تاريح • 12 جەلتوقسان، 2021

قالماققىرعان ەتەگىندە قاراتايدىڭ بەيىتى

353 رەت كورسەتىلدى

تاياتقان شۇناققا تاياعاندا اۋدەم جەردەگى توبەدەن كوكجارلى قاراتاي بابامىزدىڭ بەيىتى كورىندى. ارقانى ارتقا تاستاپ، نەشە شاقىرىم جۇرگەنىمىزدى ەسەپكە دە الماپپىز. الماتى مەن وسكەمەننەن جينالعان قاراتاي باتىردىڭ ۇرپاقتارى بابا ارۋاعىنا قۇران باعىشتاپ، زيارات ەتىپ قايتپاق نيەتتە جولعا ءبىر اي بۇرىن قامدانعانبىز.

جولاي قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنا قاراستى اقسۋ ايۋلى اۋىلىنا بۇرىلىپ، ولكەتانۋشى، جازۋشى كامەل جۇنىستەگىن جول باستاۋشى ەتىپ الدىق. ايتپەسە، تارام-تارام دالا جولىنان مەجەلى جەرىمىزدى ءدال تابۋىمىز مۇمكىن ەمەس ەكەن. وسى ءوڭىردىڭ وي-قىرىن، تاريحىن جاقسى بىلەتىن كامەل جۇنىستەگى 2000 جىلدارى قاراتاي بابامىزدىڭ بەيىتىن تابۋعا تىكەلەي اتسالىسقانىن دا جاقسى بىلەمىز. ونى بىلەتىنىمىز، قاراتايدىڭ ۇرپاقتارى 2001 جىلى العاش رەت بابا باسىنا بارىپ، قۇرباندىق شالعان، اس بەرگەن. كەيىن جازۋشى قايىردى نازىرباەۆ «قاراتايدىڭ زيراتى قالاي تابىلدى؟» دەگەن كولەمدى ماقالا جازىپ، ءبىز ونى جاتا-جاستانا وقىپ شىققانبىز. ىلە-شالا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى ادىلبەك قۇمارعاجيننىڭ ورىس تىلىندە «موي كاراتاي اتا (پوسلەدام پىلنوگو پوحودا) اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. «ەر قيمىلدايدى ارماننان، ەر ارمانى ەل بولۋ» دەمەكشى ەلدىكتى اڭساعان ءارى بي، ءارى باتىر قاراتاي بابامىزدىڭ ۇرپاعى ەكەنبىز دەپ، رۋحتانىپ، جىگەرلەنىپ قالعانىمىز دا شىندىق. سودان بەرى تۇپ-تۋرا 20 جىل ءوتىپتى. سول ۋاقىت ىشىندە ۇرپاقتارى كاتونقاراعاي اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە كوكجارلى قاراتايدىڭ مەنمۇندالاتىپ تۇلعا ءمۇسىنىن قويدى. ەندىگى ءبىر ويىمىز، كامەل اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن، ساپارىمىزدى بەينەتاسپاعا تارتىپ الايىق دەگەنبىز. «سۋرەت جانە بۇكىل عۇمىر» دەمەكشى تاسپاعا باسىلعان فوتو، بەينە تاسقا قاشالعانمەن بىردەي. ەكىنشىدەن، قاراعاندى دالاسىنداعى بابامىزدىڭ جاتقان جەرىنە اركىمنىڭ اياعى جەتە بەرمەيدى.

...اعادىر اۋىلىن باسىپ ءوتىپ، شويىن جولدىڭ بويىنداعى كيىكتىگە كەلىپ توقتادىق. بۇدان ءارى اۋىل جوق. مەديەن دالا، قۇبا بەلدەر. باعىتىمىزدى باعامدايتىنداي شوشايىپ وسكەن ءبىر تال جوق. كامەل اعانىڭ نۇسقاۋىمەن تىلەرسەكتەن شاڭ شۇباتىپ، وڭ تۇستىك باتىستى بەتكە الدىق.

– ءالى ءبىر-ەكى ساعاتتىق جول بار، – دەدى كامەل جۇنىستەگى ىڭعايلانا وتىرىپ...

كامەل اعانىڭ جاسى سەكسەننەن اسقان. جۇزىنە قاراپ، سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى اقساقال دەگەنگە سەنىڭكىرەمەيسىڭ. قيمىلى شيراق، تىڭ. قانشاما قيىندىق كورگەنىمەن، قۇدايدىڭ بەرگەن قۋاتى عوي. سوناۋ كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا پارتيا قۇرعانى ءۇشىن، ءسىبىردىڭ تۇرمەلەرىن تۇگەندەپ شىققانداردىڭ ىشىندە كامەل اعامىز دا بار ەدى.

– جول قىسقارسىن، ءسىزدى تىڭدايىق. قاراعاندىنىڭ قۇلا دالاسىنداعى قاراتايدىڭ بەيىتى ەكەنىن قايدان ءبىلدىڭىز؟ – دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدىق.

جو-جوق، كۇماندانىپ سۇراپ وتىرعان ءبىز ەمەس. تەك قانا تاريحي فاكتىنى بىلگىمىز كەلگەن. ال ونى ءبىر بىلسە، تاريح قاتپارلارىندا ءسونىپ بارا جاتقان جىراۋلاردىڭ جىرلارىن، كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن توپتاستىرىپ، كىتاپ ەتىپ قاتتاپ جۇرگەن كامەل اقساقال بىلەدى. جانە ول نە جازسا دا، نە ايتسا دا تاريحي دەرەكتەرگە ابدەن كوز جەتكىزىپ بارىپ ايتادى.

– مەن نەگە تاريحتى زەرتتەۋگە كىرىستىم؟! الدىمەن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەيىن، – دەپ اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى. – جيىرما ەكى جاسىمدا «ەسەپ» دەگەن جاسىرىن پارتيا قۇردىق. تارقاتىپ ايتسام، «ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى». سودان ءىبىر-ءسىبىردىڭ تۇرمەلەرىن تۇگەل كوردىك. قۇداي ساقتاپ، ءتىرى كەلدىك. بىراق، دوستارىم كۇرەستى توقتاتقىسى كەلمەدى. بۇرىنعىداي اشىق كۇرەسە المايتىنىمىزدى بىلدىك، ۇنەمى اڭدۋدا بولدىق. ەندى كۇرەسسەك، جازا وتە قاتال بولاتىنىن ءىشىمىز سەزدى. شەتىمىزدەن اتىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن. سول ءۇشىن كۇرەستى بەيبىت جولمەن جالعاستىرۋدى جوسپارلادىق. 1932 جىلعى اشتىق، 1937 جىلعى رەپرەسسيا سالدارىنان قىرىلىپ قالعان حالقىمىز تۋرالى زەرتتەۋلەر جاساۋ قاجەت ەدى. ول زاماندا قازاقتىڭ بولاشاققا دەگەن ءۇمىتى جوعالىپ بارا جاتقان. تاريحىن قويىپ، بۇگىنى نە بولارىن بىلمەگەن. الايدا سول زاماندا اتى اتالماي قالعان جىراۋلار، باتىرلار، ونەر يەلەرى قانشاما ەدى. مىنە، وسىنى زەرتتەگىمىز كەلدى. «جيناعان ماتەريالدى ماعان بەرەسىڭدەر، مەن ىسكە اسىرامىن» دەدىم بەلسەندى ازاماتتارعا. بۇل جۇمىس تا وڭاي ەمەس ەدى. كگب-نىڭ قىزمەتكەرى ارنايى كەلىپ، «ۇيىڭنەن ءبىر پاراق قاعاز تاۋىپ الساق، 10 جىلعا كەتەسىڭ» دەپ قاتاڭ تۇردە ەسكەرتكەندەرى بار. تۇرمەدەن 1967 جىلى كەلگەمىز. جىلىنا ەكى-ءۇش رەت ءۇيدى ءتىنتىپ وتىراتىن. ءتىپتى، 1980 جىلى مامىر ايىندا بالالارىمدى دارىلەپ، تالدىرىپ تاستاپ، ءۇيدىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارىپ كەتكەن. ءجا، ونىڭ ءبارىن ايتىپ نە قىلامىن، – دەپ جۇيتكىگەن كولىكتىڭ تەرەزەسىنەن الىسقا كوز تاستادى دا اڭگىمەسىن قايتا جالعادى. ءبىز بولساق، ۇيىپ تىڭداپ كەلەمىز. تىڭداپ قانا ەمەس، ايتقاندارىن ۇنتاسپاعا جازىپ الىپ وتىرمىز. توقتاي قالعان جەردە بەينە جازباعا ءتۇسىرىپ الەكپىز. ونداعى ويىمىز تانىمدىق، تاريحي ساپارىمىزدى جەرلەستەرگە ناسيحاتتاۋ...

– ءسويتىپ، وڭىردەگى باتىرلاردى، اقىنداردى، جىراۋلاردى زەرتتەي باستادىق. تار زاماندا شورتانبايدىڭ جىرىن وقىعاندى قويىپ، اتىن اتاعانى ءۇشىن تالايلار سوتتالىپ جاتتى. بوساعا اۋىلىنداعى اناربەك دەگەن جىرشى شورتانبايدىڭ ەكى-اق شۋماق ولەڭىن ايتقانى ءۇشىن 18 جىل تۇرمەدە وتىردى. وسىنىڭ ءبارىن بىلە تۇرا جاندى شۇبەرەككە ءتۇيىپ، ىسكە كىرىستىك.

– قاراتاي باتىردىڭ مازارى بەرتىن تابىلدى عوي، – دەپ كولىكتىڭ ارتقى ورنىندا وتىرعان زاڭعار كارىمحان اڭگىمەنى ساباقتاي ءتۇستى.

– ءيا، سونى ايتايىن دەپ وتىرمىن. العاش رەت اعىباي باتىردىڭ باسىنا 1967 جىلى كەلدىم. جولدان حاسەن جىرشىنى الىپ العانبىز. ول وسى ايماقتى جاقسى بىلەتىن. كەلە جاتىپ، كورىنگەن تاۋدى دا، اعىپ جاتقان بۇلاقتى دا سۇراپ كەلەمىن. ءبىر توبەگە كەلگەندە مىنا تاۋ قالاي اتالادى دەدىم. قالماق قىرعان دەدى دە، حاسەن اقساقال وقيعاسىن ايتىپ بەردى. ايتۋىنشا، ەڭ سوڭعى سوعىس 1771 جىلى وسى جەردە بولعان ەكەن. ەدىل بويىنان جوڭعارياعا قايتا شەگىنگەن قالماقتار وسى جەرگە دەيىن جەتىپتى. سوندا كىشى ءجۇزدىڭ ابىلقايىر حاننىڭ اسكەرى دە قالماقتاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ وتىرعان. ول تۋرالى كاپيتان رىچكوۆتىڭ كىتابىندا جازىلعان. ورىستاردىڭ ءبىر ديۆيزيا اسكەرى دە سوڭىنا تۇسكەن. قازاقتار دا قالماقتاردى قاۋمالاپ وتىرعان. سول قالماق قىرعان تاۋىندا بولعان سوعىسقا قاراتاي باتىر دا قاتىسىپ، كەسكىلەسكەن ۇرىستا قازا بولعان. «بۇل باتىردىڭ ءتۇبى نايمان، ەسىمى قاراتاي» دەدى حاسەن جىرشى. بۇل ءبىرىنشى ەستۋىم، – دەي بەرگەندە كوز ۇشىنان وقشاۋ تۇرعان توبە كورىندى. ايتقانىنداي، ەتەگىنەن كيىز ۇيگە ۇقساس مازار قاراۋىتتى.

اڭگىمەمىزدى ساپ تىيىپ، شوشايعان مازارعا قاراي مويىن سوزدىق. بابامىزدىڭ باسىنا جاقىنداي بەرە بويىمىزدى جيناقتاپ، ىشتەي نيەت ەتتىك. شەجىرەدەن تارتساق، قاراتاي نايماننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. نايماننىڭ بەلگىبايىنان سۇگىرشى تۋعان. ونىڭ بالتالى، باعانالى، ەرگەنەكتى دەگەن ءۇش ۇلى بولعان. ەرگەنەكتىدەن سارجومارت، بۋرا، كوكجارلى تارايدى. قاراتاي بابامىز كوكجارلىنىڭ (7 ۇلى بولعان) تۇڭعىش ۇلى. ودان بورانشى، بەسكە، شوڭمۇرىن تۋعان. مىنە، وسى ۇشەۋىنەن تاراعان ءبىزدىڭ تابانىمىز بۇگىن بابامىز جاتقان تاياتقان شۇناققا ءتيدى.

ءدوڭنىڭ باسىنا جەرلەنىپتى. ەجەلدە ەرلىكپەن قازا بولعان باتىرلارعا قۇرمەت كورسەتىلىپ، بيىكتەۋ جەرگە جەرلەپ، باسىن كوتەرەتىن. ءار-ءار جەردەن ءۇيىندى تاستار بايقالدى. تەگى ولار دا سول شايقاستا مەرت بولعان جاۋىنگەرلەر بولسا كەرەك. مازاردىڭ سىرتىندا «نايمان كوكجارلى قاراتاي. حVII-XVIII ع.ع. باتىر باباعا كاتونقاراعايلىق ۇرپاقتارىنان» دەپ جازىلعان گرانيت تاس ورناتىلعان ەكەن. مازار ىشىنە كىرەبەرىس ەسىگىندەگى نايماننىڭ بەلگىسىنە كوز ءتۇستى. ء«بىسمىللا» دەپ تار ەسىكتەن جۇرەلەپ، ىشىنە ەندىك. ءۇش ادام جەرلەنىپتى. ءبىزدى قارسى العان شىراقشى حاميت اقساقال كوكجارلى قاراتاي رۋحىنا قۇران باعىشتاپ، ءبىز ىشتەي دۇعا ەتتىك، بەت سيپادىق. وسى جەردە حاميت شىراقشى ءوزىنىڭ ەستىگەنىن، كوڭىلگە تۇيگەنىن ايتىپ بەردى.

– 1771 جىلى ابىلاي سۇلتان 100 مىڭ قازاقتىڭ قولىمەن قالماق اسكەرىن وسى جەردە قارسى العان ەكەن. قالماق حانى دا وسى جەردە قىرعىن ۇرىس بولاتىنىن ءبىلدى. ول قالعان حالقىن دا امان ساقتاعىسى كەلدى. قالماق قولباسشىسى بۇل جەرگە جەتكەندە «170 مىڭ حالقىم قالدى، قۇداي جاراتقان حالىقتى جوق قىلىپ قايتەمىز؟! قىرىق باتىرعا قىرىق باتىر شىعارايىق. كىمنىڭ باتىرلارى جەڭىسكە جەتەدى، سونىڭ ءامىرى جۇرەدى» دەپ ءبىر مامىلەگە كەلەدى. قازاقتىڭ قىرىق باتىرى قالماقتىڭ باتىرلارىن قىرىپ سالعانمەن، سول شايقاستا قاراتاي قازا بولعان. سوندا ابىلاي سۇلتان «مىناۋ تاۋدى قالماق قىرعان دەپ اتايسىڭدار. كوكجارلى قاراتايدى كىشىلەۋ توبەگە جەرلەيسىڭدەر، كۇمبەزىن تۇرعىزاسىڭدار!» دەپ ءامىر بەرگەن. ابىلاي زامانىندا باتىرلارعا كۇمبەزدى كيىز ءۇي ءتارىزدى ەتىپ كوتەرگەن، – دەپ حاميت اقساقال قاراتايدىڭ سوڭعى شايقاسى تۋرالى تاريحي-تانىمدىق اڭگىمەسىن ايتقان.

