تابىس سىرى – تىڭ تەحنولوگيادا

ماركەتپلەيستە ونىمدەرىن ساۋدالايدى

بۇگىنگىنىڭ ساۋداگەرىنە تاۋاردى ساتۋ ءۇشىن جولعا شىعىپ, شەتەل اسۋدىڭ قاجەتى شامالى. اتاپ ايت­قاندا, تاۋار وندىرۋشىلەرگە اۋىر­دى جەڭىلدەتىپ, الىستى جاقىن­داتاتىن تسيفرلى تەحنولوگيالار قولعابىس ەتىپ, ءبىرشاما جۇمىس وڭتايلاندى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, Alibaba حالىقارالىق ەلەكتروندى پلاتفورماسىنا 100 وتاندىق كومپانيا شىعارىلعان. بىلتىر جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 50 كومپانيا وسى پلاتفورما ارقىلى ءوز ونىمدەرىن ساتۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل باعدارلاماعا قاتىسقانداردىڭ جالپى كىرىسى 72,5 ملن دوللارعا جەتتى. ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلدەگى مەكەمەلەردى تارتۋ ماقساتىندا ەلدىك ەكسپورتتىق باعدارلامالاردى ازىرلەدى.

بىلتىر ۆ2ۆ نەمەسە «بيزنەسكە ارنالعان بيزنەس» فورماتى اياسىن­دا كەزدەسۋلەر جاندانىپ, ور­تالىق ازيا ەلدەرىندە (تاجىكستان, تۇرىك­مەنستان جانە وزبەكستان), ازەر­بايجاندا, سونداي-اق رەسەيدىڭ ەكا­تەرينبۋرگ جانە قازان قالا­لارىندا 9 ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيا وت­كىزىلدى. 50-دەن استام ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, جالپى سوماسى 150 ملن-نان اسا دوللاردى قۇرايتىن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋعا ارنالعان كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2025 جىلعا قاراي كىرىس 41 ملرد دوللارعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. 

ساۋدا – كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن­دا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن سالا. قازىر الەمدىك ىشكى جالپى ونىم­دەگى ساۋدانىڭ ۇلەسى 23%-دى قۇ­راي­دى. وسى سالاداعى باستى تاۋە­­­كەلدەردىڭ ءبىرى ساۋدا پرو­تەك­­تسيو­­نيزمىنىڭ كۇشەيۋىمەن باي­لانىس­تى. دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشى­لارى­نىڭ باعالاۋىنا سايكەس جاھاندىق تاۋار اينالىمى 9%-عا قىسقارادى. ەكو­نوميكالىق ايماقتاردىڭ كۇ­شەيۋى, اسىرەسە ەۋروپالىق وداق جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىن­دە تاۋار اينالىمىنىڭ 60%-ى وڭىر­ارالىق ساۋداعا بەيىمدەلىپ جات­قانىن ايتا كەتكەن ورىندى.

«بۇل ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرا ساۋدا دامۋىنداعى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى. اتاپ ايتساق, زاماناۋي ساۋدا فور­ماتتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ساۋدا-لوگيستيكالىق نىساندارىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ بولماۋى سالاداعى وزەكتى پروب­لە­­ما­لاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قوسا ىشكى نارىقتا ساپاسى تومەن تاۋار­­­لاردىڭ, اسىرەسە شەتەلدىك تاۋار­لاردىڭ باسىم بولۋى ازاماتتارىمىزدى الاڭداتادى. بۇل وتاندىق ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تەحنيكالىق رەتتەۋ ينفرا­قۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. وتاندىق تاۋاردىڭ سىرتقى نا­رىق­تاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەكس­پورت­تىڭ قۇرامىندا شيكىزاتتىڭ باسىم­دىلىعىمەن بايلانىستى. بۇ­دان بولەك ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋگە قاتىس­تى ينفراقۇرىلىمداعى كە­دەر­­گى­لەر وندىرۋشىلەردىڭ سىرتقى نا­رىق­تارعا شىعاتىن جولدارىن قيىن­داتادى», دەگەن ەدى ساۋدا جانە ين­تەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ.

سىرتقى ساۋدا قارقىندى

جاھاندىق ەكونوميكاداعى تەرىس ۇردىستەرگە قاراماستان بىلتىرعى 9 ايدا سىرتقى ساۋدادا ايتارلىقتاي وڭ سەرپىن بايقالادى. ماسەلەن, تاۋار اينالىمى الدىڭعى جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 12,7%-عا ارتىپ, 72,8 ملرد دوللارعا (2020 جىلدا 64,6 ملرد دوللاردى قۇرادى) جەتتى. بۇل رەتتە ەكسپورت 20,6%-عا (35,9 ملرد دوللار) ۇلعايعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. 

ەاەو اياسىندا تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 9 ايدا 18,5 ملرد-قا ۇلعايىپ, بۇل الدىڭعى كەزەڭنەن 28,4%-عا (2020 جىلى 14,4 ملرد دوللاردى قۇرادى) ارتتى. وداق كولەمىندەگى ەكسپورتتا 39,2%-عا ارتىپ, 5,6 ملرد دوللاردى قۇرادى.

ەلىمىزدىڭ باستاماسىنا سايكەس تاۋارلاردىڭ شىعارىلۋىن راستايتىن سەرتيفيكاتتىڭ جاڭا ءتۇرى, اتاپ ايتقاندا تەز بۇزىلاتىن ونىم­گە ارنالعان «سەريالىق ءونىم سەر­تي­فيكاتى» ەنگىزىلدى. بۇل وتان­دىق تاۋارلاردىڭ ەاەو نارىق­تارىنا تارالۋىن جەڭىلدەتىپ, ەكس­پورت­­تاۋشىلاردىڭ قارجىلىق شى­عىن­دارىن ازايتادى. قازىر تاۋارلار تىزبەسىن كەڭەيتۋ جونىندە كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ مالى­مەتى بويىنشا قازاقستاندىق تاۋارلار­دىڭ وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتىپ, قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن يران, ۆەتنام جانە سەربيامەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمدەر جاسال­دى. اتالعان مەملەكەتتەر ءوز نا­رىق­تارىندا قازاقستان تاۋارلارىنا نەعۇرلىم جەڭىل شارتتارىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل باعىتتا قىزمەتتەر بو­يىنشا سينگاپۋرمەن كەلىسسوزدەر اياقتالۋعا جاقىن. قۇنى 800 ملن دوللارعا بايلانىستى يزرايل, مىسىر جانە ءۇندىستان ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان حالىقارالىق ساۋدا جۇيەسىنىڭ تولىق­قاندى قاتىسۋشىسىنا اينال­عانىن اتاپ وتكەن ابزال.

شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولەمى ءوستى

شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتىندا دا جاعىمدى ديناميكا بايقالادى. ايتالىق, بىلتىرعى 9 ايدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس وسى باعىتتا ەكسپورت كولەمى 14 ملرد دوللاردى قۇراپ, بۇل 2020 جىلداعى كەزەڭنەن 25,6%-عا كوبەيدى (2020 جىلى – 11,2 ملرد). ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى قىزمەتتەر ەكسپورتى الدىڭعىعا قاراعاندا 2,4%-عا ارتىپ, 2,7 ملرد دوللارعا جەتتى. تۇ­تاس­تاي العاندا, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋىنا ۇكىمەت جۇر­گىزىپ وتىرعان پرواكتيۆتى ەكسپورت ساياساتىنىڭ وڭ اسەر ەتىپ وتىرعانى انىق. بۇل شامامەن 20 قارجىلىق جانە قارجىلىق ەمەس قۇرالداردى قامتيدى.

ەلەكتروندى ساۋداعا باسىمدىق بەرىلەدى

ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋ بويىنشا دا كەشەندى جۇمىس جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. بۇل ارقىلى ساۋدانىڭ وسى ءتۇرىنىڭ كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك تۋىپ, 1,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ بولشەك ساۋداداعى جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 9,7%-دى قۇرادى. بىلتىرعى 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتروندى ساۋدانىڭ كولەمى 981,3 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 10,7%-دى كورسەتتى.

ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ ەكوجۇيەسىن كەڭەيتىپ دامىتۋ شەڭ­بە­رىندە ەلەكتروندى ساۋدانى ىن­تا­لان­دىرۋ جانە شوب وقىتۋ, تاۋار­لاردى ءبولۋ جانە جەتكىزۋ ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا جوس­پارلى جۇمىس جالعاسۋدا. جاۋاپتى ۆەدومستۆو 2025 جىلعا قاراي ەلەكتروندى ساۋدانىڭ ۇلەسىن بولشەك تاۋار اينالىمىنىڭ 15%-ىنا دەيىن جەتكىزۋ مەجەسىن قويىپ وتىر.

سالانى دامىتۋ جونىندەگى كەشەن­دى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ءىجو ۇلەسىندەگى باقىلاۋسىز كولەڭ­كەلى ساۋدا تومەندەيدى دەپ بولجانۋدا. بۇگىندە ونىڭ كولەمى شامامەن 6%-عا دەيىن جەتەدى.

سونىمەن قوسا حالىقتى قاۋىپتى جانە زياندى تاۋارلاردان قورعاۋ ماق­ساتىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­­تارىن قورعاۋ جانە تەحنيكا­لىق رەتتەۋ جونىندە زاڭدار قابىل­دانىپ, ە-تۋتynushy جانە «ە-اككرە­ديتتەۋ» اقپاراتتىق جۇيەلەرى ىسكە قوسىلدى.

ساۋدا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە بەيىمدەۋ باعىتىندا شوب-قا تەگىن قولداۋ مەن كومەك كورسەتۋ ءۇشىن SmartDuken.kz پلاتفورماسىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلدى. بۇدان باسقا سالالىق تالداۋ پلاتفورماسىن (Trade Data Hub) جانە تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل باعا بەلگىلەۋ پروتسەستەرىنىڭ اشىقتىعىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان جانە تاۋار­لارعا, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ما­ڭى­زى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى­نا باعالاردى رەتتەۋ قۇرالى رەتىندە قىز­مەت ەتەدى. تاياۋ ارادا ولاردى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. سول سەكىل­دى ازاماتتارعا ارنالعان تسيفرلى «الەۋمەتتىك ءاميان» قۇرالى ەنگى­زىلمەك. وسى ارقىلى ازاماتتارعا الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىگى جەتىل­دىرىلىپ, بانك كوميسسيالارىن جابۋعا ارنالعان بيۋدجەت شىعىستارى وڭتايلانادى.