ءاۆتوريتاريزمنىڭ كۇشەيۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن جاقىندا 100-دەن استام مەملەكەت باسشىسىن جاھاندىق دەڭگەيدە دەموكراتيانى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۆيرتۋالدى سامميتكە شاقىردى. مەن قاتارلاس يسپاندار ءۇشىن دەموكراتيانىڭ قۇندىلىعىن كورسەتۋگە جەتكىلىكتى سەبەپ بار. ءومىرىمنىڭ ءبىر بولىگى فرانسيسكو فرانكونىڭ ديكتاتۋراسى تۇسىندا وتكەندىكتەن, ەل ءۇشىن اشىقتىق پەن وركەندەۋدى تاڭداۋدىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەمىن. يسپانياداعى La Transición دەپ اتالاتىن رەجىمدى ديكتاتۋرادان كونستيتۋتسيالىق دەموكراتياعا وزگەرتكەن ساياسي پروتسەسس جاڭا وكىلدى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋىن, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ دامۋىن جانە ەۋروپامەن تىزە قوسۋعا باستاعان تاريحي ەرلىك ەدى.
بىراق دەموكراتيانى مورالدىق, ءادىل جانە پراكتيكالىق ساياسي جۇيە رەتىندە قورعاۋ حالىقارالىق ارەنادا دەموكراتيا مەن اۆتوكراتيا اراسىندا قاقتىعىس بار دەپ قاراستىرۋعا ماجبۇرلەمەۋى كەرەك. ويتكەنى ءارتۇرلى ساياسي جۇيەسى بار ەلدەردىڭ ناقتى جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن باس قوسۋىنىڭ ەش ايىبى جوق. ەڭ باستىسى, مۇنداي جيىندار تۇيتكىلدەردى شەشۋگە ۇلەس قوسادى.
دەموكراتيا سامميتىنە قاتىسۋشىلار ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردە تاباندىلىق تانىتۋعا ۋادە بەرگەنىمەن, بۇل شارانىڭ ناتيجەسىنەن گورى سيمۆولدىق ءمانى ەرەكشە. بۇعان بايدەننىڭ تايۆاندى جيىنعا شاقىرۋ تۋرالى شەشىمى دالەل. بۇل قادام قىتايمەن شيەلەنىستى كۇشەيتپەسە, ازايتقان جوق.
ەكىنشى جاعىنان, قازىرگىدەي بولجام جاساۋ قيىن, قاۋىپتى الەمدە ءتيىمدى جاھاندىق باسقارۋ قاجەتتىلىگى بۇرىنعىدان دا وزەكتى. وتكەن عاسىردا پايدا بولعان يادرولىق قاۋىپتەن بولەك, قازىر كيبەرشابۋىل, ميگراتسيالىق قارۋلانۋ, اسكەري تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيانىڭ ارتۋى جانە جاساندى ينتەللەكتتىڭ زيانى سەكىلدى قيىندىقتارمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك.
بايدەن ۇيىمداستىرعان سامميت سەكىلدى الەمدى يدەولوگيالىق جاعىنان ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى لاگەرگە ءبولۋ ۇلكەن گەوساياسي تاۋەكەل اكەلەدى. ەركىن ەلدەر مەن اۆتوكراتيالىق مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءبولىنۋ جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ نەمەسە باسقارۋعا ارنالعان نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمدارعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ءتۇرلى ەكونوميكالىق جۇيەلەردى قابىلدايتىن حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن قۇرا الماۋىنىڭ سالدارىنان بۇرىنعىداي جۇمىس ىستەۋىن توقتاتتى. دسۇ-عا مۇشە ەلدەردى دەموكراتيالىق جانە دەموكراتيالىق ەمەس دەپ يدەولوگيالىق تۇرعىدا ءبولۋ شەشىم تابۋدى قيىنداتادى.
امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق تايتالاستىڭ اۋىر سالدارىن بولدىرماۋ ءۇشىن بۇل داۋلاردى شەشۋ وتە ماڭىزدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوپجاقتى جۇيەنى قۇرۋ تاريحي جەتىستىك ەدى. بىراق ونىڭ ينستيتۋتتارىندا ءوزارا تاۋەلدى, كۇردەلى جانە ديناميكالىق الەممەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇرالدار جوق.
كوروناۆيرۋس داعدارىسى مۇنى انىق كورسەتتى. ادامزات ىندەتپەن كۇرەسۋگە دايىن ەمەس. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا قارجى جەتىسپەدى. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقش-تى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعاراتىنىن جاريالاعاندا, ۇيىمنىڭ ەڭ ءىرى سالىمشىسى بيلل جانە مەليندا گەيتس قورى عانا بولاتىن ەدى.