نيەت قىلىپ، قۇران باعىشتاعان سوڭ الماتىدان ات ارىتىپ كەلگەن قاراتايدىڭ ۇرپاقتارى قۇرمەت ورازاەۆ، قايرات احمەتوۆ، باۋىرجان قۇداباەۆ، وسكەمەننەن كەلگەن مەرەي قاينار ۇلى، ءادىل سايلاۋبەكتەر وسىدان 8-9 شاقىرىم جەردەگى اعىباي باتىردىڭ باسىنا بەت تۇزەدىك. مۇندا شىراقشى حاميت اقساقالدىڭ شاڭىراعىندا داستارحان جايىلدى، قۇرباندىق شالىندى. جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنىڭ جولداعى باستاعان اڭگىمەسى وسى جەردە، داستارحان باسىندا جالعاستىردى. جولسوقتى بولىپ، شارشاعانىمىزبەن، اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن قىزىعا تىڭدادىق.

– باعانا قاراتايدىڭ وسىندا جەرلەنگەنى تۋرالى العاش قايدان ەستىگەنىمدى ايتتىم. 1977 جىل. اناربەك جىرشى 18 جىل وتىرىپ، تۇرمەدەن ەشكىمگە سەنبەستەي بولىپ شىققان. «ساياسي حالىق جاۋى» دەگەن موينىمىزدا قامىت ىلىنگەن بىزدەرگە عانا سەنەدى. سەنگەن سوڭ شىعار، كەنەسارى حاننىڭ باس يدەولوگى بولعان، ونىڭ ولەڭدەرىن اسكەري ۇران رەتىندە پايدالانعان شورتانباي جىراۋدىڭ جىرلارىن سارناپ وتىرىپ ايتىپ بەردى، جازىپ الدىم. اناربەكتىڭ ەمشىلىگى دە، تاۋىپتىگى دە بار ەدى. اناربەكتەن قالماق قىرعان تاۋىنىڭ تۇبىندە سوعىس بولىپتى، سول جەردە بەيىت تۇر. سول كىمدىكى دەپ سۇرادىم. «ول قاراتاي دەگەن باتىردىڭ بەيىتى» دەدى ويلانباستان. بۇل ەكىنشى رەت ەستۋىم. ەستىگەندە دە قاراجاياۋ ادامداردان ەمەس، وقىعان، توقىعان، كوكىرەك كوزدەرى وياۋ ازاماتتاردان ەستىپ ءجۇرمىن، – دەدى ءسوزىن نىعىزداي كامەل جۇنىستەگى.

– ءۇشىنشى ەستۋىمدى ايتايىن; 1979 جىلى قىزداربەك كۇيشىنى قايتا زەرتتەي باستادىق. ونى زەرتتەۋ وڭاي ەمەس. قىزداربەكتىڭ بۇكىل شاكىرتتەرىن 1931 جىلى اتىپ تاستاعان. سول سەبەپتى دە مۇنى قوزعاۋعا بولمايتىن جابىق تاقىرىپ. بىردە قىزداربەك تۋرالى ماتەريال ىزدەپ، مويىنتىعا كەلدىم. وسى جەردەگى قازي دەگەن اقساقالمەن كەزدەستىم. مەن كەلسەم، توقسانعا كەلگەن قازي اقىن سارناپ وتىر. اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ، «ە» دەشى دەيدى. سويتسەم «ە-ە-ە» دەپ قۇپتاۋ كەرەك ەكەن. اڭگىمەلەسە وتىرىپ، قىزداربەك كۇيشى جونىندە كوپ ماتەريال بەردى. ءسويتتى دە جاقىن تارتىپ; «قازاقتىڭ ءسوزىن تەرەتىن قازاق جوق قوي دەپ ويلاپ ەدىم. بار ەكەنسىڭ. ءبىر ءسوز ايتايىن، جادىڭا ساقتاپ ال! قالماققىرعان دەگەن جەردە ءبىر بەيىت بار، بىلەسىڭ بە؟» دەدى. ەستۋىم بار دەدىم. «ول قاراتاي دەگەن نايماننىڭ بەيىتى» دەدى. وسىمەن ءۇشىنشى ادامنان ەستىدىم، – دەدى داستارحان باسىنداعى بارىمىزگە كەزەك قاراپ. ءبىز ءۇنسىز عانا باس يزەپ تىڭداپ وتىرمىز.

– 1984 جىلى اعىبايدىڭ باسىنا كوكتاس قويايىق دەپ، تاستى اعادىر اۋىلىنا جەتكىزدىك. كوكتاس ءبىر جىلعا جۋىق سول جەردەگى مەنىڭ دوسىم ەرعالىنىڭ ۇيىندە جاتتى. اعىبايدىڭ باسىنا اپارىپ قوياتىن ادام جوق. ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالامايدى. مەن كۇندىز-ءتۇنى اڭدۋداعى اداممىن. ۇيدەن شىعۋىم پروبلەما. ءبىر كۇنى كوز بايلانعاندا كولىكتىڭ شامىن جاقپاي شىعىپ، اعادىر اۋىلىنا تارتتىم. سول جەردە جانىما سەرىك ىسماقوۆ دەگەن شەجىرەشىل اقساقالدى ەرتىپ جولعا شىقتىق. ول جولاي تالاي بەيىتتەرگە توقتاپ، ءبارىن ءتۇسىندىرىپ وتىردى. اعىباي باتىرعا جەتپەي جولدىڭ وڭ بويىنداعى بەيىتتى قاراتاي باتىردىڭ بەيىتى دەپ نۇسقادى.  «ال مىناۋ جاقتا ءبىر بەيىت بار، اتتىڭ باسى قوسا قالانعان. بۇل كىمدىكى دەسەك، مامىت دەگەن باتىردىكى» دەدى... سونىمەن قوش! 2001 جىلى «قاراتاي باتىر وسىندا جاتىر» دەگەن اڭگىمە قايتا شىقتى. ونى ءاۋ باستا زەرتتەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ ەدى. 1918 جىلى سەمەيدە الاش وردا سەزى بولعان. سوندا ءاليحان شىڭعىستايدان كەلگەن ابدىكەرىم دوسىنان«باباڭنىڭ باسى قايدا جاتىر، بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراعان. «شۇناق دەي مە، وسى ارقادا، انىعىن بىلمەدىم» دەپ ساسقان كورىنەدى اپەكەڭ. سوندا ءاليحان «سەنىڭ باباڭ تاياتقان شۇناقتا» جاتىر دەگەن. كوردىڭدەر مە، ءاليحاننىڭ زەرتتەگەنىن ءبىرىڭ بىلسەڭ، ەندى ءبىرىڭ بىلمەيسىڭدەر. قاراتاي XVIII عاسىردا قايتىس بولعان. ال ءاليحان 1904 جىلدارى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ياعني، شامامەن 150 جىل وتكەن سوڭ. ول ەكى ورتادا ءتورت-بەس ۇرپاق اۋىسىپ كەتتى. قازاق باعىنباس ءۇشىن ورىسپەن دە سوعىسىپ جاتتى. الاساپىران زامان توقتاعان جوق. ەگەر سول توبەنىڭ باسىندا بەيىت تۇرماسا، سول ماڭدى مەكەندەگەن حالىق قاراتايدىڭ بەيىتى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەر ەدى. سول سەبەپتەن حالىق اليحانعا مىناۋ تۇرعان قاراتاي باتىردىڭ بەيىتى دەپ كورسەتكەن.

– 2001 جىلى ماعان قاليحان ىسقاق حابارلاستى; «سەنىڭ بىلمەيتىنىڭ جوق، قاراتاي باتىردىڭ بەيىتىن تاۋىپ بەر» دەپ بۇيىرا سويلەدى. تۇرا تۇر دەدىم، ءبىز داۋكەس حالىقپىز. الدىمەن زەرتتەپ الايىق دەدىم. اقپاننىڭ سوڭىندا حابارلاسقان. مەن بۇكىل مەكتەپ ديرەكتورلارىنا، «سەلسوۆەتتىڭ» باسشىلارىنا «سول ماڭداعى بەيىتتەردى تىزىمدەپ بەرىڭدەر» دەگەن مازمۇندا حات جازدىم. ارينە تۇگەندەپ بەرەتىن ادامدار دا سول كەزدە شامالى ەدى. سودان سوڭ سول جەردە تۋىپ وسكەن ماعجان مولدانى جانىما الىپ، سارىبۇلاق وزەنىنىڭ بويىنداعى بەيىتتەردى ءسۇزىپ وتتىك. اقىرى قالماق قىرعانعا دا جەتتىك. وسى جەردە ماعجان مولدا «مىناۋ توبەنىڭ باسىنداعى بەيىت قاراتاي باتىردىڭ بەيىتى. ول زايسان جاقتىڭ ادامى»دەپ قىسقا قايىردى.

جولداعان حاتىم بويىنشا تالاي ادامدار وزدەرىنىڭ بىلەتىندەرى جازىپ جىبەرىپ جاتتى. تالاي مەكتەپكە ديرەكتور بولعان، «پوسسوۆەتتەردى» باسقارعان مۇرات كوككوزوۆ سول ماڭنىڭ بەيىتتەرىن كارتاعا ءتۇسىرىپ الىپ كەلىپتى. ونى ون شاقتى جىل بۇرىن اقساق ءادىل دەگەن كىسىمەن بىرگە ءجۇرىپ، كارتا ەتىپ سىزعان ەكەن. سول كارتادا كوكجارلى قاراتاي باتىردىڭ بەيىتى كورسەتىلىپ تۇر. بۇل كەرەمەت دالەل. 2002 جىلى سول جەردە تۋىپ وسكەن قۋانىش ءماحارمانوۆ دەگەن ازاماتپەن كەزدەستىم. ول 1965 جىلعا دەيىن سول جەردە تۇرعان، سول جەردەگى مەكتەپتە وقىعان. ونىڭ ايتۋىنشا، مەكتەپ اتتىڭ باسى تۇرعان بەيىتتىڭ ماڭىندا بولعان ەكەن. ول بەيىت مامىتتىكى دەگەن ەكەن قۋانىش ءماحارمانوۆ.

تەرەزەنىڭ ارعى جاعى بۇگىندە يەن دالا. بۇرىن اۋىل بولدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. سويتسەك، مىناۋ قۇلا تۇزدە اۋىل دا بولعان كورىنەدى.

– ءسويتىپ جۇرگەندە اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» دەگەن كىتابىن الىپ كەلىپتى ۇيگە. ەكەمىز كوپ اڭگىمەلەستىك. وقىپ شىقتىم. 275 بەتىندە «قاراتايدىڭ قارا تالى دەگەن وزەن» دەپ، «شاعىن كىشكەنتاي بەيىت – قاراتايدىڭ بەيىتى» دەگەن ءۇزىندى كورسەتىلىپتى. ءسوز اراسىندا توبەنىڭ باسىنداعى كىشكەنتاي بەيىت قاراتايدىكى دەپ اقسەلەۋ ناقتىلاپ ايتقان ەدى. كوردىڭىز بە، مۇنىڭ ءبارى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ. سودان كەيىن بارىپ قانا كاتونقاراعايلىق ازاماتتار كەلىپ، باتىردىڭ باسىنا كوك تاس قويدى، – دەپ ارىدەن باستاعان اڭگىمەسىنىڭ نۇكتەسىن قويعانداي بولدى.

ەرتەسى تاڭبالى تاستار مەن مامىت باتىردىڭ باسىنا سوقتىق. بۇرىندارى ونىڭ مولاسىندا اق سوڭكەسى شىققان اتتىڭ باسى تۇرعان ەكەن. بەرتىندە سۋ شايدى ما، يت-قۇس كوتەرىپ كەتتى مە، عايىپ بولىپتى. مولانىڭ توبەسى دە ويىلىپ ورتاعا ءتۇسىپتى. ماڭداي جاعىنان قويدىڭ باس سۇيەگىن بايقادىق. الىستان اعاراڭداپ تۇراتىن اتتىڭ باسىن ماڭايدان ىزدەپ كورىپ ەدىك، تاپپادىق. تاريحتان بەلگىلى، مامىت اعىباي باتىردىڭ وڭ قولى بولعان. اعىباي ومىردەن وتكەن سوڭ دا ەل باسقارعانىن كونە كوزدەر اڭگىمەلەپ وتىرعان.

– اتتىڭ باسى انىق كورىنىپ تۇراتىن، – دەپ كامەل جۇنىستەگى ورنىن كورسەتتى. – مامىت اتاقتى ادام. قازاق حالقى كىم-كورىنگەنگە بەيىت كوتەرمەگەن. بىرەۋدىڭ بەيىتىنە جەرلەمەگەن. قاراتايدىڭ قاسىندا مامىت جاتىر دەگەن وسەك شىققان. ول بەكەرشىلىك. ەكەۋىنىڭ اراسى 150 جىل. ەشقاشاندا ەل باسقارعان ادامدى بىرەۋدىڭ بەيىتىنە اپارىپ جەرلەمەگەن. وسىنى ءتۇسىنۋ كەرەك. مامىت اعىباي باتىردىڭ وڭ قولى بولسا، اعىباي كەنەسارىنىڭ باس قولباسشىسى، – دەدى كامەل اقساقال اڭگىمەسىنىڭ نۇكتەسىن قويعانداي.

قاراتاي مەن اعىباي باتىرلاردىڭ كەسەنەلەرى ەڭسەلى، سوناۋ قوزى كوش جەردەن قارايىپ كورىنەدى. بىزدەر قاراتاي ۇرپاقتارى كەلەر جىلى باتىر بابامىزدىڭ مازارىنىڭ جانىنا كەڭىنەن قورشاپ، كەلگەن جۇرت ەمىن-ەركىن دەمالىپ، ءتاۋ ەتۋىنە مۇمكىندىك جاساۋدى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. مامىتتىڭ باسىنا دا بەلگىسىن قويسا، قۇبا قۇپ بولار ما ەدى.

كوڭىل توق. ارقادان ءبىر جۇك تۇسكەندەي ەلگە اياڭدادىق. قالماق قىرعاننىڭ باۋىرىنداعى قاراتاي مازارىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ بەت سيپادىق. ءلايىم، بابا رۋحى ۇرپاقتارىن قورعاپ-قورشاپ، جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن دەپ ىشتەي دۇعا تىلەدىك. كاتونقاراعاي ەلى باتىر بابا ەسىمىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ءالى تالاي ۇرپاعى تاياتقان شۇناققا ءىز سالادى.

داۋلەت ءاشىمحان

«ەل شەجىرە» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار