ءار زاتتى كوزبەن شولىپ ءوتتىم داعى, ورتاڭعى بولمەنىڭ تەرەزەسىنە ۇڭىلە بەرگەنىمدە «دوستوەۆسكي وسى اينەكتەن ەرتىستىڭ سىلدىرىن تىڭداعان ەكەن» دەپ ساڭق ەتتى مۋزەيدىڭ ەكسكۋرسوۆودى. ارالاپ جۇرگەنىم – شوقان ۋاليحانوۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي دوس بولعان جازۋشى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ سەمەيدەگى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى. مەن باس سۇققان ۇيدە جازۋشىنىڭ ەكى جارىم جىل ءومىرى وتكەن. سول ۋاقىت ىشىندە «ستەپانچيكوۆو اۋىلى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» مەن «اعايدىڭ ءتۇسى» اتتى ەكى شىعارماسىن جازعان.
كىتاپ كەمىرىپ وسكەنىمىزبەن, ف.دوستوەۆسكيدىڭ رومان-اڭگىمەلەرىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جاتا-جاستانا وقىپ كورمەپپىن. سەمەيمەن بايلانىسىن, شوقانمەن دوستىعىن, ازدى-كوپتى شىعارمالارىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز. بىراق بودان بولعان ەلگە دەگەن كەك پە, الدە قازاقى تەك پە, ايتەۋىر ورىس جازۋشىلارىنا اسا قۇمارتقان ەمەسپىز. مۇلدەم ەمەس, مەكتەپ قابىرعاسىندا ا.پۋشكين, م.لەرمونتوۆ, ل.تولستوي, س.ەسەنين, ن.گوگول سىندى جازۋشىلاردىڭ اڭگىمە-ولەڭدەرىن وقىدىق, جاتتادىق.
جازۋشى, ويشىل, فيلوسوف فەدور دوستوەۆسكيدىڭ ءومىر سۇرگەن جەرلەرىندە الەمگە ايگىلى جەتى مۇراجايى بولسا, سونىڭ ءبىرى وسى – سەمەيدەگى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى. فەدور ميحايلوۆيچ ەكى جارىم جىل تۇرعان بۇل شاڭىراق 1971 جىلدىڭ 7 مامىرىندا رەسمي تۇردە مۋزەي بولىپ اشىلعان. وعان دەيىن كىتاپحانا-تۇعىن. سول زاماندا وقىرماندار ف.دوستوەۆسكيدىڭ شىعارمالارىن سۇراسا, قوردا بىردە-ءبىر كىتابى بولماپتى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى زينايدا فۋرتسەۆا بەلگىلى جازۋشىلارعا, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە حات جولداپ, كىتاپحانا قورىن تولىقتىرا باستايدى. كىتاپ قانا ەمەس, جازۋشىعا قاتىستى قۇندى جادىگەرلەردى دە جيناقتاعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ, مۋزەي اشۋدى ۇيعارىپ, قارا شاڭىراقتى مۇراجايعا اينالدىرعان. ۇيىندەگى زاتتاردىڭ كوبى ف.دوستوەۆسكيگە تيەسىلى بولماعانىمەن, ءحVىىى عاسىردىڭ جيھازدارى. سول زاماندا روتا كومانديرىنىڭ قىزى زينايدا سىتينانىڭ ايتۋىمەن جابدىقتالىپتى. ون جاسار زينايدا اكەسىمەن ەرىپ, بۇل ۇيگە ءجيى كەلىپ جۇرگەن ەكەن. مادەني وشاقتىڭ اشىلۋىنا ف. دوستوەۆسكيدىڭ نەمەرەسى ارنايى كەلىپ, سەمەيلىكتەرگە, جالپى, قازاق حالقىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن. بىراق جازۋشى ۇرپاقتارىنىڭ ەشكىمى قولىنا قالام ۇستاپ, اتا جولىن قۋماعان.
اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن
...مۋزەي ءۇيدىڭ تورىندەگى قون تەرىمەن قاپتالعان ورىندىققا جايعاسا كەتكەم. شىنتاق قويعان ۇستەلدە شوقان مەن فەدور ءميحايلوۆيچتىڭ بىرگە تۇسكەن فوتوسى تۇر. جاقتاۋعا سالىپ قويىپتى. شينەل كيگەن شوقان جۇدەڭكى. ساپاردان كەلگەن سوڭ تۇسكەن سۋرەتى ەكەن. ءارى سوڭعى سۋرەتى. تاريحتان بىلەمىز, شوقان سەمەيگە جەتە سالىسىمەن, دوسى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ ۇيىنە اسىعاتىن ەدى. ەكەۋى ءدال وسى شاڭىراقتا جەز ساماۋىردىڭ شايىن سوراپتاي ءىشىسىپ, كورگەن-بىلگەندەرىن ايتىسىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. ف.دوستوەۆسكي شايدى باپپەن ءوزى دەمدەگەن دەسەدى. و زاماندا قاڭىلتىر ساۋىتتاعى شايدىڭ قات كەزى, ەل ىدىستىڭ اۋىزىن كىلتتەپ, كىلتىن مويىندارىنا ءىلىپ الىپ ءجۇرىپتى.
– جازۋشى ف.دوستوەۆسكي ۇلكەن وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جەتى بالانىڭ ەكىنشىسى. الدىندا ميحايل دەگەن اعاسى, وزىنەن سوڭ ءىنى-قارىنداستارى بولعان, – دەپ مۋزەي ەكسكۋرسوۆودى مادينا شالقارقىزى قوڭىر ۇيگە جاپسارلاس سالىنعان عيماراتقا جول باستادى. قابىرعا بويىمەن ءىلىنىپ كەتە بەرگەن فوتوسۋرەتتەر, قۇجاتتاردى شىنىمەن قاپتاپتى. ارعى باسىندا ف.دوستوەۆسكي مەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ گيپستەن قۇيىلعان كەۋدە مۇسىندەرى اعاراڭدايدى. ورتاعا ۇشى ۇشتالعان بورەنەلەردى تىكتەپ جيناپ, دۋال ءتارىزدى ەكسپوزيتسيا جاساپتى. تەگى, جازۋشى جازاسىن وتەگەن اباقتىنىڭ ماكەتى بولسا كەرەك دەپ وي تۇيە, ەكسكۋرسوۆود سوزىنە قۇلاق تۇرە سوڭىنان ەرگەم.
– اكەسى ميحايل اندرەەۆيچ بالا تاربيەسىنە ءجىتى كوڭىل بولگەن قاتال كىسى بولىپتى. كەشكى استان سوڭ ۇستەلدىڭ ەكى باسىنا ماي شام قويىپ, بالالارىنا كىتاپ وقىپ بەرەدى ەكەن. اسىرەسە, رەسەيدىڭ تاريحىن, گ.دەرجاۆيننىڭ شىعارمالارىن كوپ وقىعان. «قاي ەلدە تۇرىپ جاتساق, سول ەلدىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر سۇرگەن. بالالارى ەڭبەكپەن بىتە قايناسىپ ءوسسىن دەپ, قالادان 150 شاقىرىم جەردەگى اۋىلدان اعاش ءۇي ساتىپ العان. جازعى كانيكۋلدا بالالارىن انالارىمەن سول ۇيگە جىبەرىپ وتىرعان. ميحايل ءوزى كەدەيلەرگە ارنالعان مارينسك اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. ول اۋرۋحانا عيماراتى پەتەربوردا ءالى دە تۇر. تومەنگى قاباتىندا دوستوەۆسكيدىڭ مۋزەيى بار, – دەگەن مۇراجاي قىزمەتكەرى قابىرعاداعى ەسكى فوتوسۋرەتتەردى نۇسقادى. – فەدور 16 جاسقا تولعاندا اناسى جامان اۋرۋدان كوز جۇمادى. ال اكەلەرىنە جەتى بالانى اسىراۋ قيىنعا سوققان. سول كەزدە قايىن جۇرتى كومەك قولىن سوزعان. زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ولار وتە بەدەلدى ادامدار ەدى. ميحايلگە «ۇلكەن ەكى ۇلىڭدى الىپ قالىپ, بەسەۋىن ءبىزدىڭ اتىمىزعا اۋدار» دەگەن ەكەن. امالسىز اكە كەلىسكەن. وزىندەگى ەكى ۇلىن اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا بەرەدى. ول وقۋعا بارعان بالا تەگىس تۇسە بەرمەيتىن. كوبىنەسە تامىر-تانىستىڭ, باي-باعلانداردىڭ بالالارى وقىعان كورىنەدى. الايدا فەدور بارلىق سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, وقۋعا ءتۇسىپ كەتكەن. اعاسى ميحايل بولسا, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەرى قايتۋعا ءماجبۇر ەدى, – دەگەن مادينا شالقارقىزى سارعايعان قاعازداعى وقۋعا تۇسكەندەردىڭ ءتىزىمىن كورسەتتى. ف.دوستوەۆسكي ءۇشىنشى تۇر. ارينە, بۇل قاعاز وقۋ ورنىنان بەرىلگەن تۇپنۇسقا ەمەس, كوشىرمەسى عانا. جالپى, بۇل مۋزەيدە باتالون كومانديرىنە جازعان راپورتىنان باسقا جازۋشىعا تيەسىلى باسقا جادىگەر جوق. تەك ءومىرىن باياندايتىن كورنەكىلىكتەر, قۇجات كوشىرمەلەرى, فوتوسۋرەتتەر... سونىڭ وزىندە سول زاماننىڭ رۋحىن سەزىندىرمەي قويمايدى. قۇددى ءبىر ف. دوستوەۆسكيمەن تىلدەسىپ, قاتار جۇرگەندەيسىڭ.
– فەدور ميحايلوۆيچ اسكەري ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەنىمەن, ادەبيەتتەن الىستاماعان, – دەپ جالعادى اڭگىمەسىن ەكسكۋرسوۆود. – ۋچيليششەنىڭ كىتاپحاناسىنان فرانتسۋز تىلىندەگى كىشكەنتاي كىتاپتاردى الىپ, قولى قالت ەتكەندە قالتاسىنان شىعارىپ وقي بەرەتىن. فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەتكەن دە اكەسى. جاس فەدوردىڭ العىرلىعى سونداي, سوڭعى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە ونورە دە بالزاكتىڭ «ەۆگەنيا گراندە» اتتى شىعارماسىن اۋدارعان. ونىسى كەيىن «رەپەرتۋار ي پانتەون» جۋرنالىندا جارىق كورىپ, وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولعان. وكىنىشتىسى, فەدوردىڭ قۋانىشىن وقۋ ورنىنا كەلگەن قارا قاعاز سۋ سەپكەندەي باستى. اكەسى دۇنيە سالعان ەكەن. قابىرعاسىنا باتقان قايعى ادەبيەتتەن الىستاتىپ جىبەردى, وقۋىن تاستادى. اراعا ۋاقىت سالىپ, اعاسىنان جۇباتۋ حات العاندا عانا ەسىن جيىپ, وقۋىن جالعاستىرعان. ويداعىداي ۋچيليششەنى اياقتاپ, سول جەرگە جۇمىسقا ورنالاستى. بىراق بۇيرەگى ادەبيەتكە بۇرىپ تۇراتىن ەدى. ءدال سول ۋاقىتتا ادەبي ورتا قالىپتاسىپ, ءارتۇرلى ۇيىمدار قۇرىلىپ جاتقان. ءسويتىپ, 1844 جىلدىڭ 19 قازانىندا ءوتىنىش جازىپ, جۇمىستان بوساتىلعان.
ءتارتىبى تەمىردەي جۇمىستان ءوز ەركىمەن شىققان ول ۆ.بەلينسكي قۇرعان ۇيىمعا مۇشە بولادى. شىعارماشىلىق ورتاعا تۇسكەن جالىندى جاس ءبىر دەمدە «بەيشارالار» رومانىن جازىپ شىققان. اۆتوردىڭ ەسىمى وسى روماننان سوڭ حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىلادى. بالالار تاقىرىبىندا جازعان شاعىن اڭگىمەلەرى جارىق كورەدى. ەڭبەگى ەلەنە باستاعان سوڭ ۆيسساريون بەلينسكي مەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر, كيكىلجىڭدەر پايدا بولعان. اۋەلدە ۆ.بەلينسكي ارىپتەسىنىڭ «بەيشارالار» رومانىن وقىپ شىعىپ تاڭداي قاققان ەدى. قۋانىشىن جاسىرا الماي, شىعارمانى ن.نەكراسوۆقا دا كورسەتكەن. سوندا ن.نەكراسوۆ «جاڭا گوگول پايدا بولعان ەكەن» دەپ باعا بەرىپتى. ول ۋاقىتتا ن.گوگولدىڭ «تاراس بۋلباسى», «رەۆيزورى» دۇركىرەپ تۇرعان-تۇعىن. كەيىن ابىرويى ارتا باستاعان ف.دوستوەۆسكيدى كورە المادى ما ەكەن, كىم ءبىلسىن؟! فەدور ميحايلوۆيچ تە كوزقاراسىن بىردەن ءتۇسىنىپ, م.پەتراشەۆسكيدىڭ ۇيىمىنا اۋىسقان. مۇنداعىلاردىڭ ءبارى اسكەري قىزمەتتە بولعان, ساياسي ساۋاتى تولىسقان ادامدار ەدى. ۇيىم مۇشەلەرى ۇنەمى حالىقتىق ماسەلەلەردى تالقىعا سالاتىن. قاي زاماندا دا سولاي ەمەس پە, ۇيىم العاش قۇرىلعاندا-اق نيكولاي ءى ءوزىنىڭ تىڭشىسىن مۇشە ەتىپ كىرگىزىپ قويعان ەدى. دەمەك, ۇيىمداعى تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن جوعارىعا جەتىپ وتىرعان. بىردە حالىقتى ۋشىقتىرماي, توڭكەرىس جاساۋ تۋرالى ءسوز بولىپ, پاتشالىققا جەتەدى. سول-اق ەكەن, ءبىر-ءبىر جارىم ساعات ىشىندە ۇيىم مۇشەلەرىن تۇگەلدەي دەرلىك تۇتقىنداپ اكەتكەن. ەشكىم قاشىپ ۇلگەرمەگەن. سەگىز ايعا سوزىلعان تەرگەۋدەن كەيىنگى شىققان ۇكىم – اتۋ جازاسى ەدى. جازاعا كەسىلگەندەردىڭ باستارىنا قاپ كيگىزىپ, ەندى مىلتىق كەزەنە بەرگەندە, نيكولاي پاتشا رايىنان قايتقان. ول «حالىق الدىندا اتىپ تاستاسام, وسى جەردەن توڭكەرىس باستالىپ كەتەر» دەپ قاۋىپتەنگەن. ءسويتىپ, 1850 جىلدارى اسكەري اتاق-داڭقتارىنان, شەندەرىنەن ايىرىلعان ۇيىم مۇشەلەرىمەن بىرگە ف.دوستوەۆسكي دە ءتورت جىل كاتورگاعا قامالادى. ول تۋرالى ەكسپوزيتسيامىز وسى, – دەپ الگىندەگى بورەنە قورشاۋعا تاياپ باردىق.
بورەنە بولمەنىڭ قاق ورتاسىندا ءۇش تاقتايدى بىرىكتىرە شەگەلەگەن جاتىن ورىن. ونىڭ تومەنگى جاعىندا شۇبار جىلانداي اياققا سالىناتىن شىنجىر كىسەن جاتىر. كوتەرىپ كورىپ ەدىم, سالماعى ەداۋىر. ءتورت جىل تۇساۋلى ءجۇرۋ ءۇشىن ءتوزىمنىڭ ءوزى تەمىردەي بولۋ كەرەك شىعار. قولىمداعى بۇل تەمىر كىسەن قاماقتاعى ادامنىڭ اياعىنان ەكى-اق جاعدايدا شەشىلەدى ەكەن – قايتىس بولسا نەمەسە اباقتىدان بوساپ شىقسا. تۇرمەدەگى تۇنەيتىن ورىندارى – بيىك دۋالدى قورشاۋ ىشىندەگى قوس باراق ءۇي. ونىڭ دا شاعىن ماكەتى ارقىلى قاماۋداعىلاردىڭ جاي-كۇيىن سەزىنگەندەي بولدىم. ءاي, بىراق جىپ-جىلى مۋزەيدە ءجۇرىپ, ءسىبىردىڭ قىرىق گرادۋس ايازىن سەزىنۋ قايدا؟! ايتقان عوي. ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن شىعار. ءلايىم, وسىناۋ بەيبىت كۇننەن ايىرىلمايىق!
ف.دوستوەۆسكي ءوز كۇندەلىگىندە كاتورگانى «ولىلەر ءۇيى» دەپ جازىپتى. قاپاستا ونىمەن بىرگە 400 ادام وتىرعان. جازۋشى سول 400-ءدى سۋرەتتەپ, مىنەزدەمە بەرىپ, كۇندەلىگىنە ءتۇرتىپ ءجۇرىپتى. ال مۋزەيدەگى مىناۋ تاقتايشالارعا سولاردىڭ پورترەتتەرى بارەلەف تۇرىندە قاشالعان. زەر سالىپ قاراپ شىقساڭىز, ءبىرى قايعىرعان, ءبىرى مۇڭايعان, ەندى ءبىرى جىلاپ ءجۇر... كاتورگادا قالام ۇستاعاندار عانا ەمەس, اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار دا جازالارىن العان. قىلقالام ۇشىنان شىققان سۋرەتتەرگە قاراسام, پەتروۆ ادام ولتىرگەنى ءۇشىن وتىرسا, گازين ۇرلىق جاساپ قامالىپتى. پەتەربورلىق سۋرەتشىلەر سىيلاعان مۇنداعى پورترەتتەردىڭ بارلىعى ف.دوستوەۆسكيدىڭ سۋرەتتەۋىمەن جازىلعان. سۋرەتتەر ەرىكسىز ۇڭىلدىرەدى, تۇڭىلدىرەدى. اۋراسى بولەك.
ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ مۇراجاي قىزمەتكەرى تانىمدىق اڭگىمەسىن قايتا ساباقتاعان: – اباقتىدا ىنجىلدەن باسقا كىتاپ بولماعاندىقتان, فەدور ميحايلوۆيچ سونى وقي بەرگەن. باسقا كىتاپ وقۋعا, جازۋعا تىيىم سالىنعان, – دەي بەرگەندە, كۇندەلىگىن قالاي جازدى دەپ كوكەيگە قونا كەتكەن سۇراقتى كولدەنەڭ قويعام.
– ف.دوستوەۆسكي تۇرمەگە تۇسكەن سوڭ تالما اۋرۋىنا شالدىققان. سول سەبەپتى گوسپيتالگە بارىپ, ەم الىپ تۇراتىن. تۇسىنىستىك تانىتقان مەدبيكە كۇندەلىكتى اق پاراق الىپ كەلىپ وتىرعان ەكەن...
جازۋشى قارىزدان
قالاي قۇتىلدى؟
– جەر بەتىندەگى توزاقتاي كورىنگەن تۇرمەدەن جازۋشى 1854 جىلى بوساتىلعان. بوساتىلعانىمەن, سەمەيگە ايدالعان. مۇندا كەلگەن ول كازارمانىڭ قاراپايىم كۇزەتشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. كەلە سالا اعاسىنا: «جازىق دالا, وسىمدىك از. ۇنەمى قۇمدى جەل سوعىپ تۇرادى. ازياتتار كوپ, ساۋدا دامىعان. دەگەنمەن «سەميپالاتينسك» ماعان ۇنادى, قالا تۋرالى ءالى دە جازامىن» دەگەن ماتىندە سەمەيدى بايانداپ حات جازعان. ول زاماندا سەمەيدە قازاقتار, كازاكتار, تاتارلار كوپ تۇراتىن. تاتارلار ىرگەسى بيىك قوس قاباتتى ۇيدە تۇرسا, كازاكتار كەڭ ءۇي تۇرعىزعان. ال قاراپايىم قازاق كيىز ءۇي تىككەن.
مۇندا ف.دوستوەۆسكيدىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرەدى. وعان سەبەپ, كازارماعا باسشى بولىپ بارون برانگەل كەلگەن. ونىمەن فەدور ميحايلوۆيچ دوستاسىپ, جاقسى ارالاسىپ كەتەدى. بىردە بارون مەڭدىباي, تەڭدىباي دەگەن قازاقتاردىڭ ۇيىنە قوناققا بارا جاتىپ, ف.دوستوەۆسكيدى دە ەرتە جۇرگەن. قازاقتىڭ شاڭىراعىنا العاش بارعان فەدور سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان. قۇراندى ورىسشاعا اۋدارىپ وقىعان.
ومىرىنە وزگەرىس الىپ كەلگەن تاعى ءبىر جاعداي – سەمەيدە العاشقى ماحابباتىن كەزدەستىرگەن, تۇرمىستاعى ماريا يساەۆانى. تۇرمىستا بولعانىمەن, ەكەۋى ءجيى كەزدەسىپ تۇرعان. بىراق سەمەيدەگى باقىتتى كۇندەرى بۇل جولى ۇزاققا سوزىلا قويمادى. يساەۆتار اۋلەتى رەسەيدىڭ نوۆوكۋزنەتسك قالاسىنا قونىس اۋدارعان. سونىڭ وزىندە ەكەۋى حات جازىسىپ, حات الىسىپ تۇراتىن. بىردە ماريا كۇيەۋى قايتىس بولعانىن ايتىپ, حات جولدايدى. كىشكەنتاي بالامەن بوتەن ەلدە جالعىزسىراپ قالعانىنا ناليدى. فەدور ميحايلوۆيچ بۇل حاتتى وقي سالا بارون برانگەلدىڭ ەسىگىن قاققان. حاتتى وقىتىپ, بىرنەشە كۇنگە بوساتۋىن سۇرايدى. نوۆوكۋزنەتسككە بارىپ, ماريانى الىپ كەلمەك. بارون بولسا, ايداۋدا جۇرگەن ادامدى بوساتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعانىن العا تارتادى. بىراق دوس كوڭىلىن دە قيمايدى. ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى مە, العان بەتتەن قايتپاعان فەدور «جىبەرمەسەڭ ەرتىسكە سەكىرىپ ولەمىن» دەپ شارت قويىپتى. امالى قالماعان باسشى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, رۇقساتىن بەرگەن. ف.دوستوەۆسكي بارا سالا ماريامەن نەكەلەسىپ كەلەدى. ول كەزدە نەكە كىتابى وتە ۇلكەن بولعان. سەبەبى ەكى جاقتىڭ بۇكىل ءومىربايانى تولىقتاي جازىلعان, – دەپ ەكسكۋرسوۆود سورەدەگى ۇزىن-سونار ءماتىن جازىلعان قوس پاراقتى كورسەتتى. – سەمەيگە قايتىپ كەلىسىمەن ەكى قاباتتى بۇرىنعى پوشتاشى لەپۋحيننىڭ ءۇيىن جالداپ تۇرادى. ءبىرىنشى قاباتىندا قوجايىندارى تۇرسا, ەكىنشى قاباتىن وزدەرى جايلاعان. اۋقاتتى اۋلەتتەن كەلگەن جارىنا بارىنشا جاعداي جاساۋعا تىرىساتىنىن ايتىپ, ۋادە بەرگەن. دەگەنمەن كۇزەتشىلىك جۇمىسى ءۇشىن الاتىن 16 سوم جالاقىنىڭ 8 سومى وسى ءۇيدى جالداۋعا كەتسە, 8 سومىنا ءومىر سۇرگەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ كىتاپ جازۋعا كىرىسكەن. بىردە سەمەنوۆ تيان-شانسكي: «سەنىڭ شىعارمالارىڭ ايانىشتى, مۇڭدى, اۋىر. دۇرىسى كومەديا جاز» دەپ قولقا سالعان. ونىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماعان ول «ستەپانچيكوۆو اۋىلى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» مەن «اعايدىڭ ءتۇسى» اتتى شىعارمالارىن جازىپ شىققان.
مۋزەيدە شوقان ءۋاليحانوۆ ەكەۋىنىڭ دوستىعىنا ارنالعان بۇرىشتى دا بايقادىم. بۇرىش قانا ەمەس, اۋلاسىندا ەكى دوستىڭ قولادان سوعىلعان مۇسىندەرى الىستان مەنمۇندالايدى. اۋەلدە شوقان ەكەۋى ومبىدا كادەت كورپۋسىندا وقىپ جۇرگەندە يۆانوۆتار اۋلەتىندە تانىسقان ەكەن. فەدور ميحايلوۆيچ شوقاننان 14 جاس ۇلكەن بولعانىمەن, ەكى ەل ازاماتىنىڭ دوستىقتارى بەرىك.
ف.دوستوەۆسكي سەمەيدە بەس جىل تۇرعان سوڭ رەسەيدىڭ باسقا قالالارىنا ايدالىپ, ءوز ەلى پەتەربورعا جەتىپ توقتايدى. ۇلكەن قالادا اعاسى ميحايل ەكەۋى بىرىگىپ, «ۆرەميا» جانە «ەپوحا» دەگەن ەكى جۋرنال شىعارادى. جۋرنال جۇمىسى جاقسى دوڭگەلەي باستاعانىمەن, ايەلى كوز جۇمىپ, جوسپارلارىنىڭ تاس-تالقانى شىققان. ىلە-شالا ءۇش ايدان سوڭ اعاسىنان ايىرىلادى. جۋرنالدىڭ شىعۋى دا توقتايدى. اعاسىنىڭ وتباسىنا, ماريانىڭ جالعىز بالاسىنا كومەكتەسۋ ف.دوستوەۆسكيدىڭ موينىندا ەدى. ونىڭ ءبارى قارجىلىق قيىندىق تۋعىزادى. ونىڭ ۇستىنە سەمەيدە كارتاعا قۇمارتقان ول شەتەلدەردە جۇرسە دە ويىننان باس الا الماعان. تاريحي دەرەكتەردى پاراقتاپ وتىرسام, قۇمار ويىننىڭ سوڭى قارىزعا كىرگىزگەنى تۋرالى از جازىلماپتى.
