرەتتىڭ ويىل وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى شيلىگە كوشۋىنە وسى تاريحي وقيعالاردىڭ دا اسەرى بولعان سياقتى. ونىڭ ۇستىنە كوزى اشىق, وقىعان حازىرەت سول كەزدە ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعالى تۇرعان قاراقامىسقا جاقىنداۋدى ءجون كورگەن ءتارىزدى. بۇل وقيعانى ابۋباكىر شايىر بىلاي سۋرەتتەيدى:
«دوسەكە, ويىلدىڭ كوشىپ
كەلدى شيلىسىنە,
اسىل زات تابارىكتىڭ ميلىسىنا,
كەلگەن سوڭ مەشىت سالىپ, عىلىم اشتى,
قۇدايىم جولىقتىردى يگى ىسىنە».
ال 1868 جىلدارى رەسەي تەمىر, اقتوبە بەكىنىستەرىن سالا باستاعاندا دوسجان يشان مەشىت سالۋ ءۇشىن ورىنبور گۋبەرناتورىنان رۇقسات الىپ, وسى وڭىرگە كەلىپ ءشيلى بويىن تاڭداپ, مەشىت سالۋعا باعىتتالا باستايدى. ءبىرمان دەگەن ۇستانى تاۋىپ, ونىمەن كەلىسىم جاسايدى. مەشىتتىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىن شەشكەننەن كەيىن, قۇرىلىستىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا حالىق كومەكتەسەدى. اسارلاتىپ تەز ارادا بىتىرەدى.
دوسجان حازىرەتتىڭ الدىن كورىپ, ءتالىم-تاربيە الىپ, يسلامنىڭ ءنارىن جۇرەككە, نۇرىن جۇزگە قۇيۋعا اتسالىسقان زيالىلاردىڭ ءبىرسىپىراسى مىنالار: جۇماعالي احۋن, سۇلتان احۋن, ءوتالى قاجى, قايىپقالي يشان, قۇتتى قوجا ءازيز, ىدىرىس ماقسىم, ايىمبەت يشان, جيەنعالي احۋن, مۇستافا يشان, ابدىعالي يشان, كامال احۋن, ءىلياس احۋن, تۇرعانباي يشان, ماحتۋم يشان, نۇروللا احۋن, بىركىن حالفە, ءزايىت يمام, ساعيتجان حالفە, حايرۋللا حازىرەت, بەكەس قاجى, يسمايىل يشان, اڭساتباي احۋن جانە ت.ب.
ءسوز رەتىنە قاراي 1880-1943 جىلدارى دوڭىزتاۋدىڭ تاسقاباعىندا مەشىت ۇستاعان جۇماعالي احۋن مەن دوسجان يشان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جونىندە اڭگىمەلەي كەتەيىك. دوسجان يشان – جۇماعالي احۋننىڭ قايىناتاسى. بۇل وقيعا بىلاي وربىگەن. جۇماعالي احۋن ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزدە اكەسى ورازالى يشان قايتىس بولادى. وقۋىن جالعاستىرۋعا قارجىسى بولماعان جۇماعالي جەرگىلىكتى اراب ازاماتىمەن كەلىسىمشارت جاسايدى. وسى كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇماعالي وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن اراب ازاماتىنىڭ مەدرەسەسىندە ساباق بەرۋگە ءتيىس بولادى.
1874 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە مەككەگە قاجىلىق ساپارمەن دوسجان قاشاق ۇلى كەلەدى جانە مەدرەسەنى ەندى بىتىرگەلى جاتقان جۇماعاليدىڭ جاعدايىن ەستىپ, ونىمەن كەزدەسەدى. كەلىسىمشارت جاساسقان اراب ازاماتىمەن دە سويلەسىپ, جۇماعاليدىڭ وقۋىنا كەتكەن قاراجاتىن وتەپ بەرەدى. وسىلايشا, دوسجان حازىرەت جاس عۇلاما جىگىتتى ەلگە الىپ قايتادى. دوسجان حازىرەت شۇبارقۇدىقتا ءوزى سالدىرعان مەشىتكە جۇماعاليدى يمام ەتىپ تاعايىندايدى دا, ءوزىنىڭ جالعىز قىزى ۇمماگۇلسىمگە ۇيلەندىرەدى. دوسجان حازىرەتتىڭ جۇماعالي مەن ۇمماگۇلسىمنەن تاراعان جيەنعالي ەسىمدى جيەنى ءدىني قايراتكەر بولعان.
دوسجان يشاننىڭ قاجىلىق ساپارى 1870-1874 جىلدار ارالىعى دەلىنىپ ءجۇر. بۇل ساپارىندا پاتشا اعزامنىڭ سەنىمدى نوكەرى – كاۆالەريا گەنەرالى عۇبايدوللا (جاڭگىرحاننىڭ ۇلى) يمپەراتوردىڭ جەكە رۇقسات ەتۋىمەن جانە قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ءتاۋىپ ساپارىمەن بىرگە, ياعني 1872 جىلى 28 جەلتوقسانى مەن 1873 جىلدىڭ 27 اقپانى ارالىعىندا مەككەگە قاجىلىق ساپاردا بولىپ قايتادى. بۇعان شاكارىم قاجىنىڭ «تۇرىك, قازاق-قىرعىز ءھام حاندار شەجىرەسى» دەيتىن ەڭبەگىندەگى مىنا جولدار دالەل: «1872 جىلى قاجىعا بارعاندا مەككەدە قازاق قاجىلارى تۇسەتۇعىن ءبىر تاكيا ءۇي سالدىرىپ, قۇدايى قىلىپ ەدى. 1905 جىلدان باستاپ 1906 جىلعا قاراي قاجىعا بارعاندا تاكيانى كوردىم... بۇل تاكيا وسى كۇنى كىشى ءجۇز دوسجان قاجىنىڭ اتىنا جازۋلى ەكەن».
ءبىر دەرەكتەردە حازىرەتتىڭ ەكىنشى قاجىلىق ساپارىندا تاكيا سالۋعا بەرىك بەكىنىپ بارعانى ايتىلادى. ويىن قۇنانبايمەن ءبولىسىپ, جەر, قۇرىلىس ماتەريالىن ساتىپ الادى, رەسمي قاعازداردى رەتتەيدى. قاعاز رەتتەۋ بارىسىندا ۇلكەن كەدەرگىلەرگە دۋشار بولادى. سول كەزدەگى اراب بيلەۋشىلەرى: «اۋ, كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن, الىستان كەلگەن قازاق دەگەن جۇرتتىڭ مۇسىلمان ەكەنىن دالەلدەيتىن قۇجات اكەلىپ تاپسىرىڭدار», دەگەن تالاپ قويادى. تالاپتى ورىنداۋعا ءبىر جىل مەرزىم بەرەدى.
رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ورتالىعى قازاننان قۇجات الىنىپ كەلگەننەن كەيىن دە قازاق قاجىلارىنىڭ مۇسىلمان ەكەندىگىنە كۇمانمەن قاراعاندار تىيىلمادى. نامىسقا بۋلىققان قۇنانباي قاجى مەن دوسجان حازىرەت قازاقتاردىڭ ناعىز مۇسىلمان ەكەندىگىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ باعادى. بىرنەشە كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزەدى. ودان قالدى قۇنانباي قاجى جۇرتشىلىققا قاراپ: ء«بىزدىڭ ءتىرىمىزدىڭ بيلىگى ارقار ۇراندى تورەلەردە, ءولىمىزدىڭ بيلىگى اللا ۇراندى قوجالاردا بولعان قازاق دەگەن حالىقپىز», دەپ كوپشىلىكتى يلاندىرعان ەكەن.
اقىرىندا قازاقتار بۇل جاۋاپتى ىسكە دوسجان حازىرەتتى تاعايىنداپ, ونىڭ جان-جاقتى ءبىلىمى بار ەكەندىگىن, ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا بەيىم, جاۋاپتى ادام ەكەندىگىن العا تارتتى. ءوز كەزەگىندە دوسجان قازان قالاسىنىڭ مۇراعاتتارىنان قازاقتارعا قاتىستى ءتيىستى قۇجاتتى تاۋىپ, حالقىمىزدىڭ مۇسىلمان ەكەندىگىن دالەلدەپ, مەككەدەن قاجىلىققا كەلگەن قازاقتار توقتايتىن ءۇي سالۋعا كىرىسپەكشى بولادى.
دوسجان حازىرەتتىڭ ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن بىرگە مەككەدە ءۇي سالدىرعاندىعىن تاريحي فاكتىلەر راستايدى. مىسالى, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: ء«بىر توپ قازاق ازاماتتارى 1858 جىلى مەككەدە قاجىلىق پارىزىن وتەدى. قۇنانباي 20 ادامدى قۇرايتىن ورتا ءجۇز وكىلدەرىنە كوش باستاپ جۇرسە, كىشى جۇزدەن 100 ادام قاجىلىق جاسادى, ولاردىڭ ىشىندە نۇرپەيىس پەن دوسجان بولاتىن».
ال سول ءبىر جىلدارى دوسجان قاشاق ۇلىمەن بىرگە قاجىلىق جاساعان وتەگەن قوجاحمەت ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىندە دوسجاننىڭ ءوز جەرلەستەرىمەن ءبىرىنشى قاجىلىق جاساۋ كەزىندە جانە مەككەگە جەتكەن ۋاقىتتا كوپتەگەن قيىنشىلىقتى باسىنان وتكىزگەنى اڭگىمەلەنەدى.
سول داۋىردە قاجىلىق جاساۋ بۇگىنگىدەي وڭايعا تۇسكەن جوق. ولارعا بىرەسە تۇيەگە ءمىنىپ, بىرەسە تەڭىزدەن وتۋگە تۋرا كەلدى. جولدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى قاجىلار ورتا جولدا اۋرۋعا شالدىعىپ, ەلدەن جىراق جانازاسى وقىلىپ, جەرلەنىپ جاتتى. اسىرەسە كوشپەلى قازاق ءۇشىن تەڭىز ساپارى اۋىر بولدى جانە وسى سەبەپتەن تەڭىز اۋرۋىنا شالدىقتى.
سولاردىڭ ءبىر پاراسى مەككەگە كەلگەن قازاقتاردىڭ قينالماۋى ءۇشىن دوسجاننىڭ قۇنانبايمەن اقىلداسىپ, مەككە توڭىرەگىنە ءۇي سالۋعا بەكىنگەنى تۋرالى بولىپ كەلەدى. زەرتتەۋشى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى ءارتۇرلى دەرەككوزدەردەن الىنعان ماتەريالداردى جيناقتاپ, مەككەدەن جەر الىپ, تاكيا ءۇي سالۋعا قارجى جۇمساعان 7 تۇلعانىڭ: ۇلى ءجۇز قاسىمبەك داتقانىڭ, قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ, اعايىندى جاپپاس اپپاز بەن مىرقىنىڭ, دوسجان حازىرەت قاشاق ۇلىنىڭ, تاما نۇرپەكەنىڭ, قىرعىز شابدەننىڭ ەسىمدەرىن اتايدى.
وسى ماسەلەنى تالقىلاعان ەڭ العاشقى باسقوسۋدا قۇنانباي العاشقى بولىپ ءسوز باستاپ «اللانىڭ اق جولىنا ارناپ كەلگەن ساپارىمىز وڭ بولسىن. بىزدەن كەيىنگى كەلەتىن وتانداستارىمىزعا توقتايتىن, تۇراتىن ورىن بەلگىلەيىك. وعان قاراجات كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى», دەپ باسىنداعى تاقياسىن شەشىپ ورتاعا قويىپ, قالتاسىنان التىن, كۇمىس جانە باسقا باعالى زاتتارىن سالادى. باسقا ازاماتتار دا وسى ۇلگىمەن ءبىراز قاراجات جينايدى. بۇل جۇمىسپەن تياناقتى اينالىسۋ يسلام دىنىنەن تولىق حابارى بار دوسجان قاشاق ۇلىنا تاپسىرىلادى. ول 2,5 جىلداي وسى شارۋامەن شۇعىلدانىپ, قۇرىلىستى ءوز اتىنا راسىمدەپ, ءبىتىرىپ, ەلگە ورالادى. ءسويتىپ, وسى ۇلى ازاماتتار ورتا ازيا حالىقتارى ءۇشىن شامامەن الپىس ادام سىياتىن «تاكيا» دەگەن جاتىن ءۇي سالدىرىپ, كوپتىڭ باتاسىن العان.
وسىلايشا, كەيبىر دەرەكتەردە, XIX عاسىردا قاسيەتتى مەككەدە قازاق قاجىلارى توقتايتىن 4 ءۇي سالىندى. ال XX عاسىر باسىندا مۇنداي ۇيلەر سانىنىڭ ون التىعا جەتكەنى ايتىلادى. بۇگىندە مۇنداي ۇيلەردىڭ قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرىنە ۇقساس پىشىندە سالىنعانى بەلگىلى بولىپ وتىر.
دوسجان حازىرەتتىڭ جاسى ۇلعايىپ, ءۇشىنشى قاجىلىق ساپارىنان ورالىپ, ءشيلى بويىنا كەلگەن ءساتىن ابۋباكىر كەردەرى بىلاي سۋرەتتەيدى:
قازانى ساحاۋاتتىڭ بەتى قايناپ,
ميۋا تۇر ەكەن ءدارحات كۇندەي جايناپ.
ءوزىنىڭ كەڭ جايىنا كەلىپ جاتتى,
قاز ۇشىپ, مامىر قونعان,
بۇلبۇل سايراپ.
ودان ءارى حازىرەتتىڭ الپىس ەكى ءتۇرلى تۇقىم ەككەن باعباندىعى ەگجەي-تەگجەيلى جىرلانادى. حيۋا حاندىعىنان تۇقىم اكەلىپ, جەتى ءتۇرلى الما اعاشىن, ءجۇزىم شىبىقتارىن ەككەندىگى ءسوز بولادى. دوسجان حازىرەتكە ۋەزد باستىعى مەن گۋبەرناتور تاراپىنان ارنايى بولىنگەن شابىندىقتاردان ارشا, قىزىل اعاش, كوكشە تەرەك, قاراعاي توعايى بوي تۇزەپ, ەكى جاعىن ورلاتىپ قورشاعان. الما, جيدە ءتارىزدى جەمىس اعاشتارى ءبىر بولەك وتىرعىزىلعان. توعاي, ابۋباكىردىڭ ايتۋىنشا, 10 گەكتارداي اۋماقتى الىپ جاتقان دەگەن دەرەك بار. وسى شوق-شوق توعايدىڭ اراسىندا قاراعايدان, قايىڭنان بۇراما اعاش ءۇي سالدىرعان.
دوسجان حازىرەتتىڭ كەزىندە جەمىس-جيدەك وتىرعىزۋعا جەر سۇراپ, ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ قابىلداۋىن كۇتىپ, ءۇش كۇن جاتىپ, قابىلداۋىندا بولىپ, جەر ماسەلەسىن شەشىپتى دەگەن دەرەگىن ونىڭ بۇل باعىتتا جۇرگىزگەن جوعارىداعى قام-قارەكەتتەرى ناقتىلاي تۇسەدى.
«دوسجان ويىل جاعىندا ۇلكەن باق ەگىپ, وندا نەشە ءتۇرلى ماۋە ءوسىرىپتى», دەپ جازادى جازۋشى عالىم احمەتوۆ. ءبىر ورىس ساياحاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا (رىباكوۆ بولار), ونىڭ ماۋەلەرىن ورىنبوردىڭ كوپەستەرى كەلىپ, كوتەرە ساتىپ الادى ەكەن.
بۇل 1890 جىلداردىڭ وقيعاسى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرى قاجىلىققا ءۇشىنشى رەت بارىپ كەلگەن كەزدەرى بولسا كەرەك. سول ساپارىندا مەككەگە وسى وڭىردەن شومەكەي تۇبەكتەن, بۇگىنگى كەڭەستۋدىڭ قوپاسىنان ايجارىق مولدا دا بىرگە بارعان ەكەن. ونى سول كىسىنىڭ ۇرپاعى, اقتوبە قالاسىندا تۇراتىن قارەن اقساقالدىڭ قولىنداعى قۇجات-ەستەلىك دالەلدەيدى.
وسى ەكى ارالىقتا دوسجان حازىرەت ءدىن جولىندا ۇلكەن ءبىر ءىس باستايدى, ياعني قازاققا ارناپ ءوز الدىنا مۇفتيلىك اشۋ شاراسىنا بەلسەنە ارالاسادى. تاعى دا ابۋباكىر كەردەرىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا:
«بارشاسى ءۇشبۋلاردىڭ ءپىرىم دەدى,
حازىرەت اقىلى دانا ءبىلىمدى ەدى.
پاتشادان قازاق ءۇشىن ءمۇفتي سۇراپ,
وزىنەن حالىق قامىن بۇرىن جەدى».
ءمۇفتي سۇراپ دەپ وتىرعانى ناقتىراق ايتقاندا, قازاق دالاسىندا ءوز الدىنا ءدىني باسقارما بولۋىن, ءار اۋىلدا مەشىت, ونى باسقاراتىن ءوز مولداسى بولۋىن, وندا كوشپەلى جۇرتتىڭ نەكە قيعىزۋ, وتباسىنا قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋىن قالاعانى, سونى ارمانداعانى بايقالادى.
حازىرەتتىڭ مەكتەبىنەن تالاي الاش زيالىلارى ءبىلىم العان. سولاردىڭ ىشىنەن اتاعى ەلگە كەڭ جايىلعان حالەل دوسمۇحامەدوۆتى, ساعيتجان قاراتاەۆتى, سەيتقالي قۇتقوجيندى, ساعىندىق جانە اققاعاز دوسجانوۆتاردى, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتى, عۇمار ەسەنعۇلوۆتى, جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتى, ت.ب. ايتۋعا بولادى.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق
قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى
توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
