ەگەر قۇقىقتىق تۇرعىدان ايتار بولساق, قازىرگى تاريحتا مەملەكەتتىلىكتى الۋ ۇدەرىسى ءتۇرلى سيپاتتا بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ءبىر ەل ەگەمەندىككە ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ كۇشىمەن جەتەدى. ەندى ءبىرى مەملەكەتتەردىڭ دەماركاتسياسى مەن ىدىراۋىنىڭ, قايتا قۇرۋ مەن توڭكەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولادى. سونىمەن قاتار بۇل ۇدەرىستەردى XIX عاسىر مەن XX عاسىردىڭ باسىندا باسىم بولعان پروتسەستەردەن ەرەكشەلەيتىن كەيبىر جايتتار بار. بۇگىندە پوشتا, تەلەگراف, كوپىرلەر, ۆوكزالدار, بايلانىس قۇرالدارىن جاۋلاپ الۋ جەتكىلىكسىز. ياعني بيلىكتى باسىپ الىپ, ونى جاريالاۋ تولىق جەڭىسكە جەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. حح عاسىردىڭ سوڭعى ۇشتەن ءبىرى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋىنداعى ەڭ باستى ماسەلەسى – زاڭدىلىق بولدى. بۇل نەگىزگى ءسات – جاڭا بيلىكتىڭ زاڭدى ەكەنىن كىم دالەلدەسە, سول جەڭىمپاز دەگەن قاعيدات. ال ەگەر مۇنى دالەلدەي الماسا, دەمەك جاڭا مەملەكەت تە جوق دەگەن ءسوز.
مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعى بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق نورمالاردى رەسمي تۇردە ساقتاۋعا باعىتتالعان زاڭدىلىق ۇعىمىنا قاراعاندا تەرەڭىرەك. ال مەملەكەتتىك زاڭدىلىق دەگەنىمىز بۇكىل قوعامنىڭ, حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توپتارىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەدى. بيلىكتى حالىقتىڭ ءوزى بەرۋ – وتە ماڭىزدى قادام. رەفەرەندۋمدار, جالپىحالىقتىق سايلاۋلار وتكىزۋدىڭ ءتۇپ ماقساتى دا وسىندا جاتىر.
ەگەر جاڭادان قۇرىلعان كەي مەملەكەتتەردە ونىڭ زاڭدىلىعىنا قاتىستى قاندايدا ءبىر داۋ-داماي تۋىنداسا, مۇنداي ماسەلەنىڭ جاڭعىرىعىن وزگەلەردەن جاۋىپ-جاسىرىپ قالۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ال قازاقستانعا قاتىستى ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى تەك قانا زاڭدى سيپاتتا بولعانى داۋسىز.
ەلىمىزدە ەگەمەندىك الۋ ۇدەرىسى ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلدى جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلدى. وسىنداي كەزەڭدەردىڭ ءبىرى 1990 جىلعى ساۋىردە وتكەن جوعارعى كەڭەس ءماجىلىسى ەدى. وسى جيىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. كەيىننەن 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر-ءىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. كەلەسى ماڭىزدى قادام پرەزيدەنتتىڭ 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋى ەدى. ال 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاپ بەرگەن قۇجاتقا اينالدى.
رەسپۋبليكامىزدى زاڭداستىرۋ ۇدەرىسى مۇنىمەن اياقتالعان جوق. كەلەسى كەزەڭ 1993 جىلى جوعارعى كەڭەستىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋى جانە قابىلداۋى بولدى. بۇل كونستيتۋتسيانى زاڭگەرلەر بۇدان بۇرىن دا بىرنەشە رەت «وتپەلى سيپاتتا» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. ويتكەنى بارلىق ءىرى ءارى ماڭىزدى ماسەلەلەر, اسىرەسە بيلىكتىڭ بولىنۋىنە قاتىستى سۇراقتار دايەكتى جانە بىرجاقتى شەشىلگەن جوق. بۇل 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى جانە وعان نەعۇرلىم زاڭدى سيپات بەرۋدى تالاپ ەتتى. سول ءۇشىن بۇل قۇجات رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءرولى ءوزارا تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە يە بولۋى جانە ونىڭ ودان ءارى تابىستى دامۋىنا باستاعان بارلىق قادامدارعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باستاماشى بولدى. بارلىق رەفورمالار ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت جاس مەملەكەتتىڭ الداعى باعىت-باعدارىن ناقتى بەلگىلەپ بەرىپ وتىردى. جوعارىدا جەكە-جەكە توقتالعان بارلىق ماڭىزدى ءارى تاريحي كەزەڭدەر ناقتى ويلاستىرىلعان, ءبىر-بىرىنەن قيسىندى تۇردە ءوتتى. ەلباسىنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بارلىق باستاماسى ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. وسىعان وراي جاڭا مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق رەسىمدەلۋىنە كەڭىرەك توقتالعاندى ءجون سانايمىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوبا ماتىنىنە قوسقان ۇلەسى زور ەكەنى بارشاعا ءمالىم. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ول بۇعان دەيىن شەتەلدەردىڭ بىرنەشە ونداعان كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات زەرتتەپ, كەيىن پىكىر-تالاستاردا سول مالىمەتتەردى جاتقا ايتىپ بەرىپ وتىرعان. سوندىقتان دا بولار كوپشىلىك بۇل نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسياسى دەگەن كەزدە بارلىعى ءبىراۋىزدان كەلىسكەن.
1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن تۇڭعىش پرەزيدەنت ءتيىستى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي نەگىزدەر پايدا بولعان كەزدە ورتالىقسىزداندىرۋ جانە بيلىكتى پرەزيدەنتتەن ۇكىمەتكە جانە پارلامەنتكە بەرۋ پروتسەسى جۇرەتىنىن بىردەن مالىمدەدى. بۇل دا ەرەكشە ءمان بەرەتىن جايت. سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۋادەسىن كەيبىر سكەپتيكتەر ءداستۇرلى ريتوريكا رەتىندە قابىلداعان ەدى. الايدا كوپ ۇزاماي-اق 1998 جىلى وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا العاشقى ءارى ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى – 6 جىلعا, ال ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى بەس جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. ءماجىلىستىڭ سانى ون دەپۋتاتتىق مانداتقا ۇلعايتىلىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر بولىگى پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى بويىنشا پارتيالىق تىزىمدەر نەگىزىندە سايلانا باستادى. سونىمەن قاتار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ۇكىمەت قىزمەتىنە باقىلاۋ وكىلەتتىگى كۇشەيتىلدى. ەگەر رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى پالاتانىڭ ۇكىمەت مۇشەسى زاڭداردى ورىنداماعان جاعدايدا ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قابىلداماي تاستاسا, وندا دەپۋتاتتار پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن العاشقى ءوتىنىش بەرىلگەن كۇننەن باستاپ التى اي وتكەن سوڭ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ الدىنا ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى قايتالاپ قويا الدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ۇكىمەتتىڭ دەربەس القالى ورگان رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى راستالىپ, قىلمىستىق سوت وندىرىسىنە القا بيلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى.
ەلباسىنىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارىن 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ودان ءارى جالعاستىردى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى جەتى جىلدان بەس جىلعا دەيىن قىسقارتىلدى. پرەمەر-ءمينيستردى تاعايىنداۋ راسىمىنە (پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن كانديداتۋرا ۇسىنىلعانعا دەيىن) مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندە وكىلدىك ەتەتىن ساياسي پارتيالار فراكتسيالارىمەن الدىن الا كونسۋلتاتسيالارى ەنگىزىلدى; پارلامەنتتىڭ وكىلدىك فۋنكتسياسى بايىتىلدى; پارلامەنت ءماجىلىسىن قۇرۋ ءتارتىبى وزگەردى – توقسان سەگىز دەپۋتاتتى سايلاۋ پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى, ال ءماجىلىستىڭ توعىز دەپۋتاتىن كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلاي باستادى; كوپشىلىك داۋىسپەن ماجىلىسكە ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ قۇقىعى بەرىلدى; زاڭداردى ورىنداۋداعى ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ جۇمىسى تەرىس باعالانسا, ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە ءوتىنىش جاساۋ ءۇشىن پالاتا دەپۋتاتتارىنا كوپشىلىك داۋسىن جيناۋ قاجەت بولدى; جاڭادان سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىندا رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ءوز وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى; كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە پارلامەنت جانە ونىڭ پالاتالارى قابىلداعان قاۋلىلاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر ەنگىزىلدى.
سونىمەن قاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك مەحانيزمدەگى ەڭ ىرگەلى ءارى كۇردەلى وزگەرىستەر 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلدى. وسى رەفورماعا باعا بەرگەن ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرى مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىندە العا جاسالعان سەنىمدى قادام ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. دۇرىس تاڭدالعان رەفورما ەل دامۋىنداعى دۇرىس باعىتتى بەلگىلەيدى جانە ايقىن پروگرەستى كورسەتەدى. كوميسسيانىڭ پىكىرىنشە, تۇتاس العاندا پارلامەنتتىڭ, اتاپ ايتقاندا, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ۇكىمەتكە بەرۋ, ونىڭ پارلامەنتكە ەسەپتىلىگى مەن ونىڭ باقىلاۋىندا بولۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ 1998 جانە 2007 جىلدارى جۇرگىزىلگەن الدىڭعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىن وڭ وزگەرىستەر ەكەنى انىق.
ەلباسى 2017 جىلعى 10 ناۋرىزدا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ قورىتىندىلارىن تۇپكىلىكتى ايقىنداپ بەردى. بۇل ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشتى, ال ولاردىڭ ارقايسىسى ۋاقىتتىڭ ءوزى بەلگىلەپ بەرگەن مىندەتتەردى شەشۋدى كوزدەيدى.
ماسەلەن, قۇجاتتاعى ازاماتتىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى تۇزەتۋ قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. اتا زاڭنىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعى جاڭا رەداكتسيادا «ازاماتتىقتان ايىرۋعا تەرروريستىك قىلمىستار جاساعانى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرىنە وزگە دە اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جول بەرىلەدى» دەپ تولىقتىرىلدى. بۇل نورما ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ولشەمدەرى مەن نەگىزدەرىنە, سونداي-اق بۇۇ قابىلداعان حالىقارالىق اكتىلەرگە سايكەس كەلەدى.
ال كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابى 3-تارماعىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى ۇلتتىق قۇقىق پەن حالىقارالىق اكتىلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىندا جيناقتالعان تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ قابىلداندى. قازىرگى تاڭدا بۇل تارماقتا: «رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان باسىمدىعى بولادى. قازاقستان قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قولدانىلۋ ءتارتىبى مەن تالاپتارى رەسپۋبليكانىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالادى», دەپ جازىلعان.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابى رەسپۋبليكا ورتالىعى استانا قالاسىنىڭ (قازىرگى نۇر-سۇلتان) شەگىندە قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجىم بەلگىلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى ەرەجەمەن تولىقتىرىلدى. ءدال وسى وزگەرىس, اسىرەسە بيزنەس قاۋىمداستىق پەن زاڭگەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك زاڭگەرلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان ەدى. بۇل قارجى قىزمەتتەرى سالاسىندا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ, باعالى قاعازدار نارىعىن ودان ءارى دامىتۋ جانە ونىڭ حالىقارالىق قارجى نارىقتارىمەن ينتەگراتسيالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا (احقو) ەرەكشە مارتەبە بەرۋ ماقساتىمەن جاسالدى. ورتالىق اۋماعىندا حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى, تاۋەلسىز سوت جانە احقو قۇقىق اكادەمياسى تابىستى قىزمەتىن باستادى. احقو سوتى ەۋرازيادا العاش رەت اعىلشىن جالپى قۇقىعىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن سوت جۇيەسىن ۇسىندى. بۇگىندە بۇل سوت ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق داۋلاردى شەشۋدىڭ ەڭ جاقسى حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس ارەكەت ەتەدى. اتالعان قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتى تۋرالى تولىق اقپاراتتى احقو سايتىنان الۋعا بولادى.
بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن ەرەكشە قورعالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار تىزبەسى كەڭەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا, اتا زاڭنىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, «كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ تاۋەلسىزدىگى, رەسپۋبليكانىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى, ونى باسقارۋ نىسانى, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ مارتەبەسى وزگەرمەيدى». وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز شەشىمىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جاڭا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكەنىن, ونىڭ بىرلىگىن, كونستيتۋتسيانىڭ, ادام جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى مەن ونىڭ جەكە قاسيەتتەرى ارقاسىندا ەگەمەن قازاقستاننىڭ, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارى جانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى قالىپتاستى. بۇل جولدا ن.نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان بولسا, ونىڭ تاريحي ميسسياسى كونستيتۋتسيالىق جولمەن راستالادى. وسىعان وراي كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم نەمەسە پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا شىعارىلماس بۇرىن مىندەتتى تۇردە كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جىبەرىلەدى. كەڭەستە ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ تالاپقا سايكەستىگى جان-جاقتى تەكسەرىلىپ, كەيىننەن بۇل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندىسى شىعارىلادى. بۇل تالاپ ارنايى زاڭمەن دە بەكىتىلگەن.
وسىنداي تۇزەتۋلەر ارقىلى اتا زاڭىمىزدا مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. پرەزيدەنتكە كۇشىنە ەنگەن زاڭدى نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىنى ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن قاراۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جىبەرۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇل قۇقىق شىنداپ كەلگەندە ادام جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى. سونداي-اق بۇل زاڭدىلىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ 40-بابىندا بەكىتىلگەن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىنەن تۋىندايدى. ال وسى باپتىڭ 2-تارماعىندا «رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى – حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋتسيانىڭ 73-بابىنىڭ 4-تارماعى الىنىپ تاستالدى. ال بۇل باپتا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە قارسىلىق ەنگىزۋ قۇقىعى كورسەتىلىپ, ولاردى قاراۋدىڭ ءتارتىبى مەن سالدارى رەتتەلگەن بولاتىن. بۇل شەشىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى كۇشەيتە تۇسكەنى ايقىن. ال زاڭگەرلەر ەلباسىنىڭ وسى ۇيعارىمىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى دارەجەسىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلدادى. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلار وسىنداي كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ارقىلى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى ءوزىنىڭ قۇزىرەتى بويىنشا كوپتەگەن ەۋروپالىق ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارىمەن تەڭەسكەنىن دە ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرۋ جانە ونى تاعايىنداۋ مەن بوساتۋدىڭ ءتارتىبىن رەتتەۋ كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابى 1-تارماعىنىڭ جانە 12-بابى 2-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرىندە ەگجەي-تەگجەي جازىلعان. بۇل نورمالارعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرىپ, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ كورسەتىلدى.
جالپى, 2017 جىلعى رەفورما كەزىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا تولىقتاي دەموكراتيالىق جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلدى. ال بۇل جاڭعىرتۋلار پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءرولىن, دەربەستىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, پرەزيدەنتتىڭ جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەرىن پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىندا قايتا ءبولۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى.
وسىلايشا, قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ, ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى, سونداي-اق ونىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ەلىمىز بۇگىندە ەرەكشە قارقىندا دامىپ كەلەدى. ال وسىنداي ىرگەلى وزگەرىستەر كەزىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن, ولاردىڭ تارالۋ دارەجەسىن جانە ۇلتتىق زاڭنامادا ىسكە اسىرىلۋ سەرپىنىن تەرەڭ ۇعىنۋ قاجەتتىلىگىن تاعى ءبىر رەت ايعاقتاپ بەرەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ساياسي باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن جاريالادى. باعدارلاماسىندا پرەزيدەنت: «مەنىڭ قاعيدالارىم: ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ. ساباقتاستىق – ەلىمىزدىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىندە ەلباسىنىڭ قولعا العان باعىتىن ءارى قاراي ءتيىمدى جالعاستىرۋ. ەڭ الدىمەن بۇل – تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ. بۇل – تۇراقتىلىق, ازاماتتىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم. بۇل – سەرپىندى ەكونوميكا مەن مىقتى الەۋمەتتىك ساياسات. مەنىڭ ماقساتىم – قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, تابىسىن ارتتىرۋ», دەدى.
كونستيتۋتسيا – قۇقىقتىق پوستۋلاتتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى نىسانى جانە قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ەڭ جوعارى ساياسي-قۇقىقتىق اكت. ال ەلىمىزدىڭ باستى زاڭ قۇجاتىن جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر مەن دامۋ قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي جەتىلدىرىپ وتىرۋ ۋاقىت تالابى جانە قاجەتتىلىك ەكەنى ءسوزسىز. بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق پاراديگماسى جالپى ادامزاتتىق تا, ۇلتتىق تا ماقسات-مۇراتتارعا تولىق جاۋاپ بەرە الادى. بۇل قۇجات سونىمەن قاتار قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا تىرشىلىك سالالارىنىڭ سۇرانىستارىنا ساي كەلەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ, ازاماتتاردىڭ باستى مىندەتى – اتا زاڭىمىزدىڭ رۋحى مەن ءار ءارپىن قاتاڭ ساقتاۋ, ونداعى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋ ەكەنى بارشاعا ايان.
يگور روگوۆ,
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
