نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ەكەۋمىز الماتى وبلىسىنىڭ ىلە, جامبىل اۋداندارىندا بولدىق. ءبىر اپتاداي بىرگە جۇردىك. بارلىق كەزدەسۋدە بوي-بولمىسى بوتەنشە, ءتۇر-تۇرپاتى توتەنشە, جەلكەسىندە جەلكىلدەگەن جەلكەگى, قوس قاپتالى قايقىلانعان قالپاعى... دەگەنىمىزدەي, وسىناۋ وقشاۋ كەيپىنەن تيتىمدەي دە تانباعان.
قازىرگى جۇرتشىلىعىڭىز, بۇگىنگى وقىرمانىڭىز بۇرىنعى ءبىر كەزدەردەگىدەي ەمەس. سونى تەرەڭ سەزىنەتىن ساڭلاعىڭىز باسىنان تاستامايتىن, جۇرتتا جوق قالپاعىمەن عانا ەمەس, سول قالپاقتىڭ استىنداعى قاشاندا قالعىمايتىن, وياۋ ويلارىمەن دە بولەكشە باۋراپ, جۇرەكتەردى جاۋلاپ الىپ جۇرگەنى جادىمىزدا جاڭعىرادى.
2016 جىل بولۋ كەرەك, داۋسىز دارىنىڭىز ءداۋتاي ۇلىنىڭ «ايعىركىسى» جانە «مىنەز» اتتى قوس تومدىعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان. سوعان بايلانىستى «قاراۇزگەن قالامگەر» دەگەن ماقالامىز جاريالانعان. الماتىداعى «ان ارىس» باسپاسىنان شىققان ەگىز كىتاپتىڭ العاشقى تومىنا «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانى, «اقكۇشىك» پوۆەسى جانە «ايعىركىسى», «باتىر» اتتى اڭگىمەلەرى, ەكىنشى تومىنا «جول», «اقكوگەرشىن» حيكاياتتارى مەن ون شاقتى اڭگىمەسى جيناقتالعان ەدى. قوس تومدىق قورداي قىرانىنىڭ قوس قاناتىنداي ەدى. وسى كۇنگى, زاماناۋي, ۇلتتىق رومان بار ما دەسە, «قۇدىرەت پەن قاسىرەتتى»; قازىرگى قازاق حيكاياتتارى قانداي دەسە, «اقكۇشىك» پەن «اقكوگەرشىندى»; الەمدىك ادىپتەگى اڭگىمە رەتىندە «ايعىركىسى», «مىنەز», «قانقىزىل جالقىن», ء«تاڭىرىنىڭ سىيى» سىندى دۇنيەلەرىن ايتاتىنبىز. ءبىز. باسقالار دا.
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى – قازىرگى قازاق پروزاسىنا جانرلىق جاڭعىرۋلار دارىتقان دارىن, جانرعا جاڭا ورە-ورىستەر اشقان ءايمۇيىز ەدى. ول الەمدىك الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ادەبيەتتىڭ جاۋھار جەتىستىكتەرى مەن ۇلتتىق ۋىزدى, ءداستۇرلى پروزاڭىزدىڭ ءدۇرري-گاۋھار قازىنالارىن قوردايدىڭ قىرانىنا عانا ءتان تالانتىمەن شەبەر ۇيلەستىرە, ۇندەستىرە, جاراستىرا جازاتىندىعىمەن داراتۇعىن.
