ءوزىنىڭ الەمدىك جىلناماداعى ءومىر ءسۇرۋ تاريحىن تىم ارىدەن – تامىرى تەرەڭدە جاتقان عاسىرلاردان باستايتىن الاش ەلىنىڭ جاڭا داۋىردەگى جاڭا تۇرپاتتى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ مىندەتى يىعىنا تۇسكەن ءبىزدىڭ ۇرپاق – باقىتتى ۇرپاق!
ءبىز...
بابالار اماناتىنا قانات ءبىتىرىپ, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن ەلدىڭ» ءورىسىن كەڭەيتۋگە, وركەنىن وسىرۋگە بويدا بارىن سارقا جۇمساعان, جۇمساي ءجۇرىپ عالامدىق الامانعا اتىن قوسقان ۇرپاقپىز!
ءبىز...
قوس عاسىر توعىسىنداعى الاپات وزگەرىستەردىڭ وت-جالىنىمەن جاعالاسىپ, ۇلتىمىزدىڭ ولگەنىن ءتىرىلتىپ, وشكەنىن قايتا جاققان, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇمارىن ءتۇيىپ, تۇعىرىن بەكىتكەن, تاعدىرلى ءداۋىردىڭ تامىرشىسى بولعان ۇرپاقپىز!
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ, وسىنداي الاساپىران ويلاردىڭ جەتەگىنە ءتۇستىم. وي-قيالىممەن ەل تاريحىندا تاعدىرشەشتى ءرول ويناعان, ۇلى دالا عانا ەمەس, ۇلى عالامدى قوسا الاڭداتقان تاۋەلسىزدىك تۇساۋى كەسىلگەن وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنا قايتا ورالعانداي كۇي كەشتىم. وسى كەزەڭدە جازىلعان «ازاتتىق جىرى» دەيتىن ولەڭىمنىڭ مىنا ءبىر جولدارى جادىمدا جاڭعىردى.
«...سۇيدىك.
كۇيدىك.
كەشتىك قايعى. ورتەندىك.
نامىستاندىق.
قالىس قالدىق. جەركەندىك.
عالام ۇلى تارازىلاپ جۇرتىمدى,
تورىمىزگە قوندى كەلىپ, ءور تەڭدىك!
تەڭدىك ءۇشىن ورتەندىك!
كوگىمىزگە كوكپەڭبەك قىپ تۋ ىلدىك,
كوك تۇرىكتەن قايتا تۇلەپ تۋىلدىق.
وي دا,
قىر دا,
وي-سانا دا جاساردى,
بوستاندىقتىڭ جاڭبىرىنا
جۋىندىق.
كوكپەڭبەك قىپ تۋ ىلدىك!
ءتاڭىر بىزگە بەتىن بۇردى. سەزەمىن.
بوي كوتەردى «قازاق» اتتى ءوز ەلىم.
بابالاردىڭ رۋحى ويناپ كەۋدەمدە,
كوك جالىن بوپ وت وراندى وزەگىم...
كەلدى, مىنە, كەزەگىم!..» –
دەگەن بابالار رۋحىنا ءۇنسىز باس ءيىپ تۇرىپ, قاعاز بەتىنە قونعان وسى ءبىر جولداردى قايتا وقىدىم.
ءبارى كۇنى كەشە بولعانداي...
«ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ايتۋلى وقيعالارعا تولى عاسىرلار توعىسىندا ەلىمىزدى باسقارۋ ماعان ۇلكەن سەنىممەن قاتار زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. مەن ءوزىم باسشىلىق ەتكەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا تۋعان حالقىمنىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى ايانباي جۇمسادىم.
ەرلىك پەن ەلدىكتى تۋ ەتكەن, جاسامپازدىقتى جالاۋ ەتكەن حالقىمىزدىڭ دەربەس مەملەكەت قۇرعانىنىڭ وتىز جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا تاۋەلسىزدىكتەن تاعىلىم الۋ ءۇشىن بۇگىن تۋعان حالقىممەن وي ءبولىسۋدى ءجون كوردىم» دەگەن ەلباسىنىڭ جۇرەكجاردى سوزدەرى ويىمنىڭ ءورىسىن اشتى.
ون تولعانىپ, ءجۇز ەكشەلىپ, قاعاز بەتىنە تۇسكەن وسىناۋ تۇتاس ءبىر ءداۋىر حاقىنداعى وي-تولعاۋ توركىنىندە جاتقان ءار ءساتتى, ءار وقيعانى, ءار كەزەڭدى زەردەلەگەن سايىن, بۇگىنگى شەكاراسى شەگەندەلىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىسى جۇيەلى تۇردە بەكەمدەلگەن, ەل باسقارۋ قۇرىلىمدارى دا ورنىققان, ايماقتىق, قۇرلىقارالىق, عالامدىق وقيعالاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ءوز ورنىن انىقتاعان تاۋەلسىز جۇرتىمىزدىڭ قوس عاسىر توعىسىنداعى, اباي تىلىمەن ايتقاندا, «سوقتىقپالى, سوقپاقتى» جولىن قالاي, نەمەن باستاپ, ىرگەلى ءداۋىر كولدەنەڭ تارتقان «كۇرمەۋى قيىن» كۇردەلى وتكەلدەردەن قالاي, قايتىپ وتكەنىن ەلەستەتتىم...
الماتى قالاسى...
1990 جىلدىڭ كوكتەمى...
الەمنىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەردەگى يمپەريالاردىڭ جالعاسىنداي بولىپ, تاريح ساحناسىنان ىعىسۋعا بەت العان كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى كەزەڭى. كسرو دەيتىن الىپ كەڭىستىكتىڭ جۇرەك سوعىسى جيىلەپ, تىنىسى اۋىر تارتقان تۇس. بالامالى نەگىزدە سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن حالىق دەپۋتاتتارى. سەڭدەي سوعىلىسقان جوعارعى كەڭەستىڭ كەڭ زالى. بايتاق ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن كوكىرەكتەرى جالىنعا تولى وسىناۋ 360 دەپۋتاتتىڭ ءجۇرىسى مەن تۇرىسىنان وزگەرۋگە بەت العان جاڭا ءداۋىردىڭ – تاۋەلسىزدەنۋ ءداۋىرىنىڭ مىنەز-قۇلقى بايقالاتىنداي ەدى... سايلاۋشىلار الدىندا ءوز پلاتفورمالارىن ايتىپ, كوسىلىپ سويلەۋگە ابدەن ۇيرەنىپ العان شەشەندەردىڭ قامشى سالدىرماس قالپى. وسىناۋ كەڭ زالعا قاراپ تۇرىپ, بويىمدى ءبىر ءدىرىلدىڭ كەزگەنى ەسىمدە... جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ۇلى تاريحىنان شىعىپ, وسى زالعا كىرىپ كەلگەندەي بولعان تاريحي تۇلعالاردى كورگەندە قاتتى تولقىدىم... ولار كىمدەر دەيسىز عوي؟ كەشەگى قازاق حالقىنىڭ اتاعى مەن باتىرلىق رۋحىن الەمگە جايعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ تۇسىندا قاسقايا قاراپ, ماسكەۋگە ءمىز باقپاي ءسوزىن ايتقاندار... اتتارى اڭىزعا اينالعان قازاق عىلىمى مەن رۋحانياتىنىڭ, قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كوشىن باستاعاندار... ەل-ەلدەگى, جەر-جەردەگى ەركىن ءسوز بەن ەركىن ويدىڭ تۋىن ۇستاپ, حالىق جۇرەگىنە جول تابا باستاعان جاڭا بۋىننىڭ وكىلدەرى...
قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋدا ەرەكشە ءرول ويناپ, شەشۋشى مىندەت اتقارعان حالىق دەپۋتاتتارىن العاش كورگەندەگى وسىنداي ءبىر احۋالدى باستان كەشكەنىمدى ۇمىتا المايمىن...
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا: «بيىل ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 30 جىل تولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەڭ قاستەرلى قۇندىلىعىمىز! تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىنىڭ دارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تابىستى ەل رەتىندە بۇكىل الەمگە تانىمال بولدى.
ەڭ باستى جەتىستىگىمىز – ءبىرتۇتاس ەل بولىپ, جاڭا مەملەكەت قۇردىق. ىرگەمىزدى بەكىتىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەدىك. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالدىق. تۇراقتى قوعام قالىپتاستىرىپ, ورنىقتى دامۋ جولىنا تۇستىك» دەپ, تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامىعان وتىز جىلعا, سونداي-اق وسى كەزەڭنىڭ, ياعني ەگەمەندىك ءداۋىرىنىڭ باس قاھارمانى – ۇلان-اسىر تاريحي وقيعالاردىڭ باسىندا بولعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتىنە – تۇعىرلى تۇلعاعا سالماقتى ءسوزىن ارناپ, تاريحي باعاسىن بەرگەنى ەل ەسىندە. مەملەكەت باسشىسى ايتقان وسىناۋ ادال ءسوز, ءادىل وي توركىنىندە ەڭبەكتى, ەرلىكتى باعالاۋمەن بىرگە, «ەستيتىن مەملەكەت قۇرۋ» جولىن تاڭداعان جاڭا قازاقستاننىڭ تۇلعاتانۋ ۇستانىمى تۇرعانىن دا كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ءوز باسىم بۇل سوزدەر توركىنىندە سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇردەلى كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنت اينالاسىنا شوعىرلانىپ, ەلدىك تۋى قاسىنان تابىلعان, تاۋەلسىزدىك دەيتىن ۇلتتىڭ تۇمارىنداي بولعان كيەلى, قاسيەتتى ۇعىمنىڭ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان, سويلەسە سوزدە, ويلاسا ىستە قامشى سالدىرماس ءىرى ماقسات پەن ىرگەلى ويدىڭ قارا كورىگىندەي بولعان قارقارا ءبىتىمدى ءداۋىر تۇلعالارىنا دا بەرىلگەن باعا دەپ قابىلدادىم. ءبارىن تۇگەندەپ, تەگىس ايتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن... قۇقىقتىق قوعام قۇرۋعا بەت العان كەزەڭدەگى قازاق يۋريسپرۋدەنتسياسىنىڭ قوس ابىزى, قوس اكادەميك سالىق زيمانوۆ پەن سۇلتان سارتاەۆ, تاۋەلسىز جۇرتىمىزدىڭ العاشقى اسكەري دوكتريناسىن جاساپ, وسى باعىتتا تۇرەن سالعان, ەلباسىمەن تىزە قوسىپ, كوپ ءىس اتقارعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, ۇلت ساياساتىن رەتتەپ تاۋەلسىز ەل قۇندىلىقتارىن تۇگەندەۋگە ايانباي تەر توككەن كورنەكتى تۇلعالار ءابىش كەكىلباەۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا مەن بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ءانۋار ءالىمجانوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قۋانىش سۇلتانوۆ ەسىمدەرىن ءبولىپ ايتقىم كەلدى...
ءيا.
ءوزىنىڭ ۇلت, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جولىن تاريحتىڭ تەرەڭ تامىرلى قاتپار-قويناۋلارىنان الار ۇلى دالانىڭ باسىنان نە وتپەدى؟ ءبىزدىڭ حالقىمىز نەندەي قيىن-قىستاۋ كۇندەردى باسىنان كەشپەدى؟ ارعى داۋىرلەردەگى وسىناۋ ۇلى بايتاق تورىندە ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىگى مەن ماقسات-مۇراتىنان مول حابار ايتار تايپالىق مەملەكەتتەر مەن تۇركىلىك تۇتاستىقتىڭ تۋىن جەلبىرەتكەن ۇلى قاعاناتتاردىڭ پايدا بولۋ, ءومىر ءسۇرۋ, سالتانات قۇرۋ داۋىرلەرىن ەسكە الا وتىرىپ, «التى باقان الاۋىز» بولىپ, ىدىراۋ, كۇيرەۋ, سويتە-سويتە حالقىمىزدىڭ تاعدىر-تالايى «كولدەنەڭ كوك اتتىلارعا» جەم بولعان كەزەڭدەردى قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟!.
ۇلى دالانىڭ باسىنان الماعايىپ مىنەزدى اۋىر عاسىرلاردى وتكەرىپ ءجۇرىپ, جاڭا تۇرپاتتى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ءبىرجولا بەت بۇرعان كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ ەكى ۇزىگى ەسىمە ءتۇستى.
قيىن كەزەڭ...
1994 جىلدىڭ ناۋرىزى.
امەريكا قۇراما شتاتتارى.
ۆاشينگتون...
ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەي, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋعا ۇشىراپ, ءداۋىر قيىندىعىن باستان كەشكەن قازاقستان دەيتىن الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا جاڭا-جاڭا پايدا بولعان تاۋەلسىز ەلدىڭ نامىسى مەن جىگەرىن كوكىرەگىنە تۇمار قىپ تۇيگەن قازاق پرەزيدەنتى باستاعان رەسمي توپتىڭ وپيك-تەگى باس قوسۋى...
ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيتىن ازيانىڭ تۇكپىرىندەگى بەلگىسىز ەلگە مۇرىن شۇيىرە جوعارىدان قاراعان قالتالىلار مەن كاسىپكەرلەردىڭ مەنمەن قالپى كوز الدىما ەلەستەدى. قولداعانسىپ وتىرىپ, پايداسىن تۇگەندەگەن توپ الدىندا قازاق پرەزيدەنتىنىڭ اۋزىنان شىققان مىنا ءبىر ءسوز ءالى كۇنگە ەسىمدە. ء«بىزدى مۇسىركەۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز سىزدەرگە قايىرىمدىلىق اياسىندا شەكتەلەر قايتارىمى جوق كومەك سۇراپ كەلمەدىك. ناقتى بايلانىسقا شىعار ىسكەرلىك پەن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىن ۇسىنا كەلدىك. ساداقا سۇراعاننان ساقتاسىن... سىزدەر بىزگە «بالىق اۋلاپ بەرەمىز» دەگەن ويدان اۋلاق بولىڭىزدار. بىزگە «بالىق اۋلاۋدى ۇيرەتىڭىزدەر» دەگەن ناقىلعا بارا-بار ءسوزى ۇلى جۇرت بيزنەسمەندەرىنىڭ نازارىن جالت بۇرعانى جادىمىزدا...
تاۋەلسىزدىك وسىنداي باتىل ۇسىنىس, باياندى بايلانىستاردان باستاۋ الىپ ەدى...
ورىندى ءسوز ورنىقتى ويدان باستالاتىنى كوپ دالەلدى كەرەك ەتپەيدى.
ەسىمە 1994 جىلدىڭ قازانى ءتۇسىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يتاليا مەن ساۋد ارابياسىنا بارعان رەسمي ساپارىنىڭ اياسىندا ريمدە وتكەن ءبىر كەزدەسۋدەگى سوزىنە قانات ءبىتىپ, الاش جۇرتىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن ءساتى ەسكە ءتۇستى... وندا دا جۋرناليستەرمەن, كاسىپكەرلەرمەن بولعان كەزدەسۋ. كەڭەس وداعى سەكىلدى الىپ ەلدىڭ ءوزىن تۇرالاتقان جوسپارلى ەكونوميكا مەن گيپەرينفلياتسيانىڭ بالشىعىنا بەلشەدەن باتقان ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشقان قاناتتى ءسوز ريم, يتاليا, الەم ءباسپاسوزىنىڭ اۋزىمەن لەزدە التى قۇرلىققا تاراپ ەدى. «كارل ماركس ءوز ومىرىندە بارشاعا بەلگىلى ەكى شىعارماسىن – «كوممۋنيستىك مانيفەست» پەن «كاپيتالدى» جازدى. ماركس باياعىدا دۇنيە سالدى. «كاپيتالى» سىزدەرگە ءتيدى دە, «مانيفەسى» بىزگە قالدى» دەگەن ءازىل ارالاس ۇتقىر ءسوز زال ءىشىن رياسىز كۇلكىگە بولەگەنى ەسىمدە...
ءسوز – ۇلى قۇرال. تاۋىپ ايتساڭ – جولىڭدى اشادى. تاپپاي ايتساڭ, قۇتىڭ قاشادى. سول كۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بويى مەن ويىنان بابالاردان قالعان وتكىر ءسوز بەن شەشەندىك ونەردىڭ ارۋاقتى جالعاسىن كورگەندەي بولىپ ەدىك.
