رۋحانيات • 05 جەلتوقسان، 2021

«جامبىل جىراۋ» – ۇلتتىق وپەرانىڭ رۋحاني ولجاسى

420 رەت كورسەتىلدى

بيىل 26 اقپانىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا باستاۋ العان جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا ءوز مارەسىنە جەتتى. مەملەكەتتىك لا­ۋازىمدى تۇلعالار، قىرعىز رەسپۋبلي­كاسىنىڭ جوعارى مارتەبەلى دەلەگاتسياسى، مادەنيەت جانە ونەر قايرات­كەرلەرى، زيالى قاۋىم، اقىن ۇرپاقتارى، الماتى قالاسىنىڭ تۇر­عىن­دارى قاتىسقان سالتاناتتى جيىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشى­سى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ جام­بىل جىلىندا اتقارىلعان شارالاردى جان-جاقتى قورىتىندىلاۋعا باعىتتالعان بايانداماسىمەن اشىلدى.

بايانداماعا كىرىسپەس بۇرىن ق.كوشەرباەۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلبا­سى ن.نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ۇلت رۋحانياتىنىڭ الىبى ج.جاباەۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جولداعان جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. مەملەكەتتىك حاتشى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس تويلانعان ۇلى اقىن مەرەيتويىنىڭ سيمۆولدىق مانىنە توقتالدى. جىل بويى رەسپۋبليكا كولەمىندە جانە ودان تىس جەردە اتقارىلعان ىرگەلى شارالارعا ەسەپ بەردى. «تۇركىستان قالاسىندا «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى» تاقىرىبىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتىنىڭ اياسىندا تۇركىستان دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ، وندا ج.جاباەۆتىڭ 175 جىلدىعىن تۇركى الەمىنىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ مەرەيتويى رەتىندە كەڭى­نەن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. جامبىل جاباەۆتىڭ مەرەيتويى، قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ ورتاق ۇلى تويى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اقىننىڭ ون تومدىق شىعارمالار جيناعى باسىلىپ، كىتاپحاناعا تاراتىلدى. بۇعان قوسا، جامبىلدىڭ 3 تومدىق تولىق اكادەميالىق جيناعى جارىق كوردى. «جامبىل الەمى» سەرياسىمەن 30 تومدىعى دايىندالىپ، اقىننىڭ مۋزەي-ۇيىندە تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. سونداي-اق الىپ اقىننىڭ شىعار­مالارى شەت تىلىنە اۋدارىلىپ، كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. جامبىلدىڭ جىر جيناعى بىشكەك قالاسىندا قىرعىز تىلىندە باسى­لىپ شىقتى. ەلىمىزدىڭ بارلىق تەاترلا­رىندا اقىن تۋرالى كوركەم تۋىندى­لار ساحنالانىپ، كەزدەسۋلەر، اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلدى. قىسقاشا ايتقاندا، بۇل جامبىل جىلىندا اتقارىلعان شارالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. قازاق حالقى باردا، ادالدىق پەن ادامدىقتىڭ، ادىلەت پەن ىزگىلىكتىڭ جىرشىسى جامبىل دا ماڭگى جاساي بەرمەك» دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.

مەرەيتويعا وراي وتكەن مادەني جيىن­نىڭ رەسمي ءبولىمى اياقتالعان سوڭ، كەش قوناقتارى اباي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق وپەرا جانە بالەت تەاترى دايىن­داعان «جامبىل جىراۋ» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسىن تاماشالادى. سوڭىنا مول ادەبي مۇرا قالدىرعان جامبىل شىعار­ماشىلىعى الەمدىك رۋحاني مادەنيەتتىڭ التىن قورىنان ورىن الادى. ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا جاسىنداي جىرلارىمەن جارقىلداپ، ميلليونداعان جۇرەككە دەم بەرىپ، ءوزىنىڭ ۇزاق تا جارقىن عۇمىرىن ەڭ اياۋلى ادامزاتتىق قۇندىلىقتى جىرلاۋعا ارنادى. «جامبىل جىراۋ» وپەراسى – ۇلى اقىننىڭ بىرەگەي تالانتىنىڭ سىرىن اشۋدى ماقسات تۇتا وتىرىپ، ونى العاش رەت جاڭا قىرىنان تانىتتى.

سپەكتاكلدەگى كۇرەتامىر بەينە، ارينە، جامبىل. ءبىر عاسىر جاساپ، سوناۋ قوقان حاندىعىنان باستاپ، نيكولاي پاتشانىڭ، كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭدى، ياعني ءۇش داۋىردەگى قوعامدىق جۇيەنى كورگەن جامبىلدىڭ ءجۇز جىلدىق ءومىرىن، ارينە، ءبىر وپەرامەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرىنشى اكتىدەگى اسپاننان پەرىشتەلەردىڭ ءتۇسىپ، بەسىك اكەلگەن كورىنىسى بالەت بيشىلەرىنىڭ پلاستيكاسىمەن شەشىمىن تاۋىپ، رۋحتى كوتەرەتىن ەكپىندى مۋزىكامەن بىردەن بۋىرقانىپ باستالىپ كەتەدى. وپەرا جامبىلدىڭ بالا كەزىندە ءسۇيىنباي اتاسىنان باتا العان كەزىنەن باستاۋ الادى. سودان كەيىنگى جاستىق شاعى، بۇرىم سۇلۋمەن ماحابباتى، ءسۇيىنبايدىڭ حالىق اراسىنا كەلۋى سەكىلدى اۋىل ىشىندە باستالعان وقيعا جەلىسىنىڭ بىرتىندەپ بوياۋى قالىڭداي تۇسەدى. تەرەڭدەي باستاعان قوعامدىق قايشىلىق اقىن­نىڭ بالا كۇننەن بىرگە ويناپ وسكەن دوسى تىلماشپەن جاۋلاسۋىنا الىپ كەلەدى. قارىنداسى بۇرىم جامبىلدىڭ عاشىعىنا اينالادى، ەلدىڭ ءپىرى ءسۇيىنباي جاس اقىنعا باتا بەرىپ، ءبارىنىڭ ىقىلاسى مەن جاز كوڭىلى جامبىل جاققا اۋىپ، بۇل جاعداي ءتىلماشتىڭ كەۋدەسىندەگى اشۋ مەن كەكتى وياتادى. وسى قاي­شى­لىق توقتاعۇلعا قاتىستى كورىنىستە ءتىپتى شيەلەنىسىپ، قاقتىعىس ءتۇيىنىن شيمايلاي تۇسەدى.

ءومىرىنىڭ ون جىلىن تۇرمەدە وتكىزگەن توقتاعۇلدىڭ اباقتىدان قاشىپ شىققان بويى جامبىلعا سالەم بەرە كەلەتىن تۇسىن تولقىپ وتىرىپ تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق حالقى ءۇشىن ەسىمى قاستەرلى توقتاعۇلدىڭ قازاقتى تۋعان باۋىرىنداي جاقىن تارتۋىنىڭ سەبەبى جاقسى مىسالمەن تارقاتىلادى. ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ قالىبىنا سىيماي، ادىلەتسىزدىك پەن وزبىرلىقتى اياۋسىز سىناعان قىرعىز اقىنى قۋدالاۋعا ءتۇسىپ، سىبىرگە يتجەككەنگە ايدالىپ، كىسەن ءۇزىپ، تۋعان جەرىنە ورالعاندا، الدىمەن پانا تۇتقان ادامى جامبىل بولادى. توقتاعۇل سەكىلدى تاپ جاۋلارىمەن اشىق ايقاسقا شىققان كۇرەسكەردىڭ قاس دۇشپاندارىنىڭ بەينەسى ءبىر عانا ءتىلماش وبرازىنا جيناقتالعان. توقتاعۇلدىڭ قومىزىن لاقتىرىپ جىبەرگەن كەزدە سويىلسوعار سودىرلاردان ساعى سىنعان اقىننىڭ شوكەلەپ وتىرىپ جىلايتىن تۇسى جۇرەك شىمىرلاتادى. شىنجىر بالاق، شۇبار ءتوس كۇشتىلەردىڭ السىزگە الىمجەتتىك جاساۋى ەجەلگى ادەتى، توقتاعۇلعا سەرمەلگەن ءتىلماشتىڭ قولىنداعى قىلىشتى ج ۇلىپ الۋعا جامبىلدىڭ عانا ءداتى بارادى. جامبىل اقىن عانا ەمەس، نار تۇلعاسى باتىرعا لايىق كەسەك مىنەز يەسى. حالىق­ارالىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى نۇر­عالىم امانبايدىڭ تامىلجىعان تەنور داۋىسى، انشىلىك ونەرى درامالىق شەبەرلىك­پ­ەن ۇيلەسىم تاۋىپ، جامبىل وبرازىن وتكىر، بىربەتكەي، قايسار مىنەزبەن بايىتا تۇس­كەن. توقتاعۇل بەينەسىن سومداعان تاحاۋي راح­مەتوۆ باستى كەيىپكەرمەن سەرىكتەستىگىن باۋىر­عا دەگەن العاۋسىز اق پەيىل، ادالدىق، كىشى­­پەيىلدىلىك سەكىلدى قاسيەتتەرمەن ۇستەمە­لەپ، كەيىپكەر جاندى اكتەر ەكەنىن كاسىبي دالەلدەدى.

جامبىلدىڭ تولىققاندى جىراۋعا اينالعان كەزەڭىن كەڭەستىك داۋىرمەن بايلانىستىرماي، كەرىسىنشە، تۇنىق جىردىڭ تۇماسى ارىدا جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن كونە تۇركىلەر داۋىرىمەن شەندەستىرە الىنۋى – شىعارما اۆتورلارىنىڭ تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەن الىستاپ، اقىندى ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋعا ۇمتىلعان تىڭ ءتاسىلى. ساحنادا ەجەلگى تۇركىلىك توتەم – ءبورى بەينەسىندەگى باي­راق­تىڭ كوتەرىلۋى جامبىل تالانتىنىڭ تامىرى تۇركىلەرمەن تۇتاسقان دەگەن ويعا تۇسپال جاسايدى. شايىردىڭ ء«بورىلى مەنىڭ بايراعىم» دەپ ۇران سالۋى الپىس ەكى تامىردا اتويلاعان تاڭىرلىك تەكتىڭ تىنىش جاتپاي كوكتەگى كۇن مەن ايدى، جەردەگى وت پەن سۋدى كيە تۇتقان كەڭىستىكتەن جاڭعىرىق سالىپ، ءۇن قاتۋى.

قورقىتتان باستاپ كۇللى جىراۋ بىتكەننىڭ باس اسپابى – قوبىز. جامبىلعا ولەڭ دالادان كەلمەگەن، قاسيەتتى قوبىز ۇنىمەن بىرگە  ناعاشىلارىنان دارىعان ونەر. قويىلىمنىڭ ءون بويىنان قارا قوبىزدىڭ قايتا-قايتا ساي-سۇيەكتى سىرقىراتىپ، ىشەگىن تارتىپ، بەبەۋ قاعىپ بوزداعان ءۇنى تۇركىلىك سارىندى قۇلاققا اكەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جامبىلدى «جىر الىبى» دەپ توبەمىزگە كوتەرىپ ۇلىقتاپ جۇرسەك تە، كورىنەۋ كوزگە قياناتقا شالىپ، كەڭەستىك ساياساتتىڭ قولشوقپارىنا اينالدىرعىسى كەلەتىن ارام پيعىلدىڭ دا قاتار كورىنىپ قالاتىنىن اڭعارامىز. جامبىل بابانىڭ اقسيعان قىزىل جولبارىسىنىڭ ءدۇر سىلكىنىپ ويانىپ، گاللوگرافيالىق كورىنىسپەن ەكى-ءۇش مارتە قىلاڭ بەرۋى اقىندى قياناتتان اراشالاپ قانا قويماي،  ونىڭ كوشپەلىلەر مادە­نيەتىنىڭ سارقىتى سانالاتىن جىراۋلىق مادەنيەتتى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدە وراسان زور ۇلەس قوسقان تۇلعا ەكەنىنە تولىقتاي بايلام جاسايدى. جاڭا قويىلىم ارقىلى جامبىل تۇڭعىش رەت تۇركىلىك دەڭگەيدەگى ءىرى تۇلعا بولىپ تانىلدى. سپەكتاكلدىڭ باستى جەتىستىگى دە وسى، تونىكوك، قورقىت، كەتبۇعا، سىپىرا جىراۋلارمەن قاتار تۇراتىن اقىن تۇلعاسى ءساتتى سومدالدى. جامبىل وسى تاريحي تۇلعالاردىڭ زاڭدى ءىزباسارى. رۋحاني مۇراگەرى.

