پىكىر • 23 جەلتوقسان، 2021

جالاقىسى ماردىمسىز پوليتسەي جۇرتقا جاقىن بولىپ جارىتا ما؟

5656 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋلارىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تولىق رەفورمالاۋدى اسا ما­ڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە العا قويىپ، سونىڭ ىشىندە پوليتسيا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتەتىن ورگانعا اينالىپ، «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە تيىستىگىن اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس بۇل سالانى رەفورمالاۋ قولعا الىنىپ، بىرقاتار وڭ وزگەرىس جاسالدى.

ناقتى ايتساق، ىشكى ىستەر ورگاندارى وزدە­رىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلدى، ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ مارتەبەسى ارتتىرىلىپ، قوسىمشا وكىلەتتىك بەرىلدى، بىرنەشە وڭىردە پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە اسىرىلا باس­تادى. دەگەنمەن، ءالى دە ويلانارلىق ماسە­لەلەر بارى انىق. سولاردىڭ ءبىرى جايلى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ وتكەن ايدا پارلامەنت ماجىلىسىندە بولعان «ۇكىمەت ساعاتىندا» ءسوز قوزعاپ: «پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا وتە از جالاقى الادى»، دەپ ءوزىن تولعاندىرىپ جۇرگەن شىندىقتى اشىق ايتتى. ەلىمىزدىڭ باس پوليتسەيىنىڭ ايتۋىنشا، 2023 جىلعا دەيىن پوليتسيا سەرجانتىنىڭ جالاقىسىن 81 مىڭنان 140 مىڭ تەڭگەگە دەيىن، پوليتسيا لەيتەنانتىنىكىن 103 مىڭنان 174 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيتۋ جوسپارلانعان ەكەن. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدەگى ورتاشا ايلىق اتاۋلى جالاقى مولشەرى بيىل 233 مىڭ تەڭگەدەن اسقاندىعىن ەسكەرسەك، قىمباتشىلىق جايلاپ تۇرعان قازىرگى كەزدە ءتارتىپ ساقشىلارى­نىڭ جاعدايى قانداي ەكەنىن جانە الداعى ۋاقىتتا قانشالىقتى جاقساراتىنىن باجايلاۋ قيىن ەمەس. وسى ورايدا «جالاقىسى ماردىمسىز پوليتسەي جۇرتقا جاقىن بولىپ جارىتا ما؟..» دەگەن سۇراق تا تۋىنداي­دى. سەبەبى كەيىنگى كەزدە قولعا تۇسكەن قىلمىسكەرلەردىڭ ىشىندە پوگون تاققان ازاماتتار دا توبە كور­سەتىپ قالىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. مى­سالى، بيىل پاۆلودار ستانساسى جەلىلىك پوليتسيا بولىمىندە قىزمەت ىستەگەن پوليتسيا كىشى سەرجانتى جەرگىلىكتى دۇكەندەر مەن كاسسالارعا ءتورت رەت قاراقشىلىق شابۋىل جاساپ، جابىرلەنۋشىلەردى پيستولەتىمەن قورقىتىپ، اقشا تارتىپ العانى ءۇشىن سوت ۇكىمىمەن ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. قىلمىسكەر پوليتسەيدىڭ كەسىرىنەن جەلىلىك پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى مەن ونىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلعان. قاراماقتارىنداعى كادرلارمەن جۇمىستى اقساتقانى ءۇشىن. بىراق ماردىمسىز جالاقى الاتىن ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ءبارى بىردەي ءوز باسشىلارىنىڭ مورالدىق تاربيەسىنە كونە قويۋى دا ەكىتالاي. بۇعان قوسا، ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان 3 جىلدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى 649 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى تىركەلگەندىگى دە ويلانتپاي قويمايدى.

بۇل رەتتە ءبىزدىڭ پوليتسيامىزدىڭ سانى كوپ، ساپاسى ءماز ەمەستىگى – ماي شاممەن قا­راۋ­عا تۇرارلىقتاي ماسەلە. راس، سوڭعى ءۇش جىل­­دا پوليتسەيلەر سانى 11 پايىزعا نەمەسە 10 مىڭ­عا قىسقارتىلعان. قازىر ەلىمىزدە 100 مىڭ تۇر­عىنعا شاققاندا 372 پوليتسەيدەن كەلەدى. «بۇل از با، كوپ پە؟» دەگەن ساۋالعا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ دەرەكتەرىنە قاراپ جاۋاپ ىزدەسەك، قازاقستان كوز تىگىپ وتىرعان «وزىق وتىزدىقتىڭ» ىشىن­دەگى ەڭ قاۋىپسىز ەل – فينليانديادا 100 مىڭ تۇر­عىنعا 130 پوليتسەيدەن كەلەدى ەكەن، ال ەۋرو­پا ەلدەرىندەگى ورتاشا كورسەتكىش 318 ەكەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگاندارىن دامىتۋدىڭ 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنا ازاماتتاردىڭ سەنىم دەڭگەيىن 2022 جىلى – 82،3 پايىزعا، 2023 جىلى – 82،4 پايىزعا، 2024 جىلى – 82،5 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپتى. وسى ماڭىزدى ينديكاتورعا قا­راپ، «الداعى ءۇش جىلدا «جۇرتقا جاقىن پو­ليتسيا» قالىپتاستىرۋ ءىسى تاسباقانىڭ جۇرى­سىندەي باياۋ قاداممەن ىلگەرىلەيتىن ءتارىز­دى-اۋ...» دەگەن ويعا قالدىق. ونى جىلدام­داتۋدىڭ ءبىر تەتىگى – پوليتسەيلەردىڭ سانىن قىس­قارتىپ، سونىڭ ەسەبىنەن ولاردىڭ جالاقى­سىن ارتتىرۋ بولار.

جالپى، ىشكى ىستەر ءمينيسترى ايتقانداي، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندە پوليتسەيلەردىڭ ەڭ تومەن جالاقى الاتىنىمەن كەلىسۋ قيىن. قالاي دەسەك تە، قۇقىعى بۇزىلعان كەز كەلگەن ادام ەڭ الدىمەن ءتارتىپ ساقشىلارىنان اراشا سۇرايتىنى، ال ولاردىڭ نەشە ءتۇرلى بۇزاقىلار مەن قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگىپ جۇرگەنى شىن عوي. سوندىقتان پوليتسەيلەرگە قىلمىس اتاۋلىمەن كۇرەستىڭ العى شەبىندەگى ادال دا جانقيارلىق ەڭبەگى ءۇشىن لايىقتى جالاقى تولەۋ قاجەتتىگى داۋسىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار