ماڭعىستاۋداعى ماڭىزدى وزگەرىستەر

ايماقتىڭ قاي سالاسىندا دا وڭ ءوسىم بايقالادى. ەڭ اۋەلى الەۋ­مەتتىك سالادان باس­تاساق, تاۋەل­سىزدىكتىڭ 30 جى­لى ىشىندە وڭىردە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مە­كە­مەسىنىڭ سانى 3 ەسە ارتقا­نىن كورۋگە بولادى. وبلىستىق اكىم­­دىكتىڭ رەسمي مالىمەتى بو­يىنشا, 1991 جىلى وڭىردە 113 بالاباقشا جۇ­مىس ىستەسە, 2021 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 331-گە جەتكەن. مۇندا 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالار 100 پا­يىز بالاباقشامەن قامتىلعان.

ال ورتا ءبىلىم بەرۋ سالا­سىن­داعى جەتىستىكتەرگە توقتالساق, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى 30 جىل ىشىندە 2 ەسەگە ءوستى. ايتالىق, 1991 جىلى وڭىردە 86 مەكتەپ بولسا, 2021 جىلى 171-گە جەتتى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش تاعى دا كوبەيەدى. سەبەبى وبلىستى دامىتۋ جوسپارى اياسىندا الداعى بەس جىلدا جاڭادان 35 ءبىلىم بە­رۋ نىسانىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بيىلدىڭ وزىندە 2 مەملەكەتتىك, 5 جەكەمەنشىك مەكتەپ اشىلدى.

ءوڭىردىڭ مادەنيەت سالا­سىنىڭ دا­م­ۋى جونىندە اقپا­رات بەرگەن اكىم­دىك ەل ەگە­مەن­­دىگىن العان جىل­دار­دان بەرى ماڭعىستاۋ وب­لى­سىن­دا 34 مادەنيەت نىسانى ىسكە قو­سىل­عانىن ايتادى. اۋىل­داردا ما­دەنيەت ۇيلەرى مەن ­تەاتر­لار اشىلىپ, بالالاردى ونەرگە باۋ­لۋعا مۇم­كىندىك تۋدى.

وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­­نو­مي­كالىق دامۋ كورسەت­كىش­تە­رىنىڭ قورى­تىندىسى تۇرعىن ءۇي سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر بارىن كورسەتتى. ايتالىق 30 جىلدىڭ ىشىندە وڭىردە 11 ملن 300 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پاي­دالانۋعا بەرىلگەن. اسى­رە­سە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى وبلىس ورتالىعىندا قارقىندى جۇر­گى­زىلىپ جاتىر. اقتاۋدا سوڭعى بەس جىلدا جاڭا 11 شاعىن اۋدان­ بوي كوتەرگەن. بيىلعى 10 اي­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 954 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تاپ­سى­رىل­عان.

جۇرتشىلىققا ءمالىم, ­ماڭ­­­­عىس­تاۋ وبلىسى رەسپۋب­­لي­كا­لىق تۋريستەندى­رۋ كارتا­سىندا ۇزدىك وندىققا كىردى. وڭىردە جا­عا­جاي تۋريزمى­مەن قاتار, دالا ءتۋريزمى دە قارقىندى دامىپ كە­لە­دى. اق­تاۋ ىرگەسىندە تۇتاس كۋ­رورت­تىق ايماق پايدا بولدى. جاڭا دەمالىس كەشەندەرى سالىندى. وسىعان وراي وبلىسقا كەلەتىن تۋريس­تەردىڭ سانى بىر­نەشە ەسە ارتقان.

2007 جىلى پرەزيدەنتتىڭ جار­لىعىمەن ماڭعىستاۋدا جاڭا – مۇناي­لى اۋدانى قۇ­رىلعانى بەلگىلى. بۇل – تاۋەل­سىز­دىك العاننان كەيىنگى ەلىمىز­د­ە قۇرىلعان العاشقى اۋدان بولدى. ا­لعاشقى كەزدە اۋدان حالقى­نىڭ سانى 53 مىڭ بولسا, قازىر مۇ­ناي­لىدا 174 مىڭنان استام ادام تۇرادى. وڭىردە­گى ەڭ ءىرى جانە حالىق تىعىز ور­نالاسقان اۋدان­داردىڭ ءبىرى دە قازىر وسى اۋدان.

جالپى, باسقا وڭىرلەر سە­كىلدى, ماڭ­­عىستاۋ وبلى­سى­نىڭ تۇرعىن­دا­رى دا كوبەيە تۇسكەن. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىن­دارى­نىڭ سانى ەكى ەسەگە ءوسىپ, بۇگىندە 720 مىڭ ادامعا جەتتى (1989 جىلى 322 700 بول­عان). وبلىس سوڭعى 4 جىلدا تۋ كور­سەتكىشى بويىنشا ەلىمىزدە كوش باستاپ تۇر. 

ازاتتىقتىڭ وتىز جىلى ىشىن­­دە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 150-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى ىسكە قو­سىلعان. ال جەدەل جاردەم اۆتوپاركى 100%-عا جا­ڭار­د­ى. جاڭا­وزەن قالا­سىن­دا وزىق ۇلگىدەگى ­اۋرۋحانا مەن ەمحانالار پاي­دالانۋعا بەرىلدى.

ءوڭىردىڭ كولىك-ينفرا­قۇ­رى­لىم دەڭگەيىنە توقتالساق, ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىندا 30 جىل­دا 1 100 شاقىرىم اۆتو­مو­بيل جولى سالىنىپ, ءۇش تەمىر جول ىسكە قوسىلعان. ماڭ­­عىس­تاۋ­­دىڭ شەكارالىق وبلىس رە­تىن­دە ترانزيتتىك, كو­لىك­تىك-لو­گيستيكالىق جانە ينفرا­قۇ­رىلىم­دىق الەۋەتى ارتقا­­نىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. اي­تالىق ءۇش مەملەكەتتى جال­عاي­تىن «وزەن – بەرەكەت – گورگان» حالىقارالىق تە­مىر جول ءدالىزى اشىلدى. «جەز­قازعان – بەي­نەۋ» تەمىر جولى سالىندى. «اتىراۋ – اقتاۋ» اۆتوكولىك جولى جاڭار­تىل­دى. ەلىمىزدى تۇرىك­مەنس­تانمەن بايلانىستىراتىن «وزەن – تۇرىكمەنستان» اۆتوجولى پايدا بول­دى.

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى وب­لىستاعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 1 778 شاقىرىمدى قۇراسا, تاۋەل­سىزدىك العان جىلدان باستاپ تاعى 1 مىڭ شاقىرىمنان استام جول سالىندى, توزىعى جەتكەن 2 مىڭعا جۋىق جول جوندەۋدەن وتكىزىلدى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى بۇقارا­لىق سپورت­پەن شۇعىلدانۋ كور­­سەت­­ك­ىشى بو­­يىن­شا دا ەلى­مىز­دە الدا كە­لەدى. ستا­تيس­تي­كالىق مالىمەتتەرگە ساي­­­كەس, قازاق­ستاندىقتاردىڭ 31 پا­­­يى­­زى عانا بۇقارالىق سپورت­پەن اينا­­­لىسسا, ماڭ­عىستاۋ وب­لىسىندا بۇل كور­­سەت­كىش – 36,4 پايىز. مۇنداي كور­سەت­كىش­­كە جەتۋگە اۋلا­داعى سپورت الاڭ­دا­رى مەن ەلدى مەكەندەردەگى سپورت­تىق نىسانداردىڭ كوپ­تەپ سالىنۋى مۇم­­كىندىك بەردى, دەيدى وبلىس اكى­مى­نىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. بيىل­دىڭ وزىن­دە وبلىستا بىرنە­شە سپورت كە­شەن­ى اشىلدى. سونىڭ ەكەۋى – تۇپ­قا­راعان اۋدانىنداعى اقشۇقىر اۋىلىندا.

ماڭعىستاۋ – مۇنايلى ولكە عانا ەمەس, ونەركاسىپ ءوندىرىسى جاعى­نان دا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءوڭىر. مۇندا ەلىمىز بويىنشا وندىرىلگەن مۇناي­دىڭ 23%-ى, تابيعي گازدىڭ 5,5%-ى, ازوت مينەرالدى تىڭايت­قىش­تار ءوندىرىسىنىڭ 85%-ى, كوكس پەن بيتۋم ءوندىرىسىنىڭ 25%-ى, بور مەن ءدولوميتتىڭ 25%-ى, پورتلاندتسەمەنتتىڭ 8%-ى وندى­رى­لەدى. بۇگىندە وڭىردە ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 6 ملن تەڭ­گە­دەن 2,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇل­عايدى. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى 3 ملن تەڭگەدەن 183 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ماڭعىستاۋ ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى جاعىنان رەس­پۋبليكادا ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى.

وڭىردە جۇمىسسىزدىقتى جويۋ, ەكو­نوميكالىق بەلسەندى ازامات­تاردىڭ سانىن ارتتىرۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعى­تىندا دا كوپتەگەن جۇمىس قولعا الىنعان. بۇگىندە وبلىستا 55 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋ­بەكتى جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 125 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. وسىلايشا, شاعىن جانە ورتا بيز­نەستەن تۇسكەن ءتۇسىم – ءوڭىر ەكونو­ميكاسىنىڭ 30%-ىن قۇرايدى. وسى 10 ايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىل­دەرى 711 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءون­دىر­­دى. سايكەسىنشە, «بيزنەستى قول­داۋ», «ەڭبەك», «قاراپايىم زاتتار ەكو­نوميكاسى» سىندى باعدار­لا­مالار­دىڭ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ 2 146 نىسانى 77 ملرد تەڭگە كولە­مىندە مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ­1 877 ادام جۇ­مىس­پەن قامتىل­دى, دەيدى اكىم­دىك وكىلدەرى.