جامبىلدى جىراۋ ەتكەن – جىرلارى. جامبىلدىڭ جىراۋلىق سيپاتىن ايقىنداۋ ءۇشىن ليبرەتتونىڭ دا وسى ماقاممەن جازىلۋى ماڭىزدى. ليبرەتتو اۆتورلارى بەلگىلى ادەبيەتشى، تۇركىتانۋشى عالىمدار دارحان قىدىرالى مەن اقەدىل تويشان ەرتە زاماننان كەلە جاتقان جىر ۇلگىسىمەن ولەڭ قۇراۋدا تىڭ ءتاسىل، وزگەشە ولەڭ ورنەگىن تاپقان. جامبىلدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان، اۋىز ادەبيەتىنىڭ گۇلدەنىپ تۇرعان شاعى، ەندەشە اقىن تۋرالى ساحنالىق باياننىڭ دا ءتورت اياعىن تەڭ باسقان تايپالعان جورعا سىندى ءسوز مارجانى تىزىلگەن شىمىر شۋماقتارمەن توگىلە جىرلانۋى سۇلۋ ءسوز بەن سازدىڭ راحاتىن سەزىندىرمەي قويمايدى. ارايلاپ اتىپ كەلە جاتقان اق تاڭنىڭ  سۇلبا­­سىن­دا اياقتالعان وپەرا «جامبىل – تاۋەلسىز ەلدىڭ ماڭگىلىك جىراۋى» دەگەن ويمەن تۇيىندەلەدى. 

وپەرالىق ترۋپپانىڭ بەلگىلى سوليستەرى ورىنداعان اريالاردىڭ مۋزىكاسىن كومپوزيتور القۋات قازاقباەۆ جازعان. قويۋشى رەجيسسەرى – ديانا اكيمباەۆا، قويىلىمعا قۋانىش يسمايلوۆ ديريجەرلىك جاسادى. تەاتردىڭ ءار بۋىنداعى ارتىستەرى تو­لىق قامتىلعان كەڭ اۋقىمدى قويىلىم فولكلورلىق ءداستۇر ساحنالارىمەن ورايلاستىرا مازمۇندى دەكوراتسيا قۇرىپ، تەاتر تەحنولوگياسىنىڭ مۇمكىندىگىمەن كوركەم بەزەندىرىلگەنىن دە اتاپ وتكەن ورىندى.

جامبىل، ءسۇيىنباي، توقتاعۇل، ءتىلماش، بۇرىم – نەگىزگى بەس كەيىپكەردىڭ وبرازىنا قۇرىلعان وپەرا وقيعانىڭ جامىراپ، شاشىلۋىنا جول بەرمەيدى. جيناقى. تولەگەن راحىمباەۆ – ءتىلماش، زارينا التىنباەۆا – بۇرىم، بەكزات ابيتوۆ – ءسۇيىنباي وبرازدارىندا كورىنىپ، سۇلۋ سازدىڭ يىرىمىنە تارتقان كۇمىس كومەيدىڭ قۋاتىنا ءتانتى ەتتى. حورمەن ايتىلاتىن ءاننىڭ قايسىسى دا قۋات­تى ەستىلەدى، ال كوپشىلىك ساحناسىنداعى وپەرا انشىلەرىنىڭ ساف داۋىسپەن سينحروندى ورىندالاتىن حورىمەن تەڭەسەتىن تاڭعاجايىپ كەمدە-كەم. كومپوزيتور القۋات قازاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا، «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس جاتقان قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى مامىراجاي تىرشىلىكتى كورسەتكەن ساحنادا قومىز اسپابىندا ويناۋ ءۇشىن قىرعىز ەلىندەگى ءوز شاكىرتتەرىن ارنايى شاقىرتقان. حالىق اندەرىنىڭ، ايتىستىڭ، سيمفونيالىق مۋزىكانىڭ ءوزارا ۇيلەسىمىنەن تۋعان تاڭ­عاجايىپ اۋەن، سيقىرلى ساز، فولكلورلىق كورىنىستەر مەن تۇيدەك-تۇيدەگىمەن توگىلگەن ولەڭ قۋاتى كورەرمەندى ۋىسىنان شىعارماي ۇستاۋى – شىعارما شىمىرلىعىنان. بۇل تۋرالى كومپوزيتور: ء«بىر ماسەلەنى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. كومپوزيتور مۋزىكانى جازعاندا، تىڭداۋشىعا تۇسىنىكتى ەتىپ جازۋى كەرەك. مۋزىكانتتىڭ تۇسىنگەنى شارت ەمەس، ول حالىققا تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. قاي كورىنىستى السام دا، قاي اسپاپتى كوزدەپ، قانداي اۋەن قۇراسام دا، ول جەردەن قازاقتىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرۋى كەرەك دەگەن ماقسات قويدىم. مەيلى ەۋروپالىق تىڭداسا دا، مەيلى قيانداعى اۋىلدىڭ قازاعى تىڭداسا دا، ەكەۋى دە ول مۋزىكانى بىردەي ءتۇسىنۋى ءتيىس» دەيدى كومپوزيتور «جامبىل جىراۋ» وپەراسىنىڭ جازىلۋ ساتىمەن سىر ءبولىسىپ.

راسىندا، بيىك ونەردىڭ شىڭى وپەرا مەن بالەت دەسەك، كلاسسيكالىق ونەردىڭ ورداسى بولىپ وتىرعان حان سارايىنداي ساۋلەتتى تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىندا ۇلتتىق قويىلىمداردان گورى ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى باسىم كەلەتىنىن كورىپ، ءىش قازانداي قايناپ، قامىعاتىنىمىز بار. سول وپەرا تەاترلارىنىڭ كورەرمەندەرى اراسىنان شەتەلدىكتەردى، وزگە حالىق وكىلدەرىن ءجيى كەزدەستىرەمىز. وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىن بىلگەن جاقسى، بىراق ءبىز ولاردى بۇكىل الەمگە بەلگىلى «تراۆياتامەن» تاڭعالدىرا المايمىز، «ايدامەن» وزىپ، الدىن وراي المايمىز، «كارمەندى» قويىپ كوڭىل ءتورىن جاۋلاي المايمىز. ولار قازاق ەلىنىڭ تەاترىنان وسى ۇلتتىڭ ءومىرى مەن ونەرىمەن تانىستىراتىن بەكزات دۇنيە ىزدەپ كەلەدى. توقسان جىلدان بەرى ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ۇلتتىق وپەرامىزدىڭ رەپەرتۋارىنا كەلىپ قوسىلعان «جامبىل جىراۋ» شىعارماسى وزگەلەردىڭ الدىندا ەلىمىزدىڭ ونەرىن لايىقتى تانىستىرا الاتىن  ءىرى رۋحاني ولجا.

 الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار