الاشوردا وفيتسەرى

پاتشالىق رەسەي تۇسىندا اسكەري-قورعانىس سالاسىندا قىز­مەت اتقارعان قازاقتار كوپ ەمەس. دەسەك تە, 1847 جىلى 12 جاسىندا ءسىبىر كادەت كورپۋسىنا قابىلدانىپ, ونى 1853 جىلى بىتىرگەن قازاق بالاسى شوقان ءۋاليحانوۆتان تارتىپ, 1883 جىلدارى ومبى اسكەري پروگيمنازياسىن جانە قازان يۋنكەرلىك ۋچيليششەسىندە ءبىلىم العان ال­عاشقى قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىرى پودپولكوۆنيك ن.جەتپىسباەۆ, 1898 جىلى ءسىبىر كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن م.ابىلايحانوۆ, 1899 جىلى الەكساندروۆسك اس­كەري ۋچيليششەسىن تامامداعان و.كوبەەۆ جانە شتابس-كاپيتان ن.ساپبۋپين, 1900 جىلدارى ورال اسكەري ۋچيليششەسىندە ءبىلىم العان شتابس-كاپيتان س.سا­رىحۋدجين, سونداي-اق سەمەيدە قۇرىلعان الاش پولكىنىڭ كومان­ديرلەرى ح.توقتامىشەۆ پەن يۋنكەرلىك ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى ع.سامۇراتوۆتاردى بىلەمىز.

ال وسى ماقالاعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان مولدانياز بەكىموۆ تە عاسىر باسىنداعى قازاق وفيتسەر­لەرىنىڭ ءبىرى. بۇل تۇلعا جايلى بۇرىندارى قالام تەربەگەن قاراتوبەلىك ولكەتانۋشى تە­مىر وتاروۆ پەن زەرتتەۋشى زەي­نول­لا تۇراربەكوۆ 1982 جىلى م.بە­كىموۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تول­عان داتاسىنا وراي, «قازاق ادە­بيەتى» گازەتى جانە «جۇلدىز» جۋر­نا­لىندا ماقالا جاريالاعان ەكەن. وسى جازبالاردا, ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ءبىر تارماعى الاشانىڭ قارابۋراسىنان تارايتىن بەكىم اتانىڭ التى ۇلى بولعان دەيدى. بەكىمنىڭ ءبىرىنشى ايەلى بەرىش قىزى جۇبايدان – قوجانياز, مولدانياز, ۇمبەت, ورتانشى ايەلى اققىزدان – عابدوش, ءۇشىنشى ايەلى ءساليمادان – بايدوش, سۇلەيمەن تۋعان ەكەن.

سول سياقتى, قازاق وفيتسەرى بەكىموۆتىڭ ءومىر جولىن زەرتتەگەن ولكەتانۋشى – قالامگەر, ورال وڭىرىنە تانىمال جۋرنالشى قايىرجان حاسانوۆتىڭ ەستەلىگىندە, سونالى بولىسىنىڭ بەدەلدى ادامى بەكىم بالاسى مولدانيازدى اۋەلى اۋىل مولداسىنان وقىتىپ, وڭ-سولىن تانىعان تۇستا ورال قالاسىنداعى اسكەري-رەالدىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا اتتاندىرعان دەيدى. وسى 1902 جىلى ۋچيليششەگە 51 كۋرسانت جاڭادان قابىلدانىپتى. بۇلاردىڭ 18-ءى مۇسىلمان بالاسى ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى – بەكىموۆ.

بۇل ورايدا, بەكىموۆ جايلى قالام تارتقان ادامدار كەلتىرگەن دەرەكتەر ءبىرىزدى. اراسىندا ۇلكەن اۋىتقۋشىلىق جوق دەۋگە بولادى. دەسەك تە, ءبىزدى قىزىقتىرعان دەرەك: 1975 جىلى ورالدىق زەرتتەۋشىلەر قازاق وفيتسەرى م.بەكىموۆتىڭ اسكەري ءومىر جولىن قۇجاتتىق نەگىزدە تولىق ءبىلۋ ءۇشىن كسرو مينيسترلەر سوۆەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ارحيۆىنە (رگۆيا) سۇراۋ سالعان ەكەن. كەشىكپەي ارحيۆتىك باسقارمانىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى م.س.گولوۆنيكوۆانىڭ قولى قويىل­عان قاعاز كەلگەن. بۇل دە­رەك­تى ولكەتانۋشى قايىرجان حا­سانوۆ 2016 جىلى ورال قال­ا­سىندا جارىق كورگەن «مولدانياز بەكىموۆ» اتتى مونوگرافياسىندا قازاقشا اۋدارىپ جاريا­لاپتى. بىردەن-ءبىر ناقتى دەرەك وسى. قۇجاتتا: «م.بەكىموۆ ورال وبلىسىنىڭ قىرعىزى. 1882 جى­لى تۋعان. ورالداعى رەالدىق ۋچي­ليششەنىڭ 5 كلاسىن ءبىتىرىپ, كەيىن قازان قالاسىنداعى جاياۋ يۋنكەرلەر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1905 جىلى 6-شى جاياۋ ليۋباۆ پولكىنىڭ پودپورۋچيگى اتاعىن الىپ, وسى جىلى 8-ءشى زاكاسپيلىك اتقىشتار باتالونىنا اۋىسقان. 1906 جىلدىڭ قاڭتارىندا كۋش­كا قالاسىن الۋعا قاتىسىپ, كۋش­كينسك گارنيزونىندا قىزمەت اتقارعان. 1908 جىلى ءى تۇر­كىستان اتقىشتار باتالونىنا جىبەرىلگەن. 1909 جىلى پورۋچيك اتاعىن العان. 1910 جىلى 21-ءشى تۇركىستان اتقىش­تار پولكىنە اۋىستىرىلعان. وسى پول­ك­­تە ءجۇرىپ, 1913 جىلى شتابس-كاپيتان شەنىن العان. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 1914 جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ, 1915 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن قاتىسقان. ءۇش دۇركىن جارالانعان. العاشقىسى – 1915 جىلدىڭ قاڭتارى, ەكىنشىسى – 1915 جىلدىڭ 23 اقپانى, ءۇشىنشىسى – 1915 جىل­­دىڭ قىركۇيەگى. ەمدەلىپ, ساۋىققان سوڭ تۇركىستان اسكەري وكرۋگى شتابىنا قىزمەتكە جىبە­رىلگەن. ول مايدانداعى ەرلىگى ءۇشىن: 3-ءشى دارەجەلى «سۆياتايا اننا» وردەنى جانە وسى وردەننىڭ 4-ءشى دارەجەسىمەن, سونداي-اق قىلىش پەن بانت بەينەلەنگەن 4-ءشى دارەجەلى «سۆياتوي ۆلا­ديمير», 2-ءشى دارەجەلى «سۆيا­توي ستانيسلاۆ», لەنتالى «بەلىي ورەل» وردەندەرىمەن مارا­پات­تالعان. مولدانياز بەكىموۆتىڭ ايەلى – سوفيا يوسيفوۆنا امال­دىكوۆا اتتى تاتار قىزى. 1917 جىلدان كەيىنگى ءومىرى بەل­گىسىز» دەلىنگەن ەكەن.

جوعارىدا جازىلعان دەرەكتەر سىرتىندا, 1910 جىلى جاركەنت­تە 21-ءشى تۇركىستان اتقىشتار پول­كى­­نىڭ روتا كومانديرى بولىپ تا­عايىندالعانى, مايداندا ءوزى باسقارعان قوسىندى شەبەر باس­قار­عانى جايلى مالىمەت بار.

ال زەرتتەۋشى-عالىم بەرىك ابدى­عالي ۇلىنىڭ پايىمىنا ۇڭىل­سەك, م.بەكىموۆ 1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سە­زىندە ءوزىنىڭ جەرلەستەرى يسا قاشقىنباەۆ جانە ەسەنعالي قاسا­بولاتوۆپەن بىرگە الاش ور­دا ۇكىمەتىنە كانديدات بولىپ سايلانعان ەكەن. وسى كەزدەن باس­تاپ, حالىق ىسىنە بەلسە­نە ارالاسىپ, «الاشوردا وفيتسەرى» دەگەن مارتەبەگە ساي قىزمەت اتقارعان. سونىڭ ءبىر جۇلگەسى – 1921 جىلى شىڭجاڭنان بوس­قىنداردى قايتارۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, سوڭىندا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قىتاي ەلىندە 10 جىل تۇرىپ قالادى. 1930 جىلى ەلگە ورالىپتى.

اتىراۋلىق ادەبيەتشى-عا­لىم قابيبوللا سىديقوۆتىڭ «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 1994 جىلعى 23 ءساۋىر كۇنگى سانىندا جاريالاعان «وسى جۇرت بەكى­موۆتى بىلە مە ەكەن؟» اتتى ماقا­لاسىندا: «بەكىموۆ 1930 جىلداردىڭ باس كەزىندە ەلگە قايتىپ ورالىپ, ورىنبور ولكەسىن مەكەندەگەن اعاسى قوجانيازدىڭ ۇيىندە تۇرىپ, سوۆحوزدىڭ بۋحگالتەرياسىندا, استىق قامباسىندا جۇمىس ىستەگەن. سوعىستا جارالى بولعاندىقتان با, الدە ۇزاق جىلدار بويى اسكەري قىزمەتتە بولۋىنىڭ, ونىڭ ۇستىنە شەت­ەلدە جۇرگەننىڭ سالدارى ما, مولدانياز مەيلىنشە تۇيىق, كەزدەسكەن اداممەن كوپ سىرلاس­پايتىن, تاماعىن دا ءوزى ءپىسىرىپ ىشەتىن, ۇنەمى تۇنجىراپ, ويلانىپ, بىردەڭەلەردى جازىپ جۇرەتىن بولىپتى. ءدال قاي جىلى ولگەنى ءمالىم ەمەس» دەپتى.

* * *

الاش وفيتسەرى م.بەكىموۆ ءوزىنىڭ اسكەري قىزمەتىنەن تىس, حالقىمىزدىڭ ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋمەن ءھام ونى ناسيحاتتاۋ­مەن شۇعىلدانعان تۇلعا. ونىڭ قازاق ەتنوگرافياسىنا قاتىستى ەڭبەكتەرى «ايقاپ» جۋرنالىندا, «تۋركەستانسكي كۋرەر» گازەتىندە ءجيى جاريالانىپ تۇرعان. بۇل كىسىنىڭ قازاق ەتنوگرافياسىمەن اينالىسۋىنا سول كەزدەگى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ءماشھۇر تۇركىتانۋشى-عالىم نيكولاي فەدوروۆيچ كاتانوۆ سەبەپ بولعان دەيدى بىلەتىندەر. بۇل عالىم م.بەكىموۆ «قازاقتىڭ حالىق ەپوسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ماتەريالدار» دەگەن اتپەن قۇ­راستىرعان اڭىز-اڭگىمەلەردى ارحەولوگيا, تاريح جانە ەتنوگرا­فيا عىلىمي قوعامىنىڭ باس قو­سۋلارىندا تالقىلاۋعا ۇسىنىپ, جاس تالاپكەردىڭ عىلى­مي ەڭبەگىنە جوعارى دەڭگەيدە قورىتىندى جاساعان. بەكىموۆتىڭ بۇل جيناعى قوعامنىڭ ءۇنى «حابارشى» جۋر­نالىنىڭ 1904 جىلعى 20-سانىندا جاريالانىپتى.

سول سياقتى, قازاق وفيتسەرى تاشكەنتتە قىزمەت اتقارىپ جۇر­­­گەن جىلدارى «سرەدنيايا ازيا» جۋرنالىنىڭ ەكى سانى­نا «قازاقتىڭ شاماندىق قال­دىق­تارى», «كىمنىڭ كۇشى باسىم», «جەردى كوك وگىزدىڭ ءمۇيىزى كوتەرىپ تۇر دەگەن ۇعىم قايدان شىققان؟», ت.ب. اڭىز-اڭگىمەلەر جاريالاپتى. سونىمەن قاتار تاشكەنتتە شىعىپ تۇرعان «تۋركەستانسكي كۋرەر» گازەتىندە قازاقتىڭ ما­قال-ماتەلدەرىن جانە «ارحەو­لوگيا, تاريح جانە ەتنوگرافيا قوعامى» جۋرنالىنىڭ ءححى تومىندا «ورال وبلىسى قازاق­تارىنىڭ قىز ۇزاتۋ سالتى» اتتى جازبالارى جاريالانعان.

قازاق وفيتسەرى مولدانياز بەكىموۆتىڭ تاعى ءبىر كەلەلى ءىسى 1903 جىلى ا.س.پۋشكيننىڭ «كا­پي­تان قىزى» رومانىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ونى قازان قالا­سىندا جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارعانى. بەكىموۆتىڭ بۇل ارەكەتىن كەزىندە ۇلكەن جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى جوعارى باعالاپ, «قازاق ادەبيەتى» گازە­تىنىڭ 1981 جىلعى 10 ءساۋىر كۇنگى سانىنا ارنايى ماقتاۋ ماقالا جازعان ەكەن.

جۋرنالشى قايىرجان حاسا­نوۆتىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, مولدانياز بەكىموۆ ورالدا رەالدىق ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەندە «كاپيتان قىزى» رومانىمەن تانىسقان. وعان سەبەپ – وسى جىلدارى ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى حوحلاچەۆ دەگەن ادامنىڭ ۇيىندە حالىقتىق وقۋ ءۇيى (كىتاپحانا) اشىلعان. وسى جەرگە جينالعان زيالى قاۋىمعا ءبىر ادام باسقالار ەستيتىندەي داۋىستاپ كىتاپ وقىپ بەرۋ ادەتى قالىپتاسقان.

ءبىر جولى م.بەكىموۆ بۇل ۇيدەن كوپپەن بىرگە ا.س.پۋشكيننىڭ «كاپيتان قىزى» رومانىن تىڭ­داعان. ءسويتىپ, كىتاپتى قازاقشا اۋدارۋعا اڭسارى اۋعان. ونىڭ سىرتىندا بۇل كىتاپتى قازاقشا اۋدارۋعا قازان جاياۋ اسكەر يۋنكەرلەر ۋچيليششەسىندەگى ءبىرىنشى روتا كومانديرى دميتري ني­كو­­لاەۆيچ گريگورەۆ دەگەن وفي­تسەردىڭ ىقپالى بولعانى جايلى ايتىلادى.

ويتكەنى «كاپيتان قىزى» كى­تابىنىڭ تيتۋل پاراعىنىڭ ەكىنشى بەتىندە بەكىموۆ: ء«با­حيل ەتەمىن پەرەۆودىمدى ەسى­مى وشىرىلمەس ءۇشىن سۇيىكتى ۇستا­زىم دميتري نيكولاەۆيچ گري­گورەۆكە – «پوسۆياششايۋ سۆوي پەرەۆود دوروگومۋ ناستاۆنيكۋ دميتري نيكولاەۆيچۋ گريگو­رەۆۋ» دەپ جازعان ارناۋ سوزدەر بار.