سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
جەتى اكىمگە دە «جەڭىستىك بەرمەگەن» جەڭىل رەلس
سوناۋ 2005-2006 جىلدارى ەلوردانىڭ بەت-بەينەسىن وزگەلەردەن ەرەكشەلەيتىن ەرەكشە جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە استانا LRT دا ۇسىنىلعانى ءمالىم. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن سول كەزدەگى شاھار اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ تانىستىردى. مىنە, سودان بەرى جەتى اكىم اۋىسىپتى. جەتەۋىنە دە جەڭىل رەلس جەڭىستىك بەرمەي كەلەدى. جەتىنشىسى – قازىرگى باس قالانىڭ باسشىسى التاي كولگىنوۆ. ونىڭ الدىندا اكىم بولعان باقىت سۇلتانوۆ جەڭىل رەلستى كولىك (LRT) 2020 جىلى اياقتالادى دەپ ايتىپ قالعانى ەسىمىزدە. بىراق سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جوبا قۇرىلىسى مۇلدە توقتاپ قالعانى بەلگىلى بولدى. ال بىلتىر اكىم ا.كولگىنوۆ «جوبانى ءتۇبى اياقتايمىز. قازىر بانكتەرمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان كەزدە ناقتى اقپارات بەرەمىز. ازىرشە ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن 3,25 پايىزبەن وبليگاتسيالىق قارىز الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەگەن ەدى جۋرناليستەرگە بەرگەن جاۋابىندا. سودان بەرى بۇل داۋلى ماسەلەنىڭ كوتەرىلىپ تۇرعانى وسى.
نە دەسەك تە جەڭىل رەلس جوباسىنىڭ جولى اۋىر بولدى. قازاققا وتە قىمباتقا ءتۇستى. ءاۋ باستا كۇماندى جوبانىڭ سوڭى تىعىرىققا تىرەدى. وسى ءبىر بەتون تىرەكتەردى ء«تىرىلتۋ» ءۇشىن بيلىك نە ىستەمەدى دەسەڭىزشى؟! قىل اياعى قۇرىلىس الاڭىنىڭ باسىنا مال سويىپ, قۇران دا باعىشتادى. بىراق ودان جانسىز باعاندار «جاندانىپ» كەتكەن جوق, سول باياعى سۇر قاڭقالار ءمىز باقپاي ءالى تۇر.
جوبا ەلىمىزدى ميللياردتاعان شىعىنعا باتىرىپ كەتتى. ونىڭ سىرتىندا شەت مەملەكەتتەردەن استا-توك كرەديت العانىمىز تاعى بار. سوڭىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ جوباعا قاتىستى قارجىنى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەتىنىن, بىراق دەپوزيتتەرگە سالىنعان قىرۋار قاراجاتتىڭ قايتارىلۋى 30-40 پايىزدان اسپايتىنىن, قالعان ميللياردتاعان قارجىنى مەملەكەتتىڭ شىعىنىنا جاتقىزۋعا تۋرا كەلەتىنىن مالىمدەدى.
سوڭعى ون بەس جىلدا الەم ەلدەرى 80-نەن استام جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسىن سالىپ تاستادى. استانا LRT جوباسىنىڭ باستالعانىنا دا –16-17 جىل. بىراق جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن ءبىز ءالى ءبىر جوبانىڭ تۇبىنە جەتە الماي وتىرمىز. شەت مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستانداعى جەڭىل رەلستى كولىك جوباسىنا الدەقايدا كوپ قارجى جۇمسالعان. ينتەرنەتتەگى اشىق دەرەككوزگە سۇيەنسەك, ىستانبۇل مەن بارسەلونا سياقتى مەگاپوليستەردە سالىنعان جەڭىل رەلستىڭ ءبىر شاقىرىمىنا شامامەن 17 ملن دوللار كەتكەن. رەسەيدە سالىنىپ جاتقان وسىنداي جوبانىڭ ءبىر شاقىرىمىنا 20 ملن دوللار قارجى تارتىلعان. ال نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى جوبانىڭ ءبىر شاقىرىمى 49 ملن دوللارعا باعالانىپ وتىر. ول اقشانىڭ ءوزى ماقساتتى جۇمسالمادى: قوماقتى قارجى «تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا» كەتتى.
قۇرىلىستى سالامىز با, بۇزامىز با؟
استانا LRT جوباسى ەلدى شىعىنعا عانا باتىرعان جوق. وسى بەتون باعاندار ەلوردانىڭ كوركىنە دە نۇقسان كەلتىردى. كەڭ كوشەنى تارىلتىپ, ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنا دا, سول جاعالاۋىنا دا مىقتاپ ورنىققان بەتون قاڭقالاردى بيلىك وكىلدەرى نە ىستەرىن بىلمەي دال. قۇرىلىستىڭ تامتىعىن قالدىرماي بۇزايىن دەسە, ونىڭ باعاسى قۇرىلىس سالعاننان دا قىمباتقا تۇسەدى ەكەن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساۋلەتشىلەر مەن ۋربانيستەردى تارتىپ, ءبىر شەشىمگە كەلۋدى تاپسىردى. سول-اق ەكەن, قوعامنىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلدى. ءبىرى جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسىن اياقتاۋ كەرەك دەسە, ەندى ءبىرى ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز, ءوزىن ءوزى اقتامايتىن جوبانى ءبىرجولا ءسۇرىپ تاستاۋ كەرەگىن ايتىپ جاتىر.
ال بەلگىلى كاسىپكەر, BI GROUP حولدينگىنىڭ باسشىسى ايدىن راحىمباەۆ Facebook پاراقشاسىندا LRT قۇرىلىسىن كومپانيا ەسەبىنەن تەگىن سۇرۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بەتون تىرەكتەردىڭ ءبارىن بۇزۋدىڭ قاجەتى جوق, تەك كوشەلەر مەن جولعا, تۇرعىن ۇيلەرگە بوگەت بولىپ تۇرعان تۇسىن عانا بۇزۋ كەرەك.
«قالا كوركىنە سىن بولىپ تۇرعان بەتون تىرەكتەردى الىپ تاستاۋ تۋرالى ويىمدى تازا پاتريوتتىق تۇرعىدان ايتتىم. ەشقانداي دا ەكونوميكالىق پايدانى كوزدەپ وتىرعان جوقپىن. مىسالى, LRT قۇرىلىسىن اياقتاۋعا شامامەن 1,5 ملرد دوللار كەتەدى, ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىن جۇمسالعان 300 ملن دوللاردى قوسىڭىز, سوندا كەتكەن شىعىن 1,8 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ال جوبانى ۇستاپ-كۇتۋ جۇمىستارىنا جىلىنا 50 ملن دوللارداي قارجى جۇمسالادى. ءتىپتى جەڭىل رەلستى كولىكتى پايدالانۋشىلاردان تۇسكەن قارجىنىڭ ءوزى وسى اقشانىڭ ءبىر بولىگىن دە جابا المايدى. سوندىقتان قۇرىلىستىڭ جارتى بولىگىن بۇزعان دۇرىس» دەيدى ا.راحىمباەۆ. كاسىپكەر كەيبىر بەتون باعانداردى قالانى اباتتاندىرۋعا پايدالانۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. «ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا سالىنعان باعانداردى جازعى جانە قىسقى سپورتقا ارناپ جاساقتاۋ كەرەك. جازدا ۆەلوجولاقتار بولسا, قىستا شاڭعىمەن جۇرەتىن جولعا اينالدىرسا, ءتيىمدى. ال ستانسالار رەتىندە بەلگىلەنگەن ورىندارعا ءدامحانالار مەن دەمالاتىن اللەيالار اشۋ قاجەت. ءبىز بۇل جۇمىستاردى اتقارۋعا ءازىرمىز. بولاشاقتا حالىقتىڭ سانى كوبەيگەن سايىن قوسىمشا جولدار قاجەت بولادى. سوندىقتان حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋدانداردا LRT جولدارىن جالعاستىرعان دۇرىس. كەلەشەكتە بىزگە ول كەرەك بولادى. ويتكەنى ەلەكتروموبيلدەر سياقتى كولىكتەر كوبەيەدى. سول كەزدە جەڭىل رەلستى كولىك – ءوزىن ءوزى اقتايتىن جوباعا اينالادى», دەيدى ا.راحىمباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە.
ال ەكونوميست-ساراپشى ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, استانا LRT – ءاۋ باستا داۋلى ءارى ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز كۇردەلى جوبا بولعان. «جوبانىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوزىن ءوزى اقتامايتىنى بەلگىلى ەدى. بىراق قانشاما قارجى جۇمسالعاننان كەيىن قۇرىلىستى اياقتاعان دۇرىس. قايتا بۇل جوبا ۇكىمەتكە ۇلكەن ساباق بولدى. ەندى وسىنداي ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قولعا العان ساتتە «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» ءجون. جالپى, كەز كەلگەن جوبا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ابدەن سۇزگىدەن وتكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.
بىزگە – جۇمباق,
زاڭعا – قايشى
ەل اراسىندا بۇل باعانداردى «جەمقورلىق ەسكەرتكىشى» دەيدى. ايتسا ايتقانداي. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ناعىز جەمقورلىق وقيعاسى بولدى بۇل. بۇل ءىستىڭ جۇمباعى دا كوپ بولىپ تۇر. وسىعان قاتىستى جەتى ادام سوتتالعانى بەلگىلى. ەكەۋى – تالعات اردان مەن قانات سۇلتانبەكوۆكە حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالاندى. الايدا بىلتىر كۇزدە دەپۋتات ماقسات رامانقۇلوۆ سول كۇدىكتىلەردى ۇستاۋ شارالارىنا, ءتىپتى ينتەرپولعا تىركەلگەنىنە كۇمان كەلتىرگەن ەدى. «حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان جەمقورلاردىڭ ينتەرپولدىڭ تىزىمىندە بارىنا كۇمانىم بار. ويتكەنى ولاردىڭ وتباسىنىڭ مۇشەلەرى ەمىن-ەركىن شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى الەۋمەتتىك جەلىلەردە انىق بايقالىپ تۇر. جازبالارى سونى اڭعارتادى. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار ەلدەن ۇرلاعان ميللياردتاعان اقشاسىن ەركىمەن جۇمساپ ءجۇر. دەمەك, قارجى قايتارۋ ماسەلەسى دە كەيىنگە قالاتىنى انىق. شەتەلدە زاڭسىز اسقان اقشانى سول ەل تاركىلەپ الۋى دا مۇمكىن. وسى جاعىن دا ەسكەرۋ قاجەت», دەگەن ەدى دەپۋتات باس پروكۋرورعا جولداعان ساۋالىندا.
ال جاقىندا ۇقك-نىڭ بۇرىنعى توراعاسى كارىم ءماسىموۆ ۇستالدى دەگەن اقپاراتتان كەيىن الگى حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەن, Astana LRT جوباسىنداعى قارجىنى جىمقىردى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن قانات سۇلتانبەكوۆ Facebook پاراقشاسىندا جازبا جاريالادى. وندا ول: ء«ماسىموۆ, ءسىزدىڭ نەلىكتەن Astana LRT جوباسىن تەرگەۋگە قاتتى كەدەرگى كەلتىرگەنىڭىز جانە وزىڭىزگە بەرىلگەن بارلىق بيلىكتى پايدالانىپ, «جوبانىڭ اقشاسىن ۇرلادى» دەپ بار ايىپتى ماعان ارتا سالعانىڭىز تۇسىنىكتى بولدى. ءسىز 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وسى جوبانىڭ نەسيەلىك قۇجاتتارىنا قول قويعان كەزدە قىتاي دامۋ بانكىنەن نەسيە الۋدىڭ باستاۋىندا تۇردىڭىز» دەدى.
مىنە, وسى سەكىلدى ءارتۇرلى جۇمباق جاعدايلاردىڭ ءبارى استانا LRT جوباسىنىڭ تىم بىلىعى كوپ ءىس ەكەنىن اڭعارتادى. نە دەسەك تە بۇل جوباعا قاتىستى بىرجاقتى شەشىم تەزىرەك قابىلدانعانى ءجون. ايتپەسە بەتون تىرەكتەردىڭ «قازاقستاندىق ستوۋنحەندج» بولىپ, جىلدار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالاتىن ءتۇرى بار.
