“قازاق سولداتىنىڭ” قىزى

ۇلى وتان سوعىسى مايدانىنداعى اسقان ەرلىكتى سۋرەتتەگەن قازاق پروزاسىنداعى تۇڭعىش ءىرى شىعارما – اسا كورنەكتى اكادەميك, جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “قازاق سولداتى” رومانى. ول تۋىندى 1944 جىلى “قازاق باتىرى” دەگەن اتپەن “مايدان” اتتى الماناحتا, 1945 جىلى الما­تىدا جەكە كىتاپ بولىپ شىققان. ال 1950 جىلى “قازاق سولداتى” روما­نى بولىپ جاريالانعان. شىعارماداعى باس كەيىپكەردىڭ ءپروتوتيپى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اتىراۋلىق ەرجۇرەك جاۋىنگەر قايىرعالي سماعۇلوۆ. سول قاھارمان قازاقتىڭ تۇڭعىشى الما قايىرعاليقىزى بۇل كۇن­دەرى اقتاۋدا تۇرىپ, ەڭبەك ەتەتىندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن... “زىتىپ كەلەم, زى­تىپ كەلەم. ارتىما قا­راي-قاراي زىتام... زى­تىپ كەلە جاتقانىم, قا­شىپ كەلەمىن. ارتىما قاراي بەرەتىنىم, قورقىپ كەلە­مىن”. ءدال وسىلاي باستا­لاتىن “قازاق سول­دا­تى” رومانى ۇلى وتان سوعى­سى, ودان كە­يىنگى ون­داعان جىلدار كوزى قا­راقتى ادامدار­دىڭ قولى­نان تۇسپەگەن كىتاپ بول­عانى بەلگىلى. ءالى دە سولاي. اڭگىمەنىڭ باسىن­داعى ەل ەسىندەگى جولدار­دان ءارى باس كەيىپ­كەردىڭ پروتو­تيپى: “قا­شۋىمنىڭ دا, قور­قۋى­م­­­نىڭ دا بالاعا لايىق سە­بەپتەرى بار. ءبىر تابىن سيىردى ايدالاعا تاستاپ, قالاعا قاشىپ بارا جاتسا­ڭىز, ەكى كوزىڭىز الاقانداي بولاتىن سياقتى, – دەي كەلە. – مەن قازىر وندامىن. ء“الىپتى تاياق دەپ بىلمەيسىڭ” دەپ اۋىلدىڭ بالالارى مازاقتاي بەرەتىن ەدى. جازعىتۇرى قولىما سيىرشىنىڭ تاياعى ءتۇستى. ەندى ەستيار ازامات بولدىڭ, مىنا تاياقتى قولىڭا ال, وسى اۋىلدىڭ سيىرىن سەن باعاسىڭ! – دەپ اعام ايدىنعالي ءوزى ەڭبەك ىزدەپ, قالاعا كەتتى. سول ەستيار ازاماتىڭىز بۇگىن مىنە الدى-ارتىنا جالتاقتاي قاراپ, گۋرەۆكە قاراي قاشىپ كەلە جاتىر. ويىندا سيىرشىنىڭ تاياعىن ءالىپتىڭ تاياعىنا ايىرباستاۋ بار...” ودان ارعى ومىردە ونى جانە ءوزى سياقتى بوراش, شەگەن اتتى جەتكىن­شەكتەر بولىپ ءبارى بالالار ۇيىنەن ءبىر-اق شىعادى. اسكەري وقۋعا سۇرانىپ, ارەڭ وتەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە قىرعىن سوعىس باستالادى. قا­يىر­شاقتى اۋىلىنىڭ قايروشى وت پەن وق­تىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. باتىرلىق, باتىل­دىق كورسەتە بىلەدى. كىتاپتا جازىلعانداي ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت, سونىڭ بىرىندە: سە­مەن, تانك!.. گراناتا, – دەدىم اششى داۋىس­پەن. – العا! جاۋ وكوبىنا! – دەدى رەبيا­كين. العا! جاۋ وكوبىنا! – دەپ مەن دە اتىپ شىقتىم. قوڭىر كولەڭكە تار وكوپتا بىرگە-ءبىر جەكپە-جەك باستالىپ كەتتى. وسىلاي ءولىم مەن ءومىر جالعاسا بە­رە­دى. قازاق سولداتى نوۆوروسسيسكىنى ازات ەتۋ­گە, ەلتيگەن بيىكتەرىندەگى قاندى شايقاس­پەن جەڭىسكە جەتۋگە, كەرچتى قورعاپ قالۋداعى قيان-كەسكى ۇرىستارعا قاتىسادى. اۋىر جاراقاتتار الادى. قاھارماندىعى ءۇشىن 1943 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانادى. ال رومان­داعى ەرلىك پەن ورلىككە تولى وقيعالار اۆتور مەن كەيىپكەر اراسىنداعى: – اۋەلى كەلىسىپ الايىق, ءسىز ەش­نار­سەنى جاسىرماڭىز, مەن ەشنارسە قوسپايىن. – جوق, ءسىز ەشنارسە قوسپاڭىز, مەن ەشنارسە جاسىرمايىن... ۋادەمىز وسى بولدى... مىنە, وسى كەلىسىم بويىنشا “قازاق سولداتى” رومانى اسەم دە اسەرلى كەستەلەنىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى... * * * اقتاۋدا “مۇنايتەلەكوم” اتتى ىرگەلى سەرىكتەستىك بار. اتى اڭىزعا اينالعان با­تىر اعانىڭ تۇڭعىشى الما قايىر­عالي­قىزى سول جەردە جۇمىس ىستەيدى دەگەن سوڭ, ات باسىن وسىندا بۇردىم. ۇزىن ءدا­لىزدى بويلاي, الدىن الا كەلىسكەنىمىزدەي باسشى­نىڭ كابينەتىنە كەلە جاتىرمىن. الدىم­نان ورتا جاستاعى ەكى ايەل شىعا كەلدى. قالشيىپ تۇرىپ قالىپپىن. سالەم­دەسۋ ور­نىنا سول جاقتاعىسىنا: ء“سىز الما بولار­سىز؟” دەپ قولىمدى ۇسىندىم. ول بەتىمە تاڭدانا قارادى دا: ء“يا”, دەپ باسىن يزەي ىزەتپەن امانداستى. ال مەنىڭ ەسىمە وسىدان ءدال 45 جىل بۇرىن بولعان وقيعا ورالدى. گۋرەۆ, قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەمبى كەڭشارىندا مەحاني­زاتور بولىپ جۇمىس جاساعان ەدىم. سوندا وبلىستىق كومسومول كونفەرەن­تسيا­سىنا دەلەگات رەتىندە قاتىس­قانىم بار-دى. ءۇزىلىس كەزى ەدى. دەلەگاتتاردى باستاپ بارعان ءما­جەن اعا اق سارى ءوڭدى, جاۋىرىنى قاق­­پاق­تاي, جىلى ءجۇزدى جىگىت اعاسىمەن قۇشاق جايا امانداسىپ, قاسىن­داعى بىزدەرگە بۇ­رىل­دى. “اعانى تانيسىزدار ما؟” دەدى. بىزدەن جەدەل جاۋاپ بولمادى. “بۇل كىسى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قايىر­عالي اعا”. سول سوزدەر اعادان اۋماي تۋعان الما­نى كورگەندە كوز الدىما كەلدى. “التىن­نىڭ سىنىعى” دەگەن ءسوز وسىنداي ساتتەر­دەن سوڭ ايتىلادى ەمەس پە ەكەن؟” دەگەن وي ۇيالادى كوڭىلىمە. اتى اڭىزعا اينالعان باتىر اعانى ودان سوڭ دا ەكى-ءۇش رەت كورىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭدادىم. بىراق, العاشقى اسەر, العاشقى بەينە جۇرەگىمنىڭ تۇكپىرىن­دە, كوزىمنىڭ الدىندا قالىپتى. ماڭگى قالىپتى... سەرىكتەستىكتىڭ كادر ءبولىمىن باسقا­راتىن المانىڭ بولمەسىندە وتىرمىز. “ۋاقىت دەگەن جەلدەي ەسكەن زىمىران ەكەن. كۇنى كەشە عانا الما قىزىم دەپ ەركەلەتىپ, ەرەكشە جاقسى كورەتىن اكەمنىڭ ومىردەن وزعانىنا دا 17 جىل بولىپتى”. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن اڭگىمەسىن قايتا جالعادى. “اكەمىزدەن بەس بالا ەدىك. قازىر ۇشەۋ­مىز امان ءجۇرمىز. مەنەن كەيىن تۋعان ۇزاق جانە حاميت اتتى ەكى ءىنىم بار. ونىڭ ءبىرى سالىنىپ جاتقان قاراباتان زاۋى­تى­نىڭ دي­رەك­تورى, ال ەكىنشىسى بىلىكتى ين­جەنەر. ەكەۋى دە اتى­راۋدا. انامىز رايسا­نىڭ ومىردەن وزعانىنا دا التى جىل”. اعانىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ورلىگى مەن ەرلىگى ەلگە ايان. ال 1946 جىلى ەلگە ورالىپ, بەيبىت ومىرگە ارالاس­قان­داعى العان اسۋلارى, ەس­تەن قالعان اسىل قا­سيەت­تەرى مەن قىزىقتى وقيعا­لارى جايلى سۇرادىم. “اكەم وتە قارا­پاي­ىم, مىنەزى جۇمساق, پا­را­ساتتى دا اقىلدى ادام بولدى. بىزدەر بولساق, سول تاماشا قاسيەتتەرىن بايقاپ, اسىل اكەمىزدىڭ اتىنا, ابىرويىنا كىر كەلتىرمەۋدى ويلادىق. اكەمىز وبلىستىڭ سالا­لىق كاسىپوداق كوميتەتىن باسقاردى, كاسىپتىك تەح­ني­كالىق ۋچيليششە دي­رەكتورىنىڭ ورىنبا­سارى بولدى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاس­تاردى, ستۋدەنتتەردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. جەرلەس­تەرى, وبلىس حالقى ەكى مايدانداعى ەڭ­بەگىن, ەرلىگىن جوعارى باعالادى. بۇل كۇندەرى اكەمىزدىڭ اتىندا ورتا مەكتەپ, اتىراۋدا, كەرچ قالاسىندا كوشەلەر بار. ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى. تەڭدىك ەلدى مەكە­نىن­دە مول قورى بار مۇراجاي جاساقتالدى. تاعى ءبىر ايتارىم, ۇلى جازۋشى عابيت اعامەن دوستىعى وتە مىقتى بولدى. ول اعانىڭ مەن ءۇشىن ەستە قالار­لىقتاي سىيى اكەم جايلى جازىلعان “قازاق سولداتى” رومانىنىڭ العاشقى بەتىنە جەكە وزىمە, “الماعا! الەمدەگى بارلىق جاقسىلىقتى تىلەپ, ەسكەرتكىش رەتىندە ۇسىنامىن. عابيت اعاڭ. 1965 جىل” دەپ جازعان قولتاڭباسى بولدى. كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان ول كىتاپ بۇل كۇندەرى مۇراجايدىڭ تورىندە تۇر. الماتىداعى ۇيىندە قوناقتا دا بولدىق. عابيت اعانى قاتتى جاقسى كورۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, بەلگىلى عالىم-ادەبيەتشى قادىر ءجۇ­سىپ گازەتتەرگە جازعانداي ول كىسىنىڭ: “قايىرعالي, سەن مەنىڭ ادەبيەتتەگى دە, ومىردەگى دە ۇلىمسىڭ”, دەگەن سوزدەرى دەر ەدىم. شىندىعىندا دا ولار بىرگە تۋعان اعا-ىنىدەي سىيلاستىقپەن ادەمى ءومىر كەشتى. ءجيى-ءجيى حابارلاسىپ, ارالاسىپ تۇردى. اسىل اكەم: “مەن ۇلى جازۋشى عابەڭنىڭ ادە­بي پەرزەنتى بول­عانىمدى ماقتان ەتە­مىن, مارتەبە تۇتا­مىن”, دەپ ءوتتى ومىردەن. ءوزىم تۋرالى ايتسام, انامنىڭ اق ءسۇتىنىڭ نارىنەن, اسىل اكەمنىڭ قانىنان بولار, كىشكەنتاي كەزىمنەن-اق تىكە ءجۇرىپ, اق سويلەۋمەن كەلەمىن. قالىڭ حالىق قادىر تۇتقان باتىردىڭ ۇرپاعى بولعان سوڭ, قاي جەردە دە, قانداي جاعدايدا دا, ۇستامدى, ۇلاعاتتى بولۋعا تىرىسامىن. ومىرشەڭ باستاما, ونەگەلى ءىستىڭ ورتا­سىندا جۇرگەندى قالايمىن. سودان بولار, وسىدان قىرىق جىل بۇرىن پەداگوگيكا­لىق ينستيتۋتتى ءبىتىر­گەندە ماڭعىستاۋعا, ونىڭ ىشىندە كومسومولدىق ەكپىندى قۇرى­لىس ءجۇرىپ جات­قان وزەن اۋدانىنا ارنايى جولدا­مامەن ءبىر توپ قىزدار بولىپ كەلدىك. ولار ا.نۇ­عى­مانوۆا, ز.قازى­حانوۆا, گ.كەمالو­­ۆا, ر.ۆيلمانوۆا جانە باسقالارى. بۇل 1972 جىل ەدى. ايدالاداعى اق شاڭعا ورانعان شاعىن قالا, الىپ قۇرىلىستار الاڭى. جايىقتىڭ جاعاسىن­داعى اسەم شاھاردا قالىپ جۇمىس جاساۋعا جاعداي دا, ءمۇم­كىندىك تە بولا تۇرىپ, سولاي ىستەدىم. العا­ش­قىدا ورتا مەكتەپتە مۇعالىم بول­دىم. كوپ كەشىكپەي اۋداندىق كومسومول كو­ميتەتىنە ءبولىم مەڭگەرۋ­شىلىگىنە شاقىرىلدىم. الما قايىرعاليقىزى قازىر دە مۇناي­شى. ول بۇل كۇندەرى مۇنايشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن ۇلكەن سەرىكتەستىكتىڭ كادر ءبولى­مىن باسقارادى. اڭگىمە اراسىندا ءوزى ايت­قانداي, وزەن اۋداندىق كومسومول كوميتە­تىن سول تۇستا بەلگىلى قوعام قاي­راتكەرى قايروللا ەرەجەپوۆ باسقارىپتى. كومسو­مولدىق ەكپىندى قۇرىلىسقا كەلگەندەردى قابىلداپتى. الما تۋرالى سۇراعانىمىزدا, قايروللا جەتكىزگەن ۇلى ءبارىن دە كۇنى كەشەگىدەي-اق اڭگىمەلەدى. باتىر اعانىڭ تۇڭعىشى جايلى جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. “الما زامانداسىمىز تۇلپاردىڭ تۇياعى, التىننىڭ سىنىعى عوي”, – دەپ اعىتىلا سويلەدى. ال الما جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمنىڭ بۇگىنگى باسشى­سى, اقتاۋ قالالىق ءماسلي­حاتىنىڭ دەپۋ­تاتى قۇلقايىر امانباەۆ: “اتى اڭىزعا اينالعان باتىر اعا قىزىنىڭ ءبىزدىڭ ۇجىمدا جۇرگەنىنىڭ ءوزى زور مارتەبە. تال بويى تولعان تاماشا قاسيەتتەر. اقىل-پا­راساتى, جايساڭ دا جايدارىلىعى, مەيى­­رىمدىلىگى جاستارعا ونەگە بولىپ جۇقسا ەكەن دەپ وتىرامىز. قادىر تۇ­تىپ, قۇرمەت­تەيمىز. ويتكەنى, الما قايىر­عاليقى­زىنىڭ تەكتى ۇلدىڭ ۇرپاعى ەكەندىگى, ءاربىر ۇلگىلى ءىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن اڭگى­مەسىنەن-اق ارقاشان انىق بايقالىپ تۇرادى”, – دەپ ءبىراز ىستىق لەبىزدى سوزدەر ايتتى. ءيا, الما قايىرعاليقىزى اتى اڭىز­عا اينالعان قازاق سولداتىنىڭ قىزى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قون­دىرعان ابزال انا. ديناراسىنىڭ ومىرگە اكەلگەن بال قۇ­راقتاي قوس نەمەرەسىن ءال­پەشتەپ وتىرعان باقىتتى اجە. جوعارىدا قاتار جۇرگەن زامانداس­تارىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, “التىننىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى”. جولامان بوشالاق. اقتاۋ.