اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – ماڭىزدى مىندەت

سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تىڭداۋدى اشا كەلىپ, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ۇدايى نازار اۋدارىلىپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا سەنات توراعاسى بۇگىندە ءالى دە شەشىلۋى قاجەت پروبلەمالار بار ەكەنىنە توقتالدى. ولاردىڭ قاتارىندا جايىلىم تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋ, ۆەتەريناريا جانە اگروبيوتەحنولوگيا سالالارىن جاقسارتۋ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن رەتتەۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بار. «اۋىل شارۋاشىلىعى ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى وسى باعىتقا ۇنەمى باسا ءمان بەرەدى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزدە اگرارلىق سالا جان-جاقتى دامىپ كەلەدى. 1995 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 4,5 ەسە ءوستى. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 2 ەسەگە ارتتى. قازاقستان شەتەلگە 7 ملن تونناعا دەيىن بيداي شىعارىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سوڭعى 5 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى 50 پايىزعا ۇلعايدى. سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ارنالعان اۋقىمدى باعدارلامالار ىسكە اسىرىلدى», دەدى سەنات توراعاسى.

م.اشىمباەۆ قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قاراجات بولىنەتىنىن ەسكە سالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىل­تىرعى جانە بيىلعى جولداۋلارىندا ايتىلعان تاپسىرمالارعا سايكەس ناق­تى جۇمىستار قولعا الىنعانىن جەت­كىزدى. سونىڭ اياسىندا قازان ايىندا اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوباسى بەكىتىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانعان. «قايتا وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن جەتكىزە وتىرىپ, اگروونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ, 500 مىڭعا دەيىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەكاقىنى ەكى ەسە كوبەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇقىقتىق بازا قاجەت ەكەنى تۇ­سى­نىكتى. سوندىقتان پارلامەنت اگرارلىق سا­لاداعى رەفورمالاردى زاڭنامالىق تۇر­عىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن بىر­لەسىپ, ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باس­تا­ماشىل بولۋىمەن بىرقاتار زاڭ جوبا­سى دايىندالىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ جو­نىندەگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ. سوڭ­عى كەزدەرى بۇل ەلىمىز بويىنشا, اسىرە­سە, اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن وتە وزەكتى ما­سەلە ەكەنى بەلگىلى. دەپۋتاتتار باستاما­شىل بولعان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى ورگاني­كالىق ونىمدەرگە قاتىستى. جالپى ورگاني­كالىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋدە ءبىزدىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى زور. سوندىق­تان سەناتورلار وسى باعىتتاعى مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا شارالارىن ۇسىنىپ وتىر. تاياۋدا دەپۋتاتتار قابىل­داعان 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتە ءۇش جىلدىق كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 524 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى», دەدى سپيكەر.

سەنات توراعاسى اگرارلىق سەكتوردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن شەشۋدى قاجەت ەتە­تىن بىرقاتار ماڭىزدى مىندەت بار ەكە­نىنە توقتالدى. اتاپ ايتار بولساق, بيىل ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە بول­عان قۋاڭشىلىق جايىلىمدىق جەرلەر مەن جەمشوپ دايىنداۋعا قاتىستى ءبىراز ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ بەرگەنى بەلگى­لى. وسى ورايدا, م.اشىمباەۆ جەمشوپ ءون­دىرىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىز­دى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بيىلعى تاپشىلىققا اۋا رايى­مەن قاتار جەمشوپ داقىلدارىنا ارنال­عان القاپتاردىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. بۇل رەتتە, ما­ماندار قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى اگرودا­قىلداردى ءوسىرۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىت­تالعان كەشەندى ءىس-شارالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. ۇساق شارۋا­شى­لىقتاردى, ونىڭ ىشىندە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن دامىتۋ اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى رەتتە مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جەكە قو­سالقى شارۋاشىلىق مارتەبەسى مەن ولار­عا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ­دى ايقىندايتىن جانە ۇساق تاۋار وندى­رۋ­شىلەردىڭ كووپەراتسياسىن دامىتۋعا ار­نالعان ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ­دىڭ ما­ڭىزى زور. سونىمەن قاتار ۆەتەري­ناريا سالاسىن جەتىلدىرۋ دە اسا ماڭىز­دى. بۇل ماسەلەنى سەناتورلار دايەك­تى تۇردە كوتەرۋدە. ينفەكتسيالىق اۋرۋلار­دىڭ تۇراقتى ءورشۋى بۇل سالادا جۇيەلى سيپات­تاعى پروبلەمالار بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ول ماسەلەلەردى شەشۋ تاماق ونىم­دەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك دارەجەسىنە جانە مال ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا دا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى انىق», دەدى م.اشىمباەۆ.

سەنات سپيكەرى ۇكىمەت ۆەتەريناريا ما­سەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ولار­دى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىل­داۋى قاجەت دەپ باسا ايتتى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. «قازىرگى قولدانىستاعى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىندە بىرقاتار ماسەلەلەر بار. مەملەكەت باسشىسى قىركۇيەك ايىنداعى جولداۋىندا وسى تاقىرىپقا ەرەكشە نازار اۋدارعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. سون­دىقتان ءتيىستى مينيسترلىك پەن «بايتەرەك» حول­دينگى سالانى سۋبسيديالاۋ جونىندەگى قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى­لەرگە تالداۋ جاساپ, ورىن العان ولقى­لىقتار مەن كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىن­دە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋى قاجەت. بۇل سالا­داعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسە­لە – ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ءادىل باعا بەل­گىلەۋ بولىپ وتىر. ءونىمنىڭ كەيبىر سا­نات­تارى بو­يىنشا يمپورتتىڭ ۇلەسى ايتار­لىقتاي كوپ ەكەنى بەلگىلى. سون­داي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى جول­عا دەلدالدار ور­نىعىپ العان. وسى سەبەپ­تى اتالعان ونىم­دەردىڭ باعاسى ايتارلىق­تاي ءوسىپ وتىر. وسى باعىتتا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن دامىتۋ – وزەكتى ماقساتتاردىڭ ءبىرى», دەدى سەنات توراعاسى.

بۇدان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترى ەربول قاراشوكەەۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسى بيىل­عى 10 ايداعى احۋالعا توقتالدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, وسى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشى­لىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 2,3 پا­يىزعا تومەندەپ, 6,4 ترلن تەڭگەنى قۇرا­دى. مينيستر مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىن­دە انومالدى قۇرعاقشىلىقتى اتاپ كور­سەتتى. «سونىڭ سالدارىنان وسىمدىك شارۋا­شى­لىعىنىڭ ءونىمى 6,1 پايىزعا ازايدى. ال مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم 3,7 پا­يىزعا, تاماق وندىرىسىندە 3,6 پايىزعا ءوستى. سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا قۇيى­لاتىن ينۆەستيتسيالار تۇراقتى تۇردە ءوسىپ, ولاردىڭ جالپى كولەمى 41,9 پايىز­عا كوبەيدى. بۇل كورسەتكىش تاماق ونەر­كاسى­بىندە 5,9 پايىزعا ارتتى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسى ءالى دە تابيعي-كليمات­تىق جاعدايلارعا تاۋەلدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – تەحنيكالىق جانە تەحنو­لو­گيالىق تاپشىلىق پەن وندىرىستەگى ەكستەن­سيۆ­تىك ادىستەردىڭ باسىمدىلىعى. اتاپ ايت­قاندا, وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءارتاراپتان­دىرۋدى اياعىنا جەتكىزۋدى قاجەت ەتەدى. وندا قولدانىستا ارتتا قالعان اگروتەحنولوگيالار ءالى دە باسىم. اۋىسپالى ەگىس قاعيدالارى دۇرىس ساقتالمايدى, توپى­راق قۇنارلىلىعى تومەن. وسىنىڭ ءبارى جەر پروتسەستەرىن باقىلاۋدىڭ جەتىك تە­تىكتەرىنىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار سەلەكتسيانىڭ ەسكىرگەن ادىستەرىنە نەگىزدەلگەن تۇقىم شارۋا­شى­لىعى جۇيەسى دە ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ەمەس. سونىڭ سالدارىنان تۇقىمدار بويىن­شا يمپورتقا تاۋەلدى بولۋ قاۋپى بار», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋا­شى­لىعىنداعى باستى كەمشىلىك جەمشوپ بازاسىنىڭ مۇمكىندىگىنە ءمان بەرىل­مەيدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە مال ازىعى زووتەح­نيكالىق نورمادان 2 ەسە از وندىرىلەدى. جايىلىمداردىڭ 20 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىنگى بولىگى توزعان. جايىلىمدىق ال­قاپتاردىڭ 42 پايىزى سۋ جوقتىعىنان پاي­دالانىلمايدى. سونىمەن قاتار ۆەتەريناريا سالاسىندا دا كەمشىلىكتەر جەتەرلىك. بۇل سالادا تسيفرلاندىرۋ جولعا قويىلماعان, ماماندار قاعازباستى جۇ­مىستان ارىلماعان. مال دارىگەرلەرىنىڭ جا­لاقىسى وتە تومەن. «اگرارلىق عىلىم­نىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كادر­لار دايارلاۋدىڭ جاي-كۇيى جەتىلدىرۋدى قا­جەت ەتەدى. وتاندىق عالىمداردىڭ عى­لىمي ازىرلەمەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە جا­نە ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋدا كەم­شىلىكتەر از ەمەس. سونداي-اق ءبىلىمدى تاراتۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارىن جاڭارتۋ ماڭىز­دى. سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلە­لەرىندە دە ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بار. ەڭ الدىمەن, سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىنىڭ كۇردە­لى­لىگى, سۋبسيديا الۋدىڭ شارتتارى­نىڭ كوپتىگى. سۋبسيديالار نەگىزىنەن ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جانە دە تەحنو­لو­گيالىق پروتسەستەردى قولداۋعا باعىت­تالعان. وسىنداي ولقىلىقتار مەن ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەردىڭ بولماۋى, سۋبسيديا الۋشىلاردىڭ جاۋاپكەر­شىلىكتەرىنىڭ جوقتىعى جەمقورلىققا جول اشىپ وتىرعانى بۇگىنگى كۇنى بارشاعا ءمالىم», دەدى مينيستر.

سونىمەن قاتار ە.قاراشوكەەۆ مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جو­نىندەگى ۇلتتىق جوبا بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. جوبا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋعا, قازاقستاندىقتاردى وتاندىق ءوندىرىستىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق اگروبيزنەس ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سەنات دەپۋتاتى مۇحتار جۇماعازيەۆ ءوز كەزەگىندە ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك سا­لاسىندا ورىن الىپ وتىرعان پروبلەمالارمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سەناتور دەرەكتەردى تسيفرلاندىرۋ, جيناۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ پروتسەستەرىن دامىتۋ, سونداي-اق جوعارى بىلىكتى مامانداردى وقىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. «سەنات دەپۋتاتتارى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ساپا تۋرالى زاڭ قابىلداۋ جانە قولدانىستاعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قارقىندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۆەتەريناريا سالاسىن ساۋىقتىرۋ جونىندە زاڭ, سونداي-اق اگروبيزنەستىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا جانە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا قۇجاتتار قابىلداندى. سونىمەن قاتار بيىل شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرىن ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تولىقتاي تى­يىم سالىندى», دەدى سەناتور.

تىڭداۋ بارىسىندا «بايتەرەك» حول­دين­گىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى مۇرات دارىباەۆ اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مامان­دان­دىرىلعان ينستيتۋتتارى تۋرالى, ۇلت­تىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ باس دي­رەكتورى ەرلان رامانقۇلوۆ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنداعى زاماناۋي بيوتەح­نولوگيالىق تاسىلدەر جانە باسقا دا ماسەلەلەر تۋرالى بايانداما جاسادى.

سەناتتىڭ سالالىق كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى ءالي بەكتاەۆ پارلامەنتتىك تىڭ­داۋ­دىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلىپ, ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار ۇكىمەت پەن مۇددەلى مەكەمەلەرگە ۇسىنىمدار تۇرىندە جولداناتىنىن اتاپ ءوتتى.