«اباقتى دا وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى), ايداۋدا ءجۇرىپ تە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بارىن دالەلدەگەن قايراتكەرلەر قاتارى Humbوldt (بەرلين قالاسى) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, اگرونوم-عالىم عازىمبەك بىرىمجانمەن تولىقتى.
Humboldt ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, ەۋروپا وركەنيەتىن كورىپ كەلگەن, ناعىز قايراتتى جاستاعى ۇلتشىل ازامات جيعان ءىلىم-ءبىلىمىن تۋعان ەلىنىڭ مۇددەسىنە جاراتا الماي, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. عازىمبەكتەي قايراتكەردىڭ تاعدىر تالايىنا جازىلعان جەر – كارەليا ەلى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق ازاماتتارىنىڭ كوبى ارحانگەلسكىگە, ماگادانعا, سىبىرگە, كارەلياعا, ت.ب. جەر اۋدارىلعان-دى. بۇل تۋرالى مۇستافا شوقاي باس رەداكتورلىق ەتكەن «جاس تۇركىستان» جۋرنالىندا جازىلدى. 1929 جىلدىڭ 7-8 سانىنا «عازىمبەك سۇرگىندە, عابدۋلۋاحاب مارات قاماۋدا» اتتى ماقالا جاريالانعان. ماقالادا: «عازىمبەك ءبىرىمجان بولسا اۋىلشارۋاشىلىق, ناقتىراق ايتساق, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا كاسىپ ەتكەندىكتەن تۇركىستان ساحاراسى ءۇشىن قىمباتتى ءبىر مامان سانالار ەدى. بۇل جىگىت قىزمەتكە دە الىنباستان سۇرگىنگە ايدالعان. عازىمبەك المانياعا كەلمەستەن بۇرىن تاشكەنتتە شىعاتىن «اق جول» اتتى كەڭەس گازەتاسىندا قىزمەت ەتكەن بولاتىن» [ الاش كوسەمسوزى. 10 تومدىق. 3-كىتاپ: جاس تۇركىستان. – الماتى, «ونەر», 2010. – 344 بەت; 194], دەپ جازىلعان.
عازىمبەكتىڭ كارەلياداعى مەكەنجايى اقتەڭىز-بالتىق كومبيناتى, 14-ءۇي, 15-بولمە دەپ كورسەتىلگەن-ءدى. سول كەزدە مەدۆەجيا گورانىڭ قۇرامىندا بولعان بەلومورسك (اقتەڭىز) 1938 جىلى سوروك سەلوسى مەن ماڭايىنداعى دەرەۆنيالاردىڭ بىرىگۋى ناتيجەسىندە شاعىن قالا بولىپ قۇرىلعان.
كارەليا بارشا الەمگە «حالىق جاۋى» اتانعان ساياسي تۇتقىنداردىڭ قول كۇشىمەن سالىنعان «اقتەڭىز-بالتىق كانالىمەن» تانىمال. سولوۆەتسك لاگەرىندە كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىسىمىنا ۇشىراعان, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان تۇتقىندار اقتەڭىز-بالتىق كانالىن سالۋعا قاتىسقان. جانە العاش رەت تۇتقىنداعى ادامداردىڭ كسرو-داعى ءىرى قۇرىلىس الاڭىنا قاتىسۋى دا وسى نىسانمەن بايلانىستى. سولوۆەتسكىدەگى لاگەردەن كەلگەندەر ءۇشىن اقتەڭىز-بالتىق لاگەرى (بەلبالتلاگ) قۇرىلعان. اقتەڭىز بەن ونەجسك وزەنىن بايلانىستىرعان كانال كسرو-نىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور اسەر ەتكەن. ويتكەنى ادامعا اۋا قانشالىقتى قاجەت بولسا, كانال دا كسرو-عا سونشالىقتى قاجەت بولعان. سول سەبەپتى دە ي.ستالين كانالدىڭ جۇمىسىن تەزدەتۋگە تاپسىرما بەرىپ, ۇزىندىعى 227 كم-دى قۇرايتىن كانال 1931-1933 جىل ارالىعىندا از ۋاقىتتا سالىنعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا وسى كانالدى سالۋعا اتسالىسقان. كەيىننەن فەلدشەر قىزمەتىن اتقارىپ, لازارەتتە جۇمىس ىستەدى. 1935 جىلى ومىردەن ءوتىپ, سوسنوۆەتس پوسەلكەسىنىڭ ماڭايىنا جەرلەنگەن-ءدى.
اقتەڭىز-بالتىق كانالى سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن, 1933 جىلدىڭ 17 تامىزىندا كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ №1774-384 «اقتەڭىز-بالتىق كومبيناتى» تۋرالى قاۋلىسى شىققان. قاۋلىدا: «كومبيناتتىڭ باستى ماقساتى – جولداس ستالين اتىنداعى اقتەڭىز-بالتىق كانالىنىڭ دامۋى جانە ماڭايىنداعى اۋدانداردى مەڭگەرۋ» [گنەتنەۆ ك.ۆ. «بەلوموركانال: ۆرەمەنا ي سۋدبى», پەتروزاۆودسك: وستروۆا, 2008; 299], دەلىنگەن. ءدال وسى كومبيناتتا كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 1941 جىلعا دەيىن 81 446 ادام جۇمىس ىستەگەن. اقتەڭىز-بالتىق كانالى كومبيناتتىڭ جۇمىسىن ءبىرشاما جەڭىلدەتكەن. كومبينات مەدگورسك, پوۆەنەتسك, ۆودورازدەل, ۆىگوزەرسك, تۋنگۋدسك, سوروكسك, تۋلومسك, سولوۆەتسك, كەمسك, مۋرمانسك, ۆەرحنە-ۆىگسك, ۋروس-وزەرسك, مونچە-تۋندرسك سىندى بولىمشەلەردەن تۇرعان.
اقتەڭىز-بالتىق كومبيناتىنىڭ قۇرامىنداعى بولىمشەلەر, تىرەك پۋنكتتەر مەن ستانسالار جۇمىستارى مەن ناتيجەلەرىن ارنايى ەسەپ تۇرىندە جازىپ, ونى اقتەڭىز-بالتىق كومبيناتى جارىققا شىعارىپ وتىرعان. وسىنداي ەسەپ تۇرىندە جازىلعان كوپتەگەن ەڭبەكتىڭ اراسىنان عازىمبەك ءبىرىمجان مەن ي.ۆ.پوپوۆ بىرلەسە جازعان «ترۋدى سەلسكو-حوزيايستۆەننوي وپىتنوي ستانتسي» اتتى ەڭبەك تابىلدى. كەمسك تىرەك پۋنكتىنىڭ 1930-1933 جىل ارالىعىنداعى ەسەبىن كورسەتكەن ءبىرىنشى شىعارىلىم اقتەڭىز-بالتىق كومبيناتى ىىحك (نكۆد) ەسەبىنەن شىعارىلعان. مىڭ دانامەن تارالعان قۇندى مۇرا 55 بەتتەن تۇرادى. 1935 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىنان تەرىلىپ, 5 مامىرىندا باسپاعا جونەلتىلگەن. وسى ەڭبەككە قاراي وتىرىپ عازىمبەك كەمسك پۋنكتىندە قىزمەت ەتتى دەپ توپشىلايمىز. ويتكەنى سول جەردىڭ توپىراعى مەن وسىمدىگىن, كوكونىسىن زەرتتەپ جازۋ ءۇشىن اۋەلى باقىلاۋ كەرەك. بۇل ەڭبەكتە تىرەك پۋنكتتىڭ العاشقى 3 جىلداعى ناتيجەسى مەن وزگەرىستەرىن تولىق تۇردە بايانداعان. كەمسك تىرەك پۋنكتى 1929-1930 جىلدارى قۇرىلعان.
اۋەلى رەداكتسيانىڭ كىرىسپەسىندە تىرەك پۋنكتتىڭ دامۋ تاريحى, جۇمىس باعدارلاماسى, اۋداننىڭ مەتەورولوگيالىق جاعدايى بەرىلگەن. كىتاپتىڭ «دالالىق تاجىريبە» (اگروتەحنيكا جانە تىڭايتقىش جونىندەگى تاجىريبە) اتتى ءبىرىنشى ءبولىمىن ي.ۆ.پوپوۆ, «تۇقىمدى سىناقتان وتكىزۋ» اتتى ەكىنشى ءبولىمىن عازىمبەك ءبىرىمجان جازعان. سوڭىندا تاجىريبەلىك پۋنكتتىڭ فوتوتۇسىرىلىمدەرى بار.
ي.ۆ.پوپوۆ «دالالىق تاجىريبە» ءبولىمىن 10 تاراۋ ەتىپ جازعان. ولار: 1. باتپاقتى جەرلەر. 2. سىزداندىرۋ جانە يزۆەستەندىرۋ (گلينا). 3. يزبەستى قولدانۋ مولشەرى. 4. يزبەستى قولدانعاننان كەيىنگى اسەرى. 5. باتپاقتى جەرلەردى قۇنارلاندىرۋ رەجىمى. 6.تىڭايتقىش دوزاسى. 7. ۇن سىناعى. 8. قالدىقتاردى سىناۋ. 9. ورگانيكالىق تىڭايتقىشتى باتپاقتى جەرلەردە قولدانۋ مولشەرى. 10. توپىراقتى بيولوگيالىق جانە باكتەريالىق اۋرۋلاردان زالالسىزداندىرۋ.
ال عازىمبەك جازعان ەكىنشى ءبولىم 24 تاراۋدان تۇرادى. الاش اگرونومىنىڭ جازعان تاراۋلارى: 1. ارپا. 2. س ۇلى. 3. جازدىق بيداي. 4. قارا بيداي. 5. مىڭجىلدىق شوپتەر. 6. بىرجىلدىق شوپتەر. 7. كۇنباعىس. 8. جاپىراقتى قىرىققابات. 9. تالشىقتى زىعىر. 10. قاراسورا. 11. اقكوگاندى ءتۇرلى قىرىققابات. 12. ءتۇستى قىرىققابات. 13. كولرابي (كاپۋستا). 14. جۋا. 15. اسبۇرشاق جانە بۇرشاق تۇقىمداستار. 16. قىزىل شا. 17. ءسابىز. 18. رەپا. 19. شالعام (رەديسكا). 20. تۋرنەپس. 21. بريۋكۆا. 22. مال ازىعىنىڭ قىزىلشاسى. 23. كارتوفەل. 24. قىتاي قىرىققاباتى جانە جاپون شالعامى.
عازىمبەكتىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسى, ىجداعاتپەن جازعان ەڭبەگى ەلەنگەن. رەسەيلىك جازۋشى, جۋرناليست, كارەليا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى گنەتنەۆ كونستانتين ۆاسيلەۆيچتىڭ (1947 جىلى ومىرگە كەلگەن) كارەليا اكسر-ءى تۋرالى, اقتەڭىز-بالتىق كانالى مەن كومبيناتى جايلى جازعان, 2008 جىلى «وستروۆا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «بەلوموركانال: ۆرەمەنا ي سۋدبى» كىتابىنان عازىمبەكتىڭ ەسىمىن تاپقان ەدىك. كىتاپتا:
«پريكاز پو بەلبالتكومبيناتۋ
نكۆد سسسر
ست.مەدۆەجيا گورا, 14 اپرەليا 1935 گ.
10 اپرەليا س.گ. يسپولنيلوس 10 لەت سۋششەستۆوۆانيا سولوۆەتسكوگو وپىتنوگو پۋنكتا – پيونەرا سەلسكوحوزيايستۆەننوگو وپىتنوگو دەلا نا كراينەم سەۆەرە, ۆىليۆشەگوسيا ۆ يسسلەدوۆاتەلسكۋيۋ ستانتسيۋ يز وبششەستۆا كراەۆەدەنيا ب.ۋسلون.
زا ەتوت پەريود ۆرەمەني سولوۆەتسكي وپىتنىي پۋنكت پرودەلال بولشۋيۋ ي تسەننۋيۋ رابوتۋ پو رازرەشەنيۋ ريادا پروبلەم سەۆەرنوگو زەملەدەليا. رەزۋلتاتى ەتيح رابوت يسپولزوۆانى كاك بەلبالتكومبيناتوم, تاك ي درۋگيمي ورگانيزاتسيامي, وسۆايۆايۋششيمي سەۆەر.
پريكازىۆايۋ:
2) زا ينيتسياتيۆنۋيۋ ي تۆورچەسكۋيۋ رابوتۋ وبۆيت بلاگودارنوست س زانەسەنيەم ۆ ليچنوە دەلو ي ۆىداچەي مەسياچنوگو پرەمۆوزناگراجدەنيا (ز/ك) رۋكوۆوديتەليۋ پۋنكتا كەريمۋ كازيزادە, ب. سوترۋدنيكام سوپا بەرەمجانوۆۋ گ.ك., پوپوۆۋ ي.ا., سونينۋ ا.گ, ناچالنيكۋ س-ح چاستي 8 وتدەلەنيا پەتريششەۆۋ ن. م., اگرونومۋ ۆيحلياەۆۋ ي. پ. ي زاۆەدۋيۋششەي لابوراتوريەي بريانتسەۆۋ.
زام. ناچ. بەلبالتكومبيناتا نكۆد ي ناچ. ۋپر. لاگەريا: ۋسپەنسكي [گنەتنەۆ ك.ۆ. «بەلوموركانال: ۆرەمەنا ي سۋدبى», پەتروزاۆودسك: وستروۆا, 2008; 305]», دەپ عازىمبەككە ءبىر ايلىق سىياقى مەن العىس جاريالانعانى تۋرالى دەرەك كەلتىرىلگەن.
قازاققا قاجەت ماماندىقتىڭ ءبىرى اگرونومدىقتى مەڭگەرگەن الاش زيالىسى عازىمبەك ەدى. اگرونوم-عالىمنىڭ ءوز سالاسىنا قاتىستى جازعان وسى ءبىر ەڭبەگىن كورىپ, توبەمىز كوككە ەكى ەلى جەتپەدى. الاشتىڭ جاس قايراتكەرىنىڭ قىسقا عۇمىرىنا توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ەمەس, كارەلياداعى كەمسك دەگەن باتپاقتى جەرىن زەرتتەۋ جازعان ەكەن. نەدە بولسا تۇلعانىڭ بۇل ەڭبەگى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىنا كومەكشى قۇرال بولارى انىق. سول سەبەپتى كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسىن ەلگە الدىرتىپ, قايتادان باستىرىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى وقۋ ورىندارى مەن كىتاپحانالاردىڭ سورەسىنە قويسا ارتىق ەمەس. تۇلعانىڭ بۇل مۇراسى ءوزى ولگەننەن كەيىن, ەسكەرۋسىز قالىپ, ىزدەۋشىسى بولماعاننان كەيىن جوققا اينالعانداي بولعان.
دانيار يحسان,
جاس زەرتتەۋشى,
Qyr balasy
قق عىلىمي قىزمەتكەرى