دەمەك دەموكراتيالىق ەلدەر باسقا مەملەكەتتەرمەن يدەولوگيالىق ايىرماشىلىعىن اتاپ كورسەتۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ وزدەرى جانە الەم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن مويىنداۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ولار وزدەرىنىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق زاڭدىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكى ماڭىزدى مىندەتتى شەشۋى كەرەك.
ءبىرىنشى مىندەت – ىشكى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتۋ. دەموكراتيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن قوعامنىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسكەن ءال-اۋقات مەملەكەتىن قۇرۋ ارقىلى ءوزىن كورسەتتى. بىراق بۇل كەيىنگى كەزدە ۇلكەن ساتسىزدىكتەرگە ۇشىرادى. 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى مەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان قاتتى السىرەدى.
قوعامىمىزدى سيپاتتايتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەر دەموكراتياعا قاۋىپ توندىرەدى. ويتكەنى بارعان سايىن بولەك ءومىر ءسۇرۋ ۇجىمدىق ساياساتتى قيىنداتادى. سايىپ كەلگەندە, تەڭسىزدىك ازامات رەتىندە ارەكەت ەتۋ قابىلەتىمىزدى بۇزادى. كوپتەگەن ەلدەگى دەموكراتيانىڭ السىرەۋى ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋىنداتادى. ولار ساياسي جۇيەنىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك پەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ قۇلدىراۋىن قالپىنا كەلتىرە الاتىنىنا سەنىمىن جوعالتقان. سونىڭ سالدارىنان ساياسي كوڭىلسىزدىك پوپۋليستىك ۇلتشىلدىقتى قولداۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى.
دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ ەكىنشى مىندەتى – دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن قاجەتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردى جاساۋعا جەتەكشىلىك ەتۋ. بۇل دامۋشى ەلدەردە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ۇستانۋدى جەڭىلدەتۋى مۇمكىن.
جاڭا Omicron نۇسقاسىنىڭ جىلدام تارالۋى كورسەتكەندەي, كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارىن الەمدە تەڭ تارالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مورالدى دا, پراكتيكالىق تا مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنىن كورسەتتى. افريكادا ۆاكتسينالاۋ دەڭگەيى وتە تومەن. باي دەموكراتيالىق ەلدەردەگى كوپتەگەن ازاماتتار قازىر ۆاكتسينانىڭ ءۇشىنشى دوزاسىن الا الادى. بىراق افريكالىقتاردىڭ تەك 8 پايىزى عانا تولىق ۆاكتسينا سالدىرعان.
ونىڭ ۇستىنە, ەڭ وسال ەلدەردەگى ادامدارعا ەكپەنى جىلدام جەتكىزۋدەن وتكەن دەموكراتيانىڭ جارناماسى جوق. الەم حالقىنىڭ 70 پايىزىن ۆاكتسينالاۋ G7 ەلدەرى ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ 0,13 پايىزىن عانا قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, باي دەموكراتيالىق ەلدەردە حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ارتتىرۋدىڭ ەرەكشە مۇمكىندىگى بار.
دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر دامۋشى ەلدەرگە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋگە بولگەن قارجىلارىن تولىقتاي بەرۋ ارقىلى ودان ءارى بەدەلىن نىعايتا تۇسەدى. 2009 جىلى كوپەنگاگەندە وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەنتسياسىندا ەڭ باي مەملەكەتتەر دامۋشى ەلدەرگە زارداپتاردى ازايتۋ جانە بەيىمدەلۋ شىعىندارىن وتەۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن جىلىنا 100 ميلليارد دوللار بولۋگە ۋادە بەردى. بىراق ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر سوزىندە تۇرعان جوق.
2020 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىندا ايتقان دەموكراتيا ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى ۋادەسىن ورىنداۋ ارقىلى بايدەن ءوزىنىڭ ترامپ ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. يدەولوگيالىق تۇرعىدان پىكىرلەس اداممەن جۇمىس ىستەۋ وتە كۇردەلى. دۇنيەتانىمى باسقا, ءتىپتى ءوز كوزقاراسىنا قايشى كەلەتىن اداممەن مۇنى ىستەۋ الدەقايدا قيىن.
دەموكراتيانى نىعايتۋ قاجەتتى ەكەنىنە قاراماستان, ىرگەلى قۇندىلىقتارىمىز ەڭ وزەكتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى شەشۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى بولماۋى كەرەك. دەموكراتيا وسىنى تالاپ ەتەتىنىنە شىن جۇرەكتەن سەنەمىن.
حاۆەر سولانا,
ەو-نىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى بۇرىنعى جوعارى وكىلى, ناتو-نىڭ باس حاتشىسى جانە يسپانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان, EsadeGeo – جاھاندىق ەكونوميكا جانە گەوساياسات ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
