ء«وز مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى» دەگەن انىقتاما – اسا ماڭىزدى جانە ىلۋدە بىرەۋگە بۇيىراتىن تاريحي اتاق. اقش-تا دجوردج ۆاشينگتوندى, قحر-دا توراعا ماونى, سونداي-اق بىرقاتار شاعىن ەلدەردەگى ساناۋلى ۇلت كوشباسشىلارىن وسى اتاققا لايىق دەۋگە بولادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى الەمدىك قايراتكەرلەر قاتارىنداعى مارتەبەسىن انىقتاۋعا جاقسى مۇمكىندىك. 2008 جىلى, پرەزيدەنت نازارباەۆ ءالى قىزمەتىندە بولعان كەزدە, ونىڭ ءومىربايانىن تۇيىندەي كەلە مەن ونى مودەرن داۋىرىندەگى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋعا لايىق دەپ تۇجىردىم. وسى ويىمدى وزىنە ايتقانىمدا, ول قارسى بولدى. سوندا مەن گرەك فيلوسوفى سوفوكلدىڭ «كەيدە كۇننىڭ قانشالىقتى كەرەمەت وتكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەشكە دەيىن كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى» دەگەن ايگىلى دايەكسوزىن العا تارتتىم. پرەزيدەنت نازارباەۆ اۋدارماشىسىنان سوفوكلدىڭ دانالىعىن قايتالاۋدى سۇرادى. سودان سوڭ ول: «كەش بولدى دەپ كىم ايتتى؟!» دەدى.
ون بەس جىل بۇرىن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىستاعى العاشقى ءومىربايانىن جازا باستاعان كەزىمدە, ونىڭ ساياسي دانالىعىنا باعا بەرۋگە اسىقپاعان ەدىم. قازىر تارتىنۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقستاننىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن حالىقارالىق ارەنادا مويىندالۋى ونى حح جانە ءححى عاسىرلارداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ورتالىق ازياداعى عانا ەمەس, الەمدىك ساحناداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ بىرىنە اينالدىرعانى ءسوزسىز. بۇدان شىعاتىنى, وسى جەتىستىكتىڭ ساۋلەتشىسى جانە ورىنداۋشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى الەمدىك قايراتكەرلەر قاتارىندا دارىپتەلۋگە لايىق.
سوندىقتان دا وسىناۋ مەرەيتويلىق كەزەڭدە كەلەسىدەي سۇراق قويۋ ورىندى: تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تاريحتا وسىنداي تاماشا ءىز قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن نە نارسە؟ ونى شابىتتاندىرعان, العا جەتەلەگەن قانداي كۇش جانە ونىڭ كوشباسشىلىعىنىڭ سىرى نەدە؟ مۇنداي ماسەلەلەردە سىرتكوزدىڭ پىكىرى پايدالى بولۋى مۇمكىن. كوپتەگەن باتىستىقتار سياقتى, مەن دە 2006 جىلعى استاناعا (ول كەزدە استانا سولاي دەپ اتالاتىن) العاشقى ساپارىما دەيىن قازاقستان تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيتىن ەدىم. بىراق ايرىقشا سەبەپتەرمەن مەن بۇل ەلدىڭ باسشىسى تۋرالى جاقسى حاباردار بولدىم. 1990-جىلداردىڭ باسىندا مەن پرەمەر-مينيستر دجون مەيور ۇكىمەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ قورعانىس مەملەكەتتىك ءمينيسترى بولدىم. ناتو-لىق وزگە دە سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە ءبىزدى, قورعانىس جونىندەگى مامانداردى, پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ەركىن يادرولىق قارۋ ماسەلەسى قاتتى الاڭداتاتىن. تاۋەلسىزدىك العان قازاقستان مەملەكەتى وسى ماسەلەنىڭ قايناعان ورتاسىندا بولدى, ويتكەنى تابان استىندا ول ءوز اۋماعىندا ورنالاسقان قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق راكەتالاردىڭ (قبر) 1200-دەن استام يادرولىق وقتۇمسىعىنىڭ ساقتاۋشىسى بولىپ شىعا كەلدى. وسىناۋ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن كرەملدىڭ باقىلاۋىندا بولدى. سودان بىلاي ولار قازاقستاننىڭ مەنشىگىنە وتكەن-ءدى.
باتىس الەمىنىڭ يادرولىق قارۋ جونىندەگى بارلاۋ قىزمەتتەرىندە قازاقستاننىڭ كەنەتتەن ءوز مەنشىگىنە وتكەن يادرولىق ارسەنالىنا قاتىستى جوسپارى جايلى قاۋەسەتتەر گۋلەپ تۇردى. قازاقستان رەسەي مەن قىتاي سياقتى الپاۋىت كورشىلەرىنىڭ ىقتيمال شابۋىلىنان ساقتانۋ ءۇشىن يادرولىق دەرجاۆاعا اينالا ما؟ نەمەسە كەي زىمىراندارىن ساتۋى مۇمكىن بە؟ سول سياقتى بۇل زىمىراندارعا تونگەن تەرروريستىك قاۋىپ بار ما, ەگەر بولسا, ونىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى؟ ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيتىن. بار بىلەتىنىمىز – وسى جانە وسىعان بايلانىستى باسقا دا ستراتەگيالىق ماسەلەلەردە شەشىم قابىلدايتىن ادام نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت نازارباەۆ امەريكا مەن ونىڭ وداقتاستارىن يادرولىق ماسەلەگە قاتىستى ساياسي دانالىعىمەن ءتانتى ەتتى. اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەرمەن العاشقى كەزدەسۋىندە ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ كەڭەستىك زىمىرانداردى قازاقستان اۋماعىندا ساقتاۋعا و باستان قارسى بولعانىن ءتۇسىندىردى. ول كەڭەستىك ۇكىمەتتىڭ سەمەي ايماعىنداعى يادرولىق سىناقتارىنىڭ ءوز مەملەكەتى مەن حالقىنا تيگىزگەن جان تۇرشىگەرلىك زالالىن ءسوز قىلدى. ول وقتۇمسىقتاردى قازاقستاننان شىعارۋ جانە مەملەكەتىن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىندە ۆاشينگتون جانە ماسكەۋمەن بارىنشا ىنتىماقتاسۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قۇپيا كەلىسسوزدەر ۇزاق جانە كۇردەلى بولدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ولاردى ءوز ەلىندە ساياسي ابىرويمەن جانە شەتەلدىك ارىپتەستەرى الدىندا كاسىبي قۇرمەتپەن اياقتادى. الەمدىك اسكەري دەرجاۆالاردىڭ ەليتالىق ويىنشىلارىنىڭ قۇرمەتى ول قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزداندىرامىن دەپ ۋادە بەرگەن كەزدە تامسانىسقا ۇلاستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە تانىلعانعا دەيىن-اق, حح عاسىردىڭ اياعىنداعى قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ, اسىرەسە حالىقارالىق يادرولىق قوعامداستىقتىڭ ىقپالدى تۇلعالارىنىڭ الدىندا قۇرمەتكە يە ەدى.
بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى رەتىندە وسى تاريحتىڭ ءبىرازىنان حاباردار ماعان, باسپاگەر ن.نازارباەۆتىڭ ءومىربايانىن جازۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ۇسىنىس ايتقاندا ەكىۇداي سەزىمدە بولدىم. ءوز باسىم پرەزيدەنتتى الىستان باقىلاپ جۇرسەم دە, ءا دەگەندە ونىڭ ءومىربايانىن جازۋعا اسا قۇلىقتى بولا قويمادىم. استاناداعى العاشقى كەزدەسۋىمىزدە پرەزيدەنتكە تۇسىندىرگەنىمدەي, باتىس وقىرماندارىنىڭ سەنىمىن جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن مەن تەك شىنايى جانە ناقتى تاريحي ءومىربايان جازا الاتىن ەدىم. الايدا كەڭەستىك-كوممۋنيستىك ساياسي ادەبيەتتەردە تاربيەلەنگەن كەز كەلگەن كوشباسشى ۇگىت-ناسيحاتقا تولى اگيوگرافيالىق شىعارما كۇتەتىن بولار دەپ بولجادىم.
پرەزيدەنت نازارباەۆ مەنىڭ اۆتورلىق ديلەممامدى جاقسى ءتۇسىندى. ءوزى دە كىتاپقۇمار ادام, ول مەنىڭ وسىعان دەيىنگى جازبام – اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ريچارد نيكسوننىڭ 670 بەتتەن تۇراتىن ومىربايانىمەن تانىسقان ەكەن. ء«سىز نيكسون تۋرالى ءادىلىن ايتقان كىتاپ جازا الدىڭىز, ونىڭ ىشىندە وعان قاتىستى كوپتەگەن سىن-ەسكەرتپەلەر دە بار. سوندا ءسىزدى قيناپ تۇرعان نە ماسەلە؟» دەپ سۇرادى نازارباەۆ.
الايدا بىرنەشە ماسەلەنى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن بولمادى. قازاقستانداعى ءباسپاسوز بوستاندىعىن لوندونداعى نەمەسە ۆاشينگتونداعى ءباسپاسوز بوستاندىعىمەن سالىستىرا المايسىز. سولايشا, ىقتيمال اۆتور مەن كەيىپكەر اراسىنداعى قىزۋ تالقىدان كەيىن پرەزيدەنت نازارباەۆ: «سونىمەن, ءسىزدىڭ ايتپاعىڭىز, ماعان سەنىڭىز دەيسىز. دۇرىس پا؟» دەپ سۇرادى. «دۇرىس». پرەزيدەنت ۇستەلدىڭ ارعى بەتىنەن ەڭكەيە بەرىپ, ماعان جاقىندادى دا, كوزىمە مۇقيات قارادى. جۇرەك شىمىرلاتار تىنىشتىق ورنادى. «جارايدى, سەندىم سىزگە», دەدى ول.
پرەزيدەنت سول سوزىندە تۇردى. سودان كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە ول ماعان 27 ساعاتتان استام ۋاقىتىن ارناپ, بەتپە-بەت سۇحبات بەردى جانە مەنى بالالىق شاقتاعى دوستارىنان باستاپ جاقىن ارىپتەستەرى, وتباسى مۇشەلەرى, ءتىپتى سىنشىلارى مەن قارسىلاستارى سياقتى 100-دەن استام دەرەككوزدىڭ ەستەلىكتەر جيناعىنا قول جەتكىزۋىمە جاعداي جاسادى. ول مەنىڭ جازعاندارىمدى تسەنزۋرالاۋعا ەشقانداي ارەكەت جاسامادى. مەن نازارباەۆ تاريحىنىڭ بارلىق قىرىن قامتىماعان شىعارمىن, بىراق ونىڭ 250 بەتتەن تۇراتىن ەگجەي-تەگجەيلى پورترەتىن اياقتاۋ ءۇشىن ونىمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تانىستىم جانە كىتاپتى حالىقارالىق رەتسەنزەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاقسى قابىلدادى.
مەن نازارباەۆتىڭ ساياسي دانالىق دەپ اتالاتىن سيرەك كەزدەسەتىن جانە انىقتاما بەرۋ قيىن قاسيەتكە يە ەكەنىن ءتۇسىندىم. ونىڭ تۇلعالىق سيپاتى مەن ءومىر جولىن زەرتتەي وتىرىپ, ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ءتورت التىن دىڭگەكتى اتاي الامىن: ونىڭ تۇلعاسى, وتانشىلدىعى, ساياسي شەبەرلىگى جانە لاۋازىمىن انىق ماقساتپەن جۇزەگە اسىرۋى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وتە تارتىمدى تۇلعا. ول تابيعي حاريزماسىمەن ءتانتى ەتەدى, ازىلقوي ءارى ادامداردى تۇيسىگىمەن وقي الاتىن جانە باۋراپ الاتىن قاسيەتتەرى بار, سونىمەن بىرگە پىكىرتالاستا ءوزى قالاعان ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن تاڭعالارلىق تاباندىلىق تانىتادى. ونىڭ دەتالدارعا ءۇڭىلۋ جانە ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن قوسساڭىز, بۇل ەرەكشەلىكتەر ن.نازارباەۆ قورجىنىنا ساياسي داعدىلاردىڭ قوماقتى جيىنتىعىن قوسادى جانە ول, ءسوزسىز, بۇل داعدىلاردى ساياسي جولىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە قولدانعان.
كەڭەس باسشىلىعىنداعى بيلىك ءۇشىن كۇرەسى كۇشەيە تۇسكەن سايىن, نازارباەۆتىڭ ارتىقشىلىعى – ونىڭ وتانشىلدىعىنىڭ كوممۋنيستىك يدەولوگياعا ادالدىعىنان الدەقايدا ماڭىزدى بولۋىندا ەدى. ەكى بىردەي ماڭىزدى تاريحي وقيعا نازارباەۆتىڭ كرەمل سويىلىن سوعۋشى ەمەس, قازاق ۇلتشىلى ەكەنىن كورسەتتى.
1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتى كوشەلەرىندە ەرەۋىلدەر بولىپ جاتقان كەزدە, ونى ماسكەۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ №2 ادامى رەتىندە رەسمي تۇردە قولداپ وتىرعانىنا قاراماستان, نازارباەۆ اسقان اقىلدىلىقپەن ەرەۋىلشىلەردى جانشۋدان بويىن اۋلاقتاي الدى. بۇل ءۇشىن كرەمل تاعايىنداعان №1 ادام گەننادي كولبين ايىپتالدى. ول ماسكەۋدىڭ ەليتالىق ارنايى كۇشتەرىنىڭ قولداۋىمەن جەلتوقسان وقيعاسىنداعى ەرەۋىلشىلەرگە كورسەتكەن قىسىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى.
گورباچەۆ كولبيندى ءىس جۇزىندە ورنىنان الىپ, كوكپ وك ساياسي بيۋروسى نازارباەۆتى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىسى, دەمەك قازاق كسر كوشباسشىسى ەتىپ سايلادى. ەگەر ماسكەۋدىڭ جوعارعى ساياسي قولباسشىلىعى رەسپۋبليكانى كەڭەس وداعىنىڭ قىزىعۋشىلىقتارىنا ساي باسقاراتىن جۋاس باسشى تاعايىندادىق دەپ ساناسا, كوپ ۇزاماي ولار ۇلكەن قاتەلىك جىبەرگەندەرىن تۇسىنەر ەدى. ن.نازارباەۆ 1991 جىلعى تامىزدا بۇدان بىلاي قازاقستان اۋماعىندا كەز كەلگەن سيپاتتاعى يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالاتىن پرەزيدەنتتىك جارلىق شىعارىپ, كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري جانە ساياسي باسشىلىعىنا قارسى كەلدى. اتومدىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ شەشىمى قازاق حالقىنىڭ ارمان-اڭسارىن ءدوپ باستى, ال كەڭەستىك اسكەري كۇشتەردى قاتتى قورلادى. بىراق كەڭەس وداعى 1991 جىلدىڭ كۇزىندە قۇلاۋدىڭ الدىندا تۇرعاندىقتان, ماسكەۋدەگى السىرەگەن باسشىلاردىڭ نازارباەۆتىڭ الدىن الا سوققىسىنا كونۋدەن باسقا امالى بولمادى.
ن.نازارباەۆ, نەگىزىنەن, قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعىنا مۇشەلىگىن قولداعانىمەن, وداقتىڭ ءوزى قۇلاعالى تۇرعان كەزدە شىعارعان بۇل شەشىمى توزۋگە بولمايتىن قادام ەدى.
وداق ىدىراپ جاتقان الاساپىراندا ن.نازارباەۆ كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان كەڭىستىكتە سلاۆياندار مەن مۇسىلمانداردىڭ قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالدى. قازاقستاندىق كوشباسشىنىڭ ديپلوماتيالىق يكەمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ ورنىنا تمد بەيبىت تۇردە قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىدا, ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن قايعى مەن قانتوگىسسىز دۇنيەگە كەلدى.
پرەزيدەنت نازارباەۆ كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقستاندى باسقارعان كەزدە قانشالىقتى ساياسي ۇتقىر بولسا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى, قيىن جىلدارىندا ءوز ەلىن باسقارۋ ءۇشىن وعان ودان دا اسقان شەبەرلىك قاجەت بولدى. بۇل قيىندىقتارعا گيپەرينفلياتسيا; ۇكىمەتتىڭ جالاقى مەن زەينەتاقىنى تولەي الماۋى; ميلليوننان استام ەتنيكالىق ورىستاردىڭ جاپپاي كوشىپ كەتۋى; جاپپاي ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى; ەل ىشىندەگى نارازىلىق پەن دەمونستراتسيالار; قازاقستاننىڭ حالىقارالىق شەكارالارىنىڭ زاڭدىلىعىنا بايلانىستى شەتەلدەن تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردى جاتقىزۋعا بولادى. ءوزارا بايلانىسقان بۇل ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىندى. كوپتەگەن ساراپشىلار قازاقستان اياعىنان تۇرىپ كەتە المايدى دەپ بولجادى. بىراق نازارباەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى – ول ءوز حالقىن جاقسى ءبىلدى جانە ونىڭ ءتىلىن تابا ءبىلدى. قازاقتار تاريحتا قانداي قيىندىقتىڭ الدىندا دا توزىمدىلىك تانىتقان جەكە ءستويتسيزمنىڭ ۇلگىسى ەدى. وسىلايشا, «وتپەلى كەزەڭ» دەپ جۇمسارتىپ اتالىپ جۇرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى نازارباەۆ ءوزىنىڭ قيىندىق كەشكەن حالقىمەن وتە سەزىمتال كوممۋنيكاتور بولدى.
ول ءوزىنىڭ ۇلكەن مەملەكەتىن ارالاپ, شاحتەرلەرگە نەگە جالاقى الماي جاتقاندارىن; زەينەتكەرلەرگە زەينەتاقىلارى نەگە تولەنبەي جاتقانىن; ساتىپ الۋشىلارعا سورەلەردىڭ نەگە بوستىعىن; ەرەۋىلشىلەرگە ولاردىڭ شاعىمدارى قالاي جويىلاتىنىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپادى. ءبىر تاڭعالارلىعى, قازاق حالقى پرەزيدەنتىنىڭ ايتقاندارىن قابىل الدى. ولار ونىڭ وتانشىل ىزگى نيەتىنە سەندى جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ ازاپتى تولعاق جىلدارىنا شىداپ باقتى. وسىلايشا, ەلدىڭ باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن قالدى.
ءوزى دە الاساپىران ءداۋىردى باستان وتكەرىپ جاتقان رەسەي سەنىمسىز كورشى بولدى. ونىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى, ونىڭ ىشىندە دەۆالۆاتسيا, باعانى باقىلاۋ شارالارىن الىپ تاستاۋى جانە ماسكەۋدىڭ ورتالىق بانكىندە دەپوزيتتە جاتقان قازاقستان اقشاسىن بەرۋدەن باس تارتۋى الماتىداعى جاڭا ۇكىمەتتى تىعىرىققا تىرەدى. بىراق پرەزيدەنت نازارباەۆ پرەزيدەنت ەلتسيننىڭ ىنتىماقتاستىعىنا قول جەتكىزۋگە كەلگەندە جەكە ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىن كورسەتتى. وسىلايشا, بىرتە-بىرتە قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسى وڭالا ءتۇستى جانە قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر عانا ەمەس, كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇناي بايلىعىنا قاتىستى قازاقستان ءۇشىن ءادىل مامىلەگە كەلۋ سياقتى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە دە العا جىلجۋ بار ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قىتاي رەسەيگە قاراعاندا قازاقستان ءۇشىن وڭتايلىلاۋ كورشى بولعانىمەن, ن.نازارباەۆقا بەيجىڭمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق دارىنىن سارقا پايدالانۋ قاجەت بولدى. سەبەبى 1783 شاقىرىمدىق قىتاي-قازاقستان شەكاراسى بويىندا كەلىسىلگەن مەملەكەتارالىق شەكارا جوق ەدى, سونىمەن بىرگە سۋ رەسۋرستارى قۇقىعى, قىتايدىڭ شىڭجاڭ پروۆينتسياسىندا تۇراتىن ميلليوننان استام قازاق ءۇشىن ەميگراتسيا قۇقىعى سياقتى كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشۋىن كۇتىپ تۇرعان.
بەيجىڭ بۇرىن-سوڭدى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ ەشقايسىسىمەن شەكارا ماسەلەسىن كەلىسىپ كورمەگەن ەدى. دەماركاتسيا تۋرالى ەسكى قىتاي-قازاقستان داۋى اسا كۇردەلى بولدى. كەيبىر قىتاي كارتالارىندا قازاقستاننىڭ قوماقتى وڭىرلەرى, سونىڭ ىشىندە بالقاش كولى دە, قىتاي اۋماعى رەتىندە كورسەتىلگەن. مۇنداي تالاپتار مەن قارسى تالاپتار باستاپقىدا شەشىم تاپپايتىنداي بولىپ كورىندى. بىراق سونىڭ بارىنە قاراماستان, توراعا تسزيان تسزەمين مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اراسىنداعى تۇسىنىستىك كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن ەڭسەردى. ەكى كوشباسشىنىڭ اراسىندا جىلى قارىم-قاتىناس ورناعانى سونشالىق, ولار شەكارا تۋرالى ەجەلگى داۋ-دامايدى تاريح ەنشىسىنە قالدىردى. بۇل قازاقستان ءۇشىن ءىرى تاريحي جەتىستىك ەدى جانە ونداعى ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى قوماقتى.
ەكى الىپ كورشىسى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزە وتىرىپ, پرەزيدەنت نازارباەۆ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ورنىن بەلگىلەۋگە كوبىرەك كوڭىل بولە الاتىن ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ەلدىڭ جاڭا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان تالانتتى ديپلوماتتاردىڭ, بىتىمگەرلەر مەن ەلشىلەردىڭ ەليتالىق كورپۋسىن قۇرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. نازارباەۆتىڭ الەمدىك ارەناداعى ەكى كورنەكتى سىرتقى ساياسي جەتىستىگى ونىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ساياساتى مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىعى بولدى.
ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جولى جانە ونىڭ وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ 2010 جىلعى استانا ءسامميتىن ءوز ەلى ءۇشىن اسا تابىستى ساياسي وقيعاعا اينالدىرۋى ءححى عاسىر ديپلوماتياسىنىڭ تاريحىندا اڭىز بولىپ قالادى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل وقيعا ن.نازارباەۆتىڭ جاھاندىق ءسامميتتىڭ شوۋ-بيزنەسىن دە, ناقتى بيزنەسىن دە مۇلتىكسىز تۇسىنەتىن ۇلتتىق كوشباسشىلاردىڭ جوعارى ليگاسىنا كوتەرىلۋىن ءبىلدىردى.
ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەت باسشىلارىنىڭ استاناعا اعىلۋى اسەرلى كورىنىس بولدى. ولاردىڭ ىشىندە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ, گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل, فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكوني جانە الەمنىڭ 40-قا جۋىق پرەزيدەنتى, پرەمەر-ءمينيسترى, پرەمەر-مينيستر ورىنباسارلارى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى بولدى.
ن.نازارباەۆتىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى ونىڭ ەل ىشىندە دە, الەمدە دە ءوز كوشباسشىلىعىن مويىنداتۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋى دەۋگە بولادى. بۇل وڭاي جول بولعان جوق. قازاقستاندى ادام قۇقىقتارى سالاسىندا ءمىنسىز جەتىستىكتەرگە جەتە الماعانى ءۇشىن جانە ەركىن دە ءادىل سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىق يدەالى جولىنداعى ىلگەرىلەۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولعانى ءۇشىن سىنايتىن جانە ءادىل سىنايتىن حالىقارالىق يدەاليستەر بار. دەگەنمەن, حالىقارالىق رەاليستەر ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن نازارباەۆقا العىس بىلدىرەدى. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارى قاتارىندا وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن جانە ءححىى عاسىردا دا ءومىر سۇرەتىنى جانە وركەندەي بەرەتىنى كۇمانسىز كورىنەتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەت سەكىلدى.
قازاقستانعا جولى تۇسكەن كەز كەلگەن سۇڭعىلا ادام بۇل ەلدىڭ وزىمەن, كورشىلەرىمەن, باسىم مادەنيەتىمەن جانە زاماناۋي رۋحپەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن بايقايدى. قازاقتار ەلدىڭ 19 ميلليون حالقىنىڭ باسىم بولىگىن قۇراعانىمەن, بۇل – مۇمكىندىكتەرى مول جانە تالانتتاردىڭ بارىنە اشىق كوپۇلتتى قوعام.
وسىناۋ ءۇمىت پەن ىلگەرىلەۋ رۋحىن سىڭىرۋگە ەڭ قولايلى قالا – جاقىندا نۇر-سۇلتان دەپ قايتا اتالعان ەل استاناسى. ۆاشينگتون, برازيليا, وتتاۆا نەمەسە كانبەررا سياقتى ۇكىمەتتىك قالا بولۋ ءۇشىن سالىنعان بۇل شاھار مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ جان-دۇنيەسىمەن جانە كوزقاراسىمەن ۇندەس. قازىرگى ۋاقىتتا ميلليوننان اسا جاس, كوپۇلتتى حالقى بار نۇر-سۇلتان; ونىڭ ەكزوتيكالىق حالىقارالىق ساۋلەتى; قازىرگى ساياسي باسقارۋ مەن ءبىلىم بەرۋدەگى بولاشاق ۇمىتتەرگە قاتار كوڭىل قويۋ; سونىمەن قاتار بيلىكتىڭ پرەزيدەنت نازارباەۆتان پرەزيدەنت توقاەۆقا بەيبىت جولمەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ – مۇنىڭ ءبارى تابىستى ۇلتتىڭ تاجىندەگى ءىنجۋ-مارجاندى قۇرايدى.
بۇل ءىنجۋ-مارجاندى كىم تاۋىپ, قىرناپ-سىرنادى؟ ولاردان ءتاج جاساپ شىعارعان كىم؟ ونى بۇكىل الەمگە مويىنداتىپ, ءوز ەلىندە قۇرمەتتەۋگە جەتەلەگەن كىم؟ سوفوكلدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ كۇندەرىن كەرەمەت ەتكەن كىم؟ بۇل سۇراقتاردىڭ ءبارىنىڭ جاۋابى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوندىقتان رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ول ءوز ەلىنىڭ «نەگىزىن قالاۋشى پرەزيدەنتى» قۇرمەتىنە ابدەن لايىق.
دجوناتان ەيتكەن,
قۇراما كورولدىكتىڭ بۇرىنعى قورعانىس مەملەكەتتىك ءمينيسترى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى
ن.نازارباەۆ ءومىربايانىنىڭ اۆتورى