كەشەگى كۇننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋلەرىن» ويلادىم...
ويلاپ وتىرىپ...
وسىدان وتىز جىل بۇرىن «شىر» ەتىپ ومىرگە كەلگەن نارەستەلەردىڭ «وردا بۇزار وتىزدىڭ» بيىگىنە شىعىپ وتىرعانىن ەسكە الدىم. ادامنىڭ, عالامنىڭ, زاماننىڭ وزگەرگەنىن, وسىدان وتىز جىل بۇرىن مىنا جارىق دۇنيەگە ءسابي بولىپ كەلگەن الگى بالانىڭ بالاسى ءبىرى باقشاعا بارىپ, ءتىلىن سىندىرىپ, سويلەۋ مەن ويلاۋدىڭ العاشقى ساتىسىنا اياق باسسا, ءبىرى مەكتەپكە بارىپ, «الىپپە» بەتىن اشىپ, بۇرىنعىداي باسقا جۇرتتىڭ تاريحىن ء«وز تاريحىم» دەپ اۋرە بولماي, ءوزىنىڭ اتاجۇرتىنىڭ تاريحىن ءوزىنىڭ انا تىلىندە وقىپ, ءبىلىپ جاتقان تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ نەمەرەلەرىن ويلادىم.
مىنە, ۋاقىت دەيتىن قۇدىرەتتى ۇعىمنىڭ ادام ساناسىنا جۇرگىزىپ جاتقان ىقپالى!
مىنە, تاۋەلسىزدىك دەيتىن كيەسى مەن قاسيەتى كوزگە تۇسپەي, قاتار ءجۇرىپ, ادام ويى مەن ساناسىن تاربيەلەپ جاتقان ءورىستى, ونەگەلى ۇعىمنىڭ ۇلگىسى!
مىنە... ازاتتىق دەيتىن ارداقتى ءسوزدىڭ بولمىسى مەن جاراتىلىسى!
«تاۋەلسىزدىككە بارار قيىن جولدارداعى سانسىز كوپ شايقاستار مەن كوتەرىلىستەردە قانشاما قاھارمان بابالارىمىز شەيىت بولدى. ولاردى ەسكە الۋ, قۇرمەتتەۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. سوندىقتان ءبىز جاڭا زاماندا قان-توگىسكە جول بەرمەي, قاسيەتتى كيەمىز – تاۋەلسىزدىككە سابىر مەن توزىمدىلىك, اقىل مەن پاراسات ارقىلى قول جەتكىزدىك», دەيدى ەلباسى ءوز ماقالاسىنىڭ ءبىر تۇسىندا.
ميلليونساندى اۋديتوريانىڭ تارازى-تالقىسىنا سان ءتۇسىپ كەلگەن وسى ءبىر توركىنىندە قورعاسىنداي سالماقتى, ءومىردىڭ وزىندەي اششى شىندىق جاتقان تاعدىرشەشتى سويلەمدەر تاساسىنان وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى قازاقستان اقيقاتى مەن قازاق قوعامىنىڭ اسا اۋىر ءسات-ساعاتتارى ءتىل قاتقانداي بولدى... ويتكەنى... سىرتتىڭ الپاۋىت كۇشتەرى مەن ىشتەگى وتپەلى ءداۋىردىڭ قوعامدى «الا قويداي» دۇرلىكتىرگەن بوتەن پيعىلدى ماقساتتارى ءوز ەلىندە ءوزى قىرىق پايىزعا جەتپەي, «كوزىمەن جەر شۇقىپ كەلگەن ۇلتتىڭ» تاعدىرىن تالكەك ەتۋگە كۇش سالىپ جاتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, قازاقستان اتتى ەلدىڭ تاعدىرىن قيىنداتىپ, «يۋگوسلاۆيا ستسەناريىن» قايتالاۋعا ۇمتىلعاندار بولدى... مۇنى ءبىز, سول تۇستا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قيىن كەزدە قاسىنان تابىلعان ءحىى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتتارى جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىندىك... وق پەن جالىنعا, جىگەر مەن نامىسقا سۋارىلعان كەزەڭنىڭ ءار ءساتى, ءار ساعاتى مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ ءالى كۇنگە تۇسىندا تۇر.
وسى كۇنگى الماتى قالاسىنداعى ەسكى ۇكىمەت ءۇيىنىڭ كولوننالى دوڭگەلەك زالى قۇج-قۇج... اركىم وزىنشە مىقتى... اركىمنىڭ ءوز ايتارى بار... توردە – وت پەن سۋعا قاتار ءتۇسىپ, ەل مەن ەلدىك تۋىن ۇستاعان پرەزيدەنت!.. ەلباسىنىڭ جىگەرلى سوزدەرى. سۋىرىلىپ شىعىپ, مىنبەدەن جارىسا سويلەگەن شەشەندەر... ارا-تۇرا «وسى بىزگە تاۋەلسىزدىك كەرەك پە؟ ەندى... كىمنەن تاۋەلدىمىز؟» دەگەن كەكەسىندى داۋىستار جەتىپ جاتتى... ۇزىلگەن ۋاقىت لەنتالارىنداي بولعان وسى ءبىر كورىنىستەر 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىن ەسكە سالادى. تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قىزىل قىرعىن سايىسى. «تاۋەلسىزدىك – ەل ءۇشىن كەرەك!» دەگەن ساڭق ەتكەن داۋىس. نازارباەۆتىڭ داۋىسى! ىلە-شالا زالدان ەستىلگەن سالىق زيمانوۆتىڭ سابىرلى داۋىسى. «پرەزيدەنت دۇرىس ايتادى! ءۇش كۇن تالقىعا تۇسكەن زاڭ قازاقستان ءۇشىن كەرەك! بۇل زاڭ بۇگىن قابىلدانباسا, ەرتەڭ الەمنىڭ كۇللى مەملەكەتتەرى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى مويىندامايدى. بۇل زاڭ – الەم الدىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنىمىزدى دالەلدەيتىن تاريحي قۇجات!» دەگەن داۋىس ءالى كۇنگە قۇلاعىمدا تۇر.
تاۋەلسىز جۇرتىمىزدىڭ تاعدىرىن وڭ جولعا باستاعان سول كۇندەر مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ جىلى ءتورىن جاڭعىرتىپ وتىر. قاجىر مەن قايراتقا تولى جاڭا ءداۋىردىڭ لەبى ەسكەن سول دوڭگەلەك زال, ويلاپ وتىرسام, قازاق ءۇشىن, قازاقستان ءۇشىن ناعىز كيەلى ءتور ەكەن. مەنىڭ ويىمشا, اق سويلەگەن, جۇرەك سويلەگەن, ەلدىك تۇتاستىققا ۇمتىلعانداردىڭ ويى, تىلەگى ايتىلعان ۇلكەن زالدى, جالپى وسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ كوزىندەي بولعان ساۋلەتتى عيماراتتى ۇلت پەن ۇرپاق ماقتان تۇتار تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ كوزىندەي كيەلى تورگە اينالدىرۋدى ويلاۋىمىز كەرەك بولار؟!
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋى بولعان كەزەڭ شىنايى دەموكراتيا مەن تاتۋلىقتىڭ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ساياسي باعىتتىڭ تەگەۋرىندى كۇش ەكەنىن تانىتتى. ەركىن وي مەن ۇلتتىق مۇددەنىڭ قويىن-قولتىق تابىسۋىنا زامانا شىڭداعان بولاتتاي بەرىك, اسا كورنەكتى ساياساتكەر, مەملەكەتشىل ءىرى تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا مەيلىنشە جاقىن جۇرەتىن حاريزمالىق قاسيەتتەرى سەبەپكەر بولدى. ىدىراپ جاتقان الىپ يمپەريانىڭ ايبارى مەن اشۋىن قازاق ليدەرىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «سابىر مەن توزىمدىلىككە, اقىل مەن پاراساتقا» نەگىزدەلگەن ۇستامدى ساياساتى ىرىقتاپ وتىردى. ونى الەم ەلدەرىنىڭ كورنەكتى ساياساتكەرلەرى مەن مەملەكەت باسشىلارى عانا مويىنداپ قويعان جوق, بىرەسە – سولتۇستىكتەگى «گوركايا لينيانى» ايتىپ, بىرەسە شىعىستاعى «لەۆىي بەرەگ», «پراۆىي بەرەگ» يرتىشا دەپ, اۆتونوميا سۇراعانسىپ, بىرەسە ورال قالاسىنىڭ كوشەلەرىن تەمىر تۇياعىمەن تەپكىلەپ, قازاق جەرىن, سول تۇستا ويران-بوتقاعا اينالدىرعىسى كەلگەن ورتالىق كوسەمدەرىنىڭ ءوزى مويىنداعانىن تاريحتان بىلەمىز... بۇل بىرتە-بىرتە تۇرلاۋلى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالىپ بارا جاتقان ايداي اقيقات, داۋسىز شىندىق! شىنايى تاريحتى ەشكىم, ەشقاشان وزگەرتە المايدى.
تاعدىرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇساۋى كەسىلگەن 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى الىستاعان سايىن جۇرەك ءتورىن الدەبىر سابىرلى ساعىنىش بيلەپ, كەشەگى «اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرگەن» الاساپىران كەزەڭدە تۇساۋى كەسىلگەن كيەلى ۇعىم تۋرالى ء«جۇز ويلانىپ, مىڭ تولعاناسىڭ...» كوك تۋى كوگىمىزدە جەلبىرەگەنىنە وتىز جىل بولعان وسىناۋ تۇمارداي قاسيەتتى ۇعىمنىڭ حالقىمىزبەن مىڭ جاساعانىن, ماڭگىلىك جاساعانىن ۇلى جاراتۋشىدان تىلەيسىڭ ىشتەي.
ەرتەڭ – ۇلى توي!
وتىز جىلدىق!
بۇيىرسا, ەل ىرگەسى ءبۇتىن بولىپ, ۇلى دالا ءوز تىلىندە سويلەپ, ءوز تىلىندە ءتۇس كورىپ, بەسىكتەگى نارەستەسىن دە ءوز تىلىندە «بەسىك جىرىمەن» تەربەتسە, قىرىق جىلدىعىن دا, ەلۋ جىلدىعىن دا, ءجۇز جىلدىعىن دا, ەكى ءجۇز جىلدىعىن دا, مىڭ جىلدىعىن دا اتار... ىلايىم ەلىمىز امان, جەرىمىز ءبۇتىن بولسىن!
ويلانايىقشى! اسپان نەسىمەن ادەمى؟! مىڭ-ميلليون جۇلدىزىمەن ادەمى... داعىستاننىڭ ۇلى اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «جەر بەتىن جايلاعان ءار ءتىلدىڭ ءوز جۇلدىزى بولاتىنى» ءتارىزدى, ءار ۇلتتىڭ دا جارقىراپ جانار ءوز جۇلدىزى بولادى. سونى ءوشىرىپ الماۋ ءۇشىن كۇرەسۋ – ءار ۇلتتىڭ, ءار ۇرپاقتىڭ پارىزى! سوڭعى كەزدە ايتىلىپ جۇرگەن «جەر بەتىن ءبىر مەملەكەت پەن ءبىر ۇكىمەت قۇزىرىنا باعىندىرۋ» دەيتىن قاتەرلى جوباعا جول بەرىلمەۋى كەرەك! اسپاندا جالعىز جۇلدىز بولۋى مۇمكىن ەمەس! اسپان مىڭداعان جۇلدىزىمەن ادەمى! اسەم! ماڭگى! جەر بەتى جۇزدەگەن ۇلتتىڭ جارىسىپ قاتار ءومىر سۇرۋىمەن ءماندى, ماعىنالى.
سونىڭ ءبىرى – ۇلى دالانى مىڭداعان جىلداردان بەرى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى!
ءيا...
بايلاۋى مىقتى باعانالى جۇرتتىڭ, ورداسى بەرىك ءورىستى ەلدىڭ ونەگەلى ءسوزى ەلباسى اۋزىمەن ايتىلدى.
ۋاقىت وتكەن سايىن ۇلى دالانىڭ قۇنارى مەن ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ تۇمارى تاۋەلسىزدىك ەكەنىنە كوز دە, كوڭىل دە جەتە تۇسۋدە...
تورقالى توي جاڭا جەڭىستەرىمىزدىڭ باسى بولسىن!
نۇرلان ورازالين,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
