الەم • 20 قاڭتار، 2022

تونگا جانارتاۋى جايلى عالىمدار نە دەيدى؟

84 رەت كورسەتىلدى

تونگا − تىنىق مۇحيتىنداعى پولينەزيالىق مەملەكەت. ەل تۇرعىندارى تىنىق مۇحيتى مەملەكەتىن كۇلمەن جاۋىپ، ونى سۋعا باتىرعان جويقىن جانارتاۋ جارىلىسىنان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقاندا، عالىمدار اتقىلاۋدىڭ جاھاندىق سالدارىن جان-جاقتى تۇسىنۋگە تىرىسۋدا، دەپ حابارلايدى Egemen.kz  nytimes.com-عا سىلتەمە جاساپ. 

وسى وقيعادان كەيىن الەمنىڭ كەيبىر بولىكتەرىندە اۋا رايىنا قىسقا مەرزىمدى اسەر ەتۋى مۇمكىن جانە راديوحابارلارداعى، سونىڭ ىشىندە عالامدىق پوزيتسيالاۋ جۇيەلەرىندە قولدانىلاتىن كىشىگىرىم ساتسىزدىكتەر بولۋى مۇمكىن. جارىلىس تۋدىرعان سوققى تولقىنى مەن  تسۋناميدەن تۋىنداعان ەرەكشەلىك عالىمداردى كوپتەگەن جىلدار بويى وسى وقيعانى زەرتتەۋگە ماجبۇرلەدى. تسۋنامي تىنىق مۇحيتىندا عانا ەمەس، اتلانت، كاريب جانە جەرورتا تەڭىزىندە دە تابىلدى.

ۇكىمەت اتقىلاۋدى «بۇرىن-سوڭدى بولماعان اپات» دەپ اتادى، دەگەنمەن زياننىڭ تولىق كولەمىن انىقتاۋ قيىن. ويتكەنى جارىلىس سۋ استىنداعى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كابەلدەردى زاقىمدادى، ال كۇل تونگا اۋەجايلارىن جابۋعا ءماجبۇر ەتتى.

الايدا تونگادان تىس جەردە جارىلىس قاۋپى ايقىن بولدى. سپۋتنيكتىك فوتوسۋرەتتەردە ديامەترى بىرنەشە ءجۇز كم بولاتىن بالشىق، تاستار، جانارتاۋ گازدارى مەن سۋ بۋىنىڭ بۇلتى كورسەتىلگەن. ال گاز بەن قوقىستىڭ ءتۇتىنى اتموسفەراعا 32 كم-گە جۋىق كوتەرىلدى.

كەيبىر ۆۋلكانولوگتار اپاتتى 1883 جىلى يندونەزياداعى كراكاتاۋدىڭ اپاتتى جارىلىسىمەن جانە 1991 جىلى فيليپپيندەگى پيناتۋبو تاۋىنىڭ سوڭعى اتقىلاۋىمەن سالىستىردى. 1991 جىلى پيناتۋبو بىرنەشە كۇن بويى اتقىلاپ، ستراتوسفەراعا نەمەسە اتموسفەرانىڭ جوعارعى قاباتتارىنا 20 ميلليون تونناعا جۋىق كۇكىرت ديوكسيدى گازىن لاقتىرىپ، گاز سۋمەن بىرگە كۇن ساۋلەسىنىڭ ءبىر بولىگىن شاعىلىستىراتىن جانە تاراتاتىن اەروزول بولشەكتەرىن جاساپ، ولاردىڭ بەتىنە تۇسۋىنە جول بەرمەدى.

انگلياداعى بات ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتموسفەرالىق فيزيگى، دوكتور رايتتىڭ ايتۋىنشا، تولقىن اتموسفەرادا جوعارى بولعان كەزدە، ول اۋا رايىنا جاقىن قىسقا مەرزىمدى جانە جاناما تۇردە رەاكتيۆتى اعىنعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ء«بىز الداعى بىرنەشە كۇندە نە بولاتىنىن اسىقپاي كۇتەمىز»، دەدى عالىم.

تسۋنامي سۋدىڭ تەز قوزعالۋىنان، ادەتتە تاۋ جىنىستارى مەن توپىراقتىڭ قوزعالۋىنان پايدا بولادى. سۋ استىنداعى ۇلكەن اقاۋلار جەر سىلكىنىسى كەزىندە تسۋناميگە اكەلۋى مۇمكىن. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، تولقىن وتە جوعارى بولعاندىقتان، ول عالامدىق پوزيتسيالاۋ جۇيەلەرىنىڭ سپۋتنيكتەرىنەن راديوحابارلار مەن سيگنالدارعا از اسەر ەتەدى.

اسەل جيگيتوۆا، 

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 8 ادام كۆي جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:35

ۇقساس جاڭالىقتار