الەم • 28 قاراشا، 2021

عۇمىرى قىسقا ەڭ قىمبات تەلەسكوپ

140 رەت كورسەتىلدى

كەلەسى ايدا ناسا الەمدەگى ەڭ قىمبات James Webb عارىش تەلەسكوپىن اسپان الەمىنە اتتاندىرادى. بۇعان دەيىن اتالعان قۇرىلعىنى جەتى قات كوككە جىبەرۋ بىرنەشە رەت كەيىن­گە شەگەرىلگەن ەدى. اقىرى James Webb الىستاعى گالاكتيكالار مەن جۇل­دىزداردى باقىلاۋعا دايىن بولدى.

ايتسە دە، وتكەن اپتادا تاعى ءبىر توتەنشە جاعداي سالدارىنان تەلەسكوپتىڭ ساپارى بىرنەشە كۇنگە كەيىنگە قالدىرىلدى. جوسپار بويىنشا اپپارات 18 جەلتوقساندا ۇشىرىلۋى ءتيىس-تۇعىن. بىراق زىمىران مەن قۇرىلعىنى بايلانىستىرۋ ساتىندە وقىس وقيعا بولعان. سونىڭ كەسىرىنەن James Webb 22 جەلتوقساننان كەيىن اسپانعا سامعاماق.

قازىرگى تاڭدا عارىش تەلەسكوپى فران­تسۋز گۆياناسىنداعى ەۋروپا عارىش ايلا­عىندا ورنالاسقان. ونى ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگى (ESA) جاساقتاعان Ariane 5 زىمىرانى اسپان الەمىنە جەتكىزبەك. جوبانى NASA، ESA جانە كانادا عارىش اگەنتتىگى بىرلەسىپ، حالىقارالىق سەرىكتەستىك اياسىندا جۇزەگە اسىرادى.

James Webb تەلەسكوپىنىڭ ۇشىرىلۋى عارىشتى زەرتتەۋ سالاسىنا تىڭ سەرپىن اكەلمەك. ونىڭ ۇستىنە، عالىمدار اپپارات تريلليونداعان كيلومەتر قاشىقتا تۇرعان گالاتيكالار مەن جۇلدىزداردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. قىسقاسى، تەلەسكوپ اسپان الەمى تۋرالى تۇسىنىگىمىزگە رەۆوليۋتسيا جاساۋى مۇمكىن.

قۇرىلعىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ قۇنىندا. بۇگىنگە دەيىن James Webb-ءتى قۇراستىرۋعا 10 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات كەتكەن. بۇل از دەسەڭىز، ونى جاساۋعا ناسا عالىمدارى 30 جىلىن سارپ ەتتى. بىر­نەشە رەت اقش كونگرەسى قارجى ءبولۋدى توق­تاتاتىنىن ايتىپ، قاۋىپتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ­عا قاۋىپ توندىرگەن ەدى. دەگەنمەن تالاي ۋاقىت ساياسي ورتا مەن عالىمداردىڭ پىكىر­تا­لاسىنا اينالعان باستاما اقىرى ىسكە اسىرىلماق.

ناسا-نىڭ جوسپارى بويىنشا، James Webb 1990 جىلدان بەرى قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلگەن حاببل عارىش تەلەسكوپىنىڭ ورنىن باسپاق. جاڭا اپپاراتتىڭ ارتىق­شى­لىعى كوپ. James Webb الدەقايدا ۇل­كەن ءارى كۇردەلى قۇرىلعى. ماسەلەن، «حاببل» جانە اسپان الەمىن زەرتتەيتىن جەر­دەگى باسقا دا تەلەسكوپتاردىڭ باسىم بولىگى عا­رىش­تان كەلەتىن ەلەكتروماگنيتتىك سپەكتر­دىڭ كورىنەتىن بولىگىن عانا زەرتتەيدى. ال James Webb تەك ينفراقىزىل ساۋلەلەردى «كورەدى».

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ماسەلەن، ينفراقىزىل ساۋلەلەردى جيناقتاۋ گالاكتيكالارداعى شاڭ-توزاڭ اراسىنان جۇلدىزدار مەن پلانەتالاردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان گالاكتيكانىڭ باسقا بۇرىشىندا بولىپ جاتقان پروتسەستەردى باقىلاۋ ءۇشىن James Webb تاپتىرماس قۇرىلعى.

سونىمەن قاتار تەلەسكوپ عالامنىڭ باسقا بولىگىندە تىرشىلىك بار-جوعىن انىق­تاۋعا جاعداي جاسايدى. ويتكەنى گالاك­تي­كانىڭ ەكىنشى بۇرىشىنداعى پلانەتادا كەز­دەسۋى ىقتيمال بيولوگيالىق پروتسەسس اسە­رى­نەن پايدا بولاتىن مەتان سەكىلدى گازدار دا ينفراقىزىل ساۋلە ارقىلى عانا كورىنەدى.

تەلەسكوپ جۇمىسىنىڭ باستى مىندەتى دە وسى. سول سەبەپتى عالىمدار نەگىزىنەن «قۇس جولى» گالاكتيكاسىنداعى جۇلدىزداردى زەرت­تەمەك. بىراق استرونومدار 13،8 ميلليارد جىل بۇرىن «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىن­گى الەم تۋرالى دا مالىمەت جيناۋدى كوز­دەپ وتىر. سوندىقتان James Webb شالعاي­داعى گالاكتيكالاردى دا «نىساناسىنا» الادى.

وسى ورايدا، وقىرمان نازارىنا عارىشتىڭ قانشالىقتى كەڭ ەكەنى تۋرالى از-كەم اقپارات بەرىپ كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. بىلايعى جۇرت ءۇشىن عالامنىڭ ۇلكەندىگىن اڭعارۋ قيىن. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن عارىشتى كۇندەلىكتى ولشەمگە سالىپ كورەيىك. ەگەر جەردى گولف دوبىنا تەڭ دەپ الساق، بىزگە ەڭ جاقىن اسپان دەنەسى – ايعا دەيىنگى قاشىقتىق 1،3 مەتردى قۇرايتىن ەدى.

مۇنداي جاعدايدا كۇننىڭ ديامەترى 4،6 مەترگە دەيىن كىشىرەيەدى. جەرمەن اراداعى قاشىقتىق 500 مەترگە تەڭ. ياعني «ماڭگىلىك ءۇيىمىزدى» وسىنشالىقتى كىشىرەيتكەننىڭ وزىندە كۇنگە جەتۋ ءۇشىن 5 مينۋتتاي ۋاقىت جۇمسايمىز. ال كۇن جۇيەسىندەگى ەڭ شەتكى پلانەتا نەپتۋنعا دەيىنگى قاشىقتىق 15 شاقىرىمنان اسادى. جاھاندى وسىنشالىقتى سىعىