سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
اياق استىنان ەستاكادالى جوباعا اينالدى
استانانى الەمدەگى اسەم شاھارلاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ماسەلەسى العاشقى ساتتەن باستاپ-اق قولعا الىنعانى بەلگىلى. بۇعان سول كەزدە قالانىڭ قاداسىن قاعىسىپ, باس جوسپاردى ازىرلەۋگە قاتىسقان ارحيتەكتورلاردىڭ ءسوزى دالەل. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتورى سەرىك رۇستەمبەكوۆ كەزىندە ەلوردانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن دامىتۋدىڭ 4 مودەلى ۇسىنىلعانىن, سونىڭ ءبىرى LRT (LightRailTransport – جەڭىل رەلستى كولىك – اۆت.) جوباسى بولعانىن ايتادى. «1996 جىلى ءبىز «اقوردا» جوبالاۋ-قۇرىلىس كومپانياسىن قۇرىپ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ەلوردانىڭ باس جوسپارىن ءتۇزۋدى العاشقى بولىپ قولعا الدىق. كەيىن حالىقارالىق كونكۋرس جاريالانىپ, وندا جاپوندىق ساۋلەتشى كيسە كۋروكاۆانىڭ جوباسى ۇزدىك دەپ تانىلدى. ونىڭ جوباسىن قارجىلاندىراتىن حالىقارالىق جاپوندىق قوردىڭ شارتىندا بەلگىلى ءبىر قالانىڭ باس جوسپارىن جوبالاۋعا جەرگىلىكتى ءبىر كومپانيا مىندەتتى تۇردە قاتىسۋى كەرەك دەپ كورسەتىلگەن ەدى. سول ەرەجە نەگىزىندە ءبىز ەكى جاپوندىق فيرمامەن كونسورتسيۋم قۇرىپ, جوبالاۋدى باستادىق. باس جوسپاردىڭ باس-اياعى تۇگەندەلىپ, نەگىزگى عيماراتتار سالىنىپ, ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىم تارتىلىپ بولعاننان كەيىن ەلوردانى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ 4 مودەلىن ۇسىندىق. سونىڭ ءبىرى وسى LRT جوباسى بولاتىن», دەپ ەسكە الادى ارحيتەكتور.
العاشقى جوبالاۋ نوبايى بويىنشا جەڭىل رەلستى جۇردەك كولىك جەردىڭ ۇستىمەن ەمەس, جەردىڭ بەتىمەن جۇيتكۋگە ءتيىس ەدى. بىراق جوبا اياق استىنان «اسپالى كوپىر» بولىپ شىعا كەلگەن. «ءبىزدىڭ ءاۋ باستاعى نوبايىمىز بويىنشا جەڭىل رەلستى كولىك ەسكى ورتالىقتى قاق جارىپ ءوتىپ, ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىمەن بايلانىستىرۋعا ءتيىس-ءتىن. ەڭ ءتيىمدى مارشۋرتى دا وسى ەدى. بىراق بىرەۋلەرگە يميدج كەرەك بولدى ما, الدە ەلدى ەرەكشە تاڭعالدىرعىسى كەلدى مە, ايتەۋىر جەردىڭ بەتىمەن پويىز سياقتى جۇرۋگە ءتيىس LRT-ىمىز توسىننان ەستاكادالى جولعا اينالىپ كەتتى. ماماندارمەن اقىلداسپاي, قوعامنىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلماي, كوزجۇمبايلىقپەن سالىنعان دۇنيەنىڭ سوڭى وسىنداي قاتەلىككە ۇرىندىردى, ونىڭ قۇنى دا باستاپقىدان ەكى-ءۇش ەسەگە قىمباتتادى», دەيدى ارحيتەكتور.
ساۋلەتشى قالانىڭ كوركىنە نۇقسان كەلتىرىپ تۇرعان بەتون تىرەكتەردىڭ كوزىن جويىپ, الىپ تاستاعاننان ءتيىمدىسى جوق دەيدى. «كەيبىر ارحيتەكتورلار بەتون تىرەكتەردى ۆەلوجول سالۋعا, ساياباق رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەپ وتىر. مەنىڭشە, ولاي تىراشتانۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇزىن-ىرعاسى 20 شاقىرىمنان اساتىن تەمىر بەتوننىڭ ءۇستى قالاي ساياباققا اينالادى؟! تۇرعىندار قىدىرعىسى كەلسە, قالانىڭ ىشىندە دە ساياباقتار جەتكىلىكتى. ويلاپ قاراڭىز, ەكىقاباتتى عيماراتقا كوتەرىلۋدىڭ ءوزى مۇڭ. ال كەمى بەس مەترلىك ەستاكاداعا ادامداردى كوتەرىپ-ءتۇسىرۋ ءۇشىن ارنايى كوتەرۋ مەحانيزمدەرى كەرەك. قالانىڭ ءار بۇرىشىنداعى بەتوندارعا ليفت, ەسكالاتورلار ورناتۋ, ولاردى كۇتىپ-باپتاۋ, ۇستاپ تۇرۋ بيۋدجەتكە وتە اۋىر سالماق بولادى. ءتىپتى ماڭگىباقي قالا بيۋدجەتىنىڭ موينىندا ءىلىنىپ تۇرۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قالانىڭ قۇتىن قاشىرماي, كەڭ كوشەنى تارىلتپاي, بۇزىپ تاستاۋ كەرەك», دەيدى س.رۇستەمبەكوۆ.
ەكولوگيالىق
تازا كولىك تە كەرەك
جەڭىل رەلستى ترامۆاي زاماناۋي تەحنولوگيالار قاتارىنا جاتادى. قاۋىپسىز ءارى ەكولوگيالىق تازا كولىك ءتۇرى. حالىقارالىق قوعامدىق كولىك وداعىنىڭ دەرەگى بويىنشا مۇنداي جەڭىل رەلس جەلىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى وتە جوعارى. بۇگىندە LRT الەمنىڭ 50-دەن اسا ەلىندە بار. بارلىعى 400-گە جۋىق قالادا جۇيتكيدى. دۇنيە جۇزىندەگى ترامۆايلار كۇنىنە 45 ملن-نان استام جولاۋشىنى تاسىمالدايدى.
ەكولوگيالىق تازا كولىك كوبەيسە, ەلورداعا دا ءتيىمدى. ماماندار باس شاھاردىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جىل سايىن جوعارىلاپ بارا جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ كەلەدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى بىلتىر لاستانۋ كورسەتكىشى جوعارى 10 قالانى اتاپ كورسەتكەن. سولاردىڭ قاتارىندا نۇر-سۇلتان دا بار. سوندىقتان ماماندار ەكولوگيالىق تازا كولىكتەردى كوبەيتىپ, گازداندىرۋعا, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدى ەسكەرتتى. وسىنى ەسكەرگەن كەيبىر ساۋلەتشى ماماندار, ۋربانيستەر قارقىندى ءوسىپ جاتقان شاھار ءۇشىن LRT قاجەت دەگەن پىكىردە.
بەلگىلى ارحيتەكتور امانجول چيكاناەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە ەلوردالىقتاردىڭ سانى 1 ملن 200 مىڭنان استى. 2 ملن-عا جەتەتىن كۇن دە الىس ەمەس. سول كەزدە قولدانىستا ءجۇرگەن جولاۋشىلار كولىگى شامادان تىس جۇكتەمەنى كوتەرە المايدى دا, قالادا كولىك پەن كەپتەلىس ماسەلەسى ۋشىعا تۇسەدى. سوندىقتان LRT سياقتى قاۋقارلى كولىك جەلىسى ەلورداعا اۋاداي قاجەت. «قالالاردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ وزىندىك نورمالارى بار. بۇرىن كەڭەستىك قالاقۇرىلىسى ەرەجەلەرى بويىنشا شاھار حالقىنىڭ سانى 1 ملن-نان اسقاندا مەترو نەمەسە جەڭىل رەلستى ترامۆاي جەلىسىن سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلەتىن. باس قالا تۇرعىنداردىڭ سانى بۇل مەجەدەن استى. بىراق ءبىز مەترو دا سالعان جوقپىز. وسى LRT جوباسى قولعا الىنعاندا «ءتاۋىر جوبا بولادى» دەپ قۋاندىق. بىراق ىرگەتاسىنان دۇرىس بولمادى. ەپسىز جەرگە ەبەدەيسىز سالىنا باستادى. مۇنى ءبارىمىز كوردىك, بىراق ۇندەمەدىك. ەندى كەلىپ اياق استىنان ورە تۇرەگەلگەنىمىز, قاي ساسقانىمىز؟ سول كەزدە نەگە توقتاتپادىق؟ ابدەن بولارى بولعاننان كەيىن وكىنگەننەن نە پايدا؟ ودان دا قۇرىلىستى قالاي ءتيىمدى جالعاستىرۋ كەرەك, سونى ويلايىق. البەتتە, ءجونى وسى ەكەن دەپ كورىنگەن جەرگە ەستاكادانى قاپتاتۋ دۇرىس شەشىم ەمەس. اقىلعا قونىمدى تۇستارىن قالدىرايىق. مىسالى, ەسكى تەمىر جول ۆوكزالىنان جاڭا ۆوكزالعا الىپ شىعاتىن جولدى سالعان ءتيىمدى. بۇرىنعى ورتالىقتى جاڭاسىمەن قوساتىن وتكەلدى دە قىسقارتپاعان ابزال. بۇل كەپتەلىستى اناعۇرلىم ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ا.چيكاناەۆ.
ساۋلەتشى LRT بۇگىن پايداسىز كورىنگەنىمەن ەرتەڭ ءوزىن ءوزى اقتايتىنىنا سەنىمدى. بىراق قۇرىلىستى اسىقپاي جۇرگىزۋ قاجەت. سوندا ەكونوميكاعا كوپ سالماق تۇسپەيدى. «ءبىز بەتون تىرەكتەردى جاپپاي بۇزامىز دەپ تاعى قاتەلىكتەرگە ۇرىنامىز. سالىنىپ قويعان قۇرىلىستى سۇرەمىز دەپ ۋاقىت پەن قارجىنى بوسقا شىعىنداۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ورنىنا ەكونوميكامىزدى كوتەرۋگە كۇش سالىپ, جوبانى بىرتىندەپ اياقتاعانىمىز ءجون», دەيدى ارحيتەكتور.
ا.چيكاناەۆتىڭ پىكىرىن Q88 قازاقستان ۋربانيستەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرلان اۋكەنوۆ تە قۇپتاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قارقىندى ءوسىپ جاتقان قالاعا LRT سياقتى ءىرى كولىك جەلىسى قاجەت. بۇل – الەمدە بار تاجىريبە. قازىر دە جۇردەك كولىك جەلىسىن سالىپ جاتقاندار كوپ. مىسالى, قاتاردىڭ لۋسايل قالاسىندا, فينليانديانىڭ تامپەرە شاھارىندا, كانادادا LRT قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. «LRT سياقتى ەكولوگيالىق تازا كولىك جەلىسى مەملەكەتكە كەرەك. بىراق مۇنداي ءىرى جوبانى قولعا الاردا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدى مەكەندەردىڭ ورنالاسۋ راديۋسىن, تابيعي جاعدايىن, حالىق سانىنىڭ تىعىزدىعىن ەسكەرۋ قاجەت. مىسالى, ەستاكاداسى بار LRT سالۋ ءۇشىن قالانى ءارى-بەرى كەسىپ وتەتىن جولدار مەن ونىڭ توڭىرەگىندە ەلدى مەكەندەر كوپ بولۋى شارت نەمەسە تاۋ نەمەسە باسقا دا تابيعي كەدەرگىلەر بولعان كەزدە جەر بەتىنەن بيىك ەستاكادالار قويىلادى. ونىڭ سىرتىندا ەستاكادانىڭ ماڭايىنداعى كەمى 50-100 مەتر راديۋستاعى جەر يندۋستريالدى ايماق بولىپ سانالادى. دەمەك, وسى راديۋسقا كىرەتىن ۇيلەردىڭ باعاسى بىردەن 1,4 ەسەگە ارزاندايدى دەگەن ءسوز. ەلوردانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە, ءتىپتى قاق ورتاسىنا ەستاكادا سالىناردا بۇل قاعيدالاردىڭ ەشقايسىسى ەسكەرىلمەگەن. نەگىزى بۇل جۇمىستى قۇرىلىسشىلارعا ەمەس, ۋربانيستەرگە تاپسىرۋ كەرەك ەدى. بىراق ەندى ايتقانمەن نە پايدا؟ مەنىڭ پىكىرىم, LRT-نى سالۋ كەرەك. بىراق ەستاكاداسىز جولدى تاڭداعان دۇرىس. جۇردەك كولىك جەلىسى پويىز سياقتى جەرمەن ءجۇرۋى كەرەك. سوندا ارزان ءارى ءتيىمدى بولادى», دەيدى ە.اۋكەنوۆ.
ماسەلە LRT-نىڭ قايدا جانە قالاي سالىنۋىندا ەكەنىن ايتقان مامان جوبانى سالۋدى تۇرعىندارى كوپ اۋدانداردان باستاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ال قالانىڭ كوركىن بۇزىپ تۇرعان بەتون دىڭگەكتەردى ورنىنان الىپ تاستاعان دۇرىس.
تيىمدىسى – قوعامعا پايدالى نىسانعا اينالدىرۋ
پرەزيدەنت جاقىندا جاساعان مالىمدەمەسىندە LRT جوباسىن دا سىنعا العانى بەلگىلى. ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن ءبىراز ۇيىمدار مەن ماماندار جوباعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ايتىپ جاتىر. مىسالى, قازاقستاننىڭ ۋربانيستەر قاۋىمداستىعى ءۇش ۇسىنىستى كولدەنەڭ تارتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 22 كم ۋچاسكەدەگى بەتون تىرەكتەردى ءسۇرۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى «LRT قۇرىلىسىن ءوز ەسەبىمىزدەن بۇزۋعا دايىنبىز» دەپ قۇلشىنىپ وتىرعان قۇرىلىس كومپانياسىنا تاپسىرۋ قاجەت.
ەكىنشى, LRT جوباسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن جاسالعان 1,5 ملرد وبليگاتسيالىق قارىز كەلىسىمشارتىن قايتا قاراستىرعان ءجون. سەبەبى بۇل قارجى جوبانى اياقتاۋعا عانا ەمەس, جەڭىل رەلستى كولىكتىڭ قوزعالتقىش قۇرام بولىگىن ساتىپ الۋعا دا جەتپەيدى. الايدا كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەلەر قازىردەن تۋىنداپ جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون.
ۇشىنشىدەن, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت, بىراق قارىزعا الىنعان قارجىنى جەرمەن جۇرەتىن LRT قۇرىلىسىن جوبالاۋعا جانە سالۋعا جۇمساۋ قاجەت. جەلىنى سالاردا اسىرەسە, حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋداندار ەسكەرىلۋى شارت. بۇل باعىتتا قالانىڭ ەسكى ءبولىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءتيىمدى. وسى جاعىنان كەلگەندە رەسپۋبليكا داڭعىلى – ناعىز ۇتىمدى شەشىم. ال بولاشاقتا ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىن سول جاعالاۋمەن قوساتىن جولدىڭ جوباسىن جاساپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. «ەگەر LRT-نىڭ باستاپقى جوباسىن وزگەرتىپ, جەردىڭ بەتىمەن جۇرەتىن جۇردەك كولىك جوباسىنا اينالدىرساق, وندا كەلىسىمشارتپەن الىناتىن وبليگاتسيالىق زايم كولەمى قۇرىلىستى تولىق سالىپ قانا قويماي, ونىڭ قوزعالتقىش قۇرامىن ساتىپ الۋعا دا جەتەدى. ال اەروپورتتان تەمىر جول ۆوكزالىنا دەيىنگى بەتونداردى الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا ۇزىندىعى 22 كم بولاتىن BRT (Busrapidtransit – جۇردەك اۆتوبۋستار جەلىسى) جولىن سالعان دۇرىس», دەيدى قاۋىمداستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.اۋكەنوۆ.
ول LRT قۇرىلىسىن قولعا الاردا مامانداردى دا ىرىكتەپ الۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. جوباعا جۇردەك ترامۆايلار جەلىسىن سالىپ جۇرگەن ءتاجىريبەلى كونسورتسيۋمداردى تارتۋ قاجەت. بۇل جاعىنان يسپانيا, فرانتسيا ماماندارى مىقتى كورىنەدى. ءتىپتى بولماسا, تۇركيانىڭ شەبەرلەرىن اكەلۋ كەرەك.
كوپتەن شۋ بولىپ كەلە جاتقان بەتون قاڭقالاردى بۇزباي-اق, ونى قوعامعا ءتيىمدى نىساندارعا اينالدىرۋدى ۇسىنىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – جاس تا بولسا تالانتتى ساۋلەتشى, ۋربانيست ايان زيكيرين. ول كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولعان «جەمقورلىق ەسكەرتكىشىن» ۋربانيستىك جاۋھارعا اينالدىرۋدى كوپتەن ويلاپ ءجۇر ەكەن.
ايان جەڭىل رەلستى ترامۆايدىڭ ورنىنا جەر مەن كوكتىڭ ورتاسىنا جاياۋ جۇرگىنشىلەر ساياباعىن سالۋ كەرەك, دەيدى. «قازىرگى جوبا بويىنشا LRT-نىڭ ۇزىندىعى 22,4 كم-دى قۇرايدى. پرەزيدەنت ايتپاقشى, الدىن الا جوبالانعان 146 مىڭ ادام اەروپورت پەن تەمىر جول ۆوكزالى اراسىنا قاتىنايدى دەۋ اقىلعا سىيمايدى. جاڭا ۆوكزال اۋماعىندا وسىنشا ادام تۇرمايتىنى بەلگىلى. وسىنى ەسكەرگەندە جوبا ءوزىن ءوزى اقتايدى دەۋ قيىن. سوندىقتان مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر ساياباعىن سالۋدى ۇسىنامىن», دەيدى ا.زيكيرين. ونىڭ ءپىكىرىنشە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن جاڭا مەشىت ماڭايىنان پرەزيدەنت ساياباعىنا دەيىن, ودان قالا بەردى ەكسپو, بوتانيكالىق باق, «بايتەرەك» مونۋمەنتى, اقوردا – وسى ءتوڭىرەكتى قامتىپ, ۇزىندىعى 8 كم بولاتىن ساياباق ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سوندا قالانىڭ كورىكتى جەرىنىڭ ءبارى قامتىلىپ, بىرىڭعاي كەشەنگە اينالادى, دەيدى ول.
ۋربانيست ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا كولىك كوپ, ال جاياۋ جۇرەتىن جولدار از, دەيدى. كەڭ كوشەلەردەن ءوتۋدىڭ ءوزى مۇڭ. سوندىقتان بۇل جەرلەر ەستاكادالى ساياباققا سۇرانىپ-اق تۇر. «ەلورداعا ارنايى كەلگەن اعىلشىندىق ارىپتەستەرىمىز دە سول جاعالاۋداعى ساياباقتاردى بىرىكتىرۋ ءجونىندە ۇسىنىستارىن ايتقان ەدى. باس شاھاردىڭ جاسىل بەلدەۋىن بىرىكتىرسەك, تاماشا كەشەن پايدا بولادى. ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان كوتەرۋ مەحانيزمدەرىن, ليفتتەر ۇيىمداستىرامىز. قىستا بۇل جەر شاڭعى تەبەتىن الاڭعا اينالسا, جازدا ۆەلوسيپەد تەبەتىن, جۇگىرەتىن, سپورتپەن اينالىساتىن ورىن بولادى», دەيدى جاس ساۋلەتشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تاجىريبە شەت مەملەكەتتەردە كوپ ەكەن. مىسالى, نيۋ-يوركتا وسىنداي تاماشا ساياباق بار. High Line پاركتىڭ سالىنعانىنا 10 جىلدان اسقان. بۇل دەمالىس الاڭىنا جىلىنا 7 ملن ادام باراتىن كورىنەدى. كەزىندە بۇل جەر دە تاستاندى تەمىر جول جەلىسى بولعان. كەيىن امەريكالىقتار ونىڭ قۇرىلىسىنا 150 ملن دوللار جۇمساپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسەم ساياباق جاساپ العان. ال كەتكەن شىعىن باياعىدا وتەلىپ, ەكونوميكاعا ەسەلەپ قايتقان. ايان سۇرلانىپ تۇرعان قازىرگى LRT جوباسى وسىنداي ءبىر ەرەكشە جوبا بولسا دەيدى.
LRT باعاندارىنا بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر كوپ. نەگىزگى شەشىمدى مامانداردىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, قالا اكىمدىگى قابىلداۋى كەرەك. ەلوردا اكىمدىگىنىڭ ۋربانيستيكا ورتالىعى LRT جوباسىنىڭ الداعى «تاعدىرىن» شەشۋ ءۇشىن كولىك قىزمەتكەرلەرىن, ينجەنەرلەردى, قۇرىلىسشىلاردى, ساۋلەتشىلەردى, ۋربانيستەردى تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرادى. اكىمدىكتىڭ حابارلاۋىنشا, ۇسىنىستار مەن يدەيالاردى جانە جوبانى پايدالانۋدىڭ ىقتيمال نۇسقالارىن ورتالىقتاندىرىلعان ۋربانيستيكا ورتالىعىنىڭ رەسمي پوشتاسىنا جىبەرۋگە بولادى: Centerofurbanism@gmail.com.