تىعىرىققا تىرەلگەن كۇندەردىڭ بىرىندە باسپاگەر ف.ستەلوۆسكي «26 كۇن ىشىندە جاڭا رومان جازىپ بەرسەڭ, بۇكىل قارىزدارىڭنان قۇتقارامىن» دەپ ۋادەسىن بەرگەن. «ال بەلگىلەنگەن رومان ۋاقىتىلى اياقتالماسا, اۆتورى مەن بولامىن» دەپ تىعىرىققا تىرەگەن. امالى قالماعان جازۋشى 21 جاستاعى اننا سنيتكينا ەسىمدى قىزدى كومەككە العان. سونىڭ ارقاسىندا ۋادەلى مەرزىمدە «يگروك» رومانىن جازىپ شىققان. قارىزدارىنان ويداعىداي قۇتىلعان. روماندى اياقتاعان سوڭ كومەكشى قىز اننامەن شاڭىراق كوتەرىپ, ءتورت بالا وسىرگەن.
جازۋعا قابىلەتتى اننا سنيتكينا العاش شاڭىراق كوتەرگەن كۇندەرىنەن باستاپ, جارى ف.دوستوەۆسكي تۋرالى كۇندەلىگىن جازا باستاعان. فەدور ميحايلوۆيچ تەاترعا, كورمەگە بارعاندى جاقسى كورگەن ەكەن. بىردە ءدۇبىرلى كورمەگە بارىپ, «قايساردىڭ دينارى» دەگەن كارتيناعا ۇزاق قاراپ تۇرىپتى. 1516 جىلى يتاليا سۋرەتشىسى تيتسيانانىڭ بۇل تۋىندىسىندا قاراپايىم شارۋا قۇدايعا باقىر ۇسىنىپ تۇرعان كورىنىس قانىق بوياۋلارمەن انىق جازىلعان. نەگە ۇزاق قارادى دەسە, «قۇدايعا دا اقشا بەرىپ, ءوز دەگەنىڭدى جاساتۋعا بولا ما؟» دەگەن ەكەن. كەيىن وسى كارتينا «براتيا كارامازوۆى» رومانىنا ارقاۋ بولعان. جالپى, ف.دوستوەۆسكيدىڭ الەمگە ايگىلى بەس رومانى بار – «ناقۇرىس», «بەيشارالار», «قىلمىس پەن جازا», «الباستىلار» جانە «اعايىندى كارامازوۆتار».
جازۋشى شىعارمالارى شەت تىلدەرىمەن قاتار, قازاقشاعا دا اۋدارىلعان. كىتاپحانالاردان الكەي مارعۇلان, دۋلات يسابەكوۆ, ءسايدىل تالجانوۆتار اۋدارعان اڭگىمە, روماندارىن تابۋعا بولادى ەكەن. تاعدىرلى جازۋشىنىڭ مۋزەيىنەن العان اسەر مە, كىتاپحانا سورەسىنەن الەم وقىعان روماندارى مەن قازاقشاعا اۋدارىلعان بىرقاتار شىعارمالارىن كوتەرىپ اكەتكەم. وقىپ وتىرساق, سۋرەتكەر عانا ەمەس, پسيحولوگ جازۋشى دەر ەدىك. ادامنىڭ استاڭ-كەستەڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلە بىلگەن. سول ءۇشىن دە جازۋشى قازاسى قارا ورمانداي وقىرمانىنىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتقان. اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعانىندا حالىق قۇرمەتى سونداي, شىڭىلتىر ايازعا قاراماستان كوشەدە ينە شانشار ورىن بولعان جوق. وعان دا مۋزەيدەگى تاريحي فوتوسۋرەت دالەل. بۇل 1881 جىلدىڭ 28 قاڭتارى ەدى. بار-جوعى الپىس جاساعان جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىنەن شىققان شىعارمالارى وقىرمانىن جوعالتپاق ەمەس.