«يوسيف ءستاليننىڭ دەمى تۇگەسىلۋگە ءۇش كۇن قالعان» دەپ باستالاتىن «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانىنىڭ اۆتورىن ءبىز «مودەرنيست-پوستمودەرنيست» دەۋشى ەدىك. ءازىل-شىنىمىزدى ارالاستىرىپ. وقتىن دا وقتىن سول ءستالينىڭىزدى توبەڭىزدەن توتەنشەلەپ توندىرەدى-اي. «يوسيف ءستاليننىڭ دەمى بىتۋىنە ەكى كۇن قالعان», «يوسيف ءستاليننىڭ ولۋىنە ءبىر كۇن قالعان» دەپ, ءار تۇستا ۇرەي ءۇيىرىپ الادى-داعى, وقىرماندى دا, كەيىپكەرلەرىن دە, ءوزىن دە اياۋسىز قيناپ, قالتىراتادى. وپاسىزدىق پەن ساتقىندىقتىڭ قالاي, قايتىپ, نەلىكتەن تۋىنداپ, قابىناتىن قۇپيالارىن قالايىنشا, قالاۋىنشا اشادى دەسەڭىزشى! اشارشىلىق اتتى قاسىرەتتىڭ, ون عاسىرعا زارار-زارداپتارى بىرگە باراتىن وپات-ابىردىڭ استارلارى مەن قاتپارلارى قالام قۇدىرەتىمەن وتا جاسالعانداي وسىپ-وسىپ بەينەلەنەدى.
«مودەرنيست-پوستمودەرنيست» ءداۋتاي ۇلىنىڭ تۇسپالىندا ساتقىندىق پەن وپاسىزدىق اشارشىلىقتان دا, ستالين مەن گولوششەكيننەن دە, نكۆد-دان دا قاۋىپتىرەك سەكىلدى سەزىلەدى. اسىرەسە دوس-
تىڭ ساتقىندىعى. دوستىڭ وپاسىزدىعى. قاي زاماندا دا. قانداي قوعامدا دا. نەندەي كەزەڭدەردە دە.
دوسماعامبەتتىڭ دوسى ءابجالدىڭ ساتقىن, وپاسىز بەينەسىن بەرە بىلۋدە نەسىپبەك شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا كوتەرىلە العان. الەمدىك ادەبيەت تۇرعىسىنان توپشىلاساڭىز دا. اقب ۇلىڭ اۋىلى ادامدارىنىڭ اشارشىلىقتان امان قالعانىنا كەكتەنەدى. جۇرتىنا جاپپاي زاۋال كەلتىرەتىن بالە تىلەيدى. «كۇنى-ءتۇنى بىرەۋگە جاماندىق ويلاپ, ونىڭ جاڭىلار, سۇرىنەر تۇسىن جاتپاي-تۇرماي اڭدۋ دەرتىنە ۇشىراۋمەن ءبىر مەزگىلدە جانە مىنانداي سۇمدىق نارسەنى اڭعاردى: ول ءوزىنىڭ ءون بويىندا وزگە تۇگىلى وزىنە-ءوزى قاستاندىق جاساۋعا دا دايىن ءبىر سۇرقيا سەزىمنىڭ پايدا بولعانى ەدى», دەيدى قاراۇزگەن قالامگەرىڭىز. ودان ءارى: «وسىنداي ازاپپەن ءجۇرىپ ول وزىنە ءوزىنىڭ قاستاندىعىنان ءبارىبىر قۇتىلىپ كەتىپ ءجۇردى, ال وزگەلەر مۇنىڭ قاستاندىعىنان قۇتىلعان جوق...» دەپ تۇيەدى.
الايدا ونىڭ قاستاندىعىنان قانشاما قاسىرەت شەگىپ, ايدالىپ, ازاپ شەگىپ جۇرسە دە دوسماعامبەت باقىتتى. ونى قىزبالتاي سىندى سۇلۋ ايەل ادام ايتقىسىز سۇيەدى. ال ءابجىلانداي ءابجال كۇيىنەدى, كۇيەدى. رومانداعى قىزبالتاي مەن اقتاماقتايىن ارۋلار دا – جاڭالىعى كوپ, جالعاندىعى, جاساندىلىعى جوق, تىڭ دا توسىن تۇلعالار. بىرەگەي بەينەلەر. كوركەمدىكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن كەيىپكەرلەر. دەگەنبىز.
«اقكۇشىك» پوۆەسىنە دە ايالداعانبىز. اقكۇشىك بەينەسى دە – پوستمودەرنيست ءداۋتاي ۇلىنىڭ وزىندىك ورنەكتى تابىسى. الەم جۇزىندە الدەنەشە ءجۇز جازۋشى يت تۋرالى جازعان شىعار. سول جۇزدەگەن يتتەردىڭ اراسىنان قازاق قالامگەرى نەسىپبەكتىڭ اقكۇشىگى ايرىقشالانىپ, الدىڭعى لەكتە اتالاتىنى دا انىق-ءدۇر. ءداۋتاي ۇلى ءوزىنىڭ اقكۇشىگى ارقىلى ادامداردان ارتىق يتتەردىڭ الەمدىك ءايبات ءتىزىمىن تولىقتىرا تۇسكەن. ال ەندى «ايعىركىسى» اڭگىمەسى حاقىندا نەبىر-نەبىر بىلىكتى سىنشىلار تاڭدانا وتىرىپ, تالدامالار جازعان. الىمىزگە قاراماي, ءبىز پاقىرىڭىز دا ءوز پىكىرىمىزدى بىلدىرگەنبىز.
وكىنىشكە قاراي, سول 2016 جىلى دا, 2020 جىلى ەكىنشى مارتە ۇسىنىلىپ, قوعامدىق پىكىر, ادەبي قاۋىم قىزۋ قولداعاندا دا, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنا مەملەكەتتىك سىيلىق بۇيىرمادى. بۇيىرتپادى. اتتەڭ-اي...
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 2018 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ اۋداندارىنان قايتىپ كەلە جاتقانىمىزدا شە, قوردايداعى كەنەن اۋىلى ماڭايىنا توقتاعانبىز.
– اناۋ جول يىرسۋعا اپارادى, – دەدى قوس قاپتالى قايقىلانعان قالپاعىن قولىنا الىپ, كۇرسىنىپ. – مىنا تاستا جىر-جولبارىس جامبىل بابا وتىرعان. جانىنداعى كىشىرەك, قىنالى قويتاستا كەنەن اتا وتىرعان. سىرلاسىپ...
– تاسقا وتىرعان زيان ەمەس پە؟ – دەدىك ءبىز. جانارى بۋالدىرلانىپ, دىمقىل جارقىلىنان جاڭىلىڭقىراعان جازۋشى ءىنىمىزدى جادىراتپاققا تىرىسىپ. ازىلدەپ.
– وسىنداي, جايدارمان جاز بولسا كەرەك, تاس جىپ-جىلى عوي قازىر, ءبىز دە وتىرايىقشى, – دەدى نەسىپبەك سوندا... قايران-اي...
مەنىڭ تۋعان اۋىلىم تاۋپىستەلىدە شەرحان مۇرتازا مەن ناسىر فازىل باۋى بار. ءمارمار تاسقا: شەرحان مۇرتازا مەن ناسىر فازىل باستاعان جازۋشىلار باۋدىڭ نەگىزىن 1995 جىلى قالاعان» دەپ جازىلعان. ءاربىر ءۇش جىل سايىن مۇندا «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» اتتى ارنايى باسقوسۋ وتەدى. 2019 جىلعى باسقوسۋعا تۇرىك, وزبەك, قىرعىز قالامگەرلەرى قاتىسقان.
قازاقتىڭ جيىرماشاقتى جازۋشىلارى مەن اقىندارىن, جۋرناليستەرىن ەسەنعالي راۋشانوۆ پەن نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى سىندى دارىندار باستاپ كەلگەن. ەكەۋى دە كوكبۇلاق وزەنى بويىنداعى جيىندا نەبىر-نەبىر ويلارىن ورتاعا سالىپ, جۇرتتى وياتقان.
بۇگىندە ەكەۋى دە باقي دۇنيەدە...
تاۋپىستەلى اۋىلىنداعى شەرحان مەن ناسىر باۋىندا قوس تالانتتىڭ قول ۇستاسىپ جۇرگەن جولىمەن وتەتىن وسكىن جاستار جاۋتاڭداي قاراپ: «اتا, نەسىپبەك پەن ەسەنعالي اعالاردىڭ ىزدەرىن كورسەتىڭىزشى» دەسەدى.
ولاردىڭ قايران قازاق ادەبيەتىندەگى ىزدەرى مەن ىستەرى, اسىل-اقىق مۇرالارى – ماڭگىلىك. دەيمىز. كۇبىرلەپ. كەۋدەمىزدى كۇرسىن كەرنەپ.
مارحابات بايعۇت,
جازۋشى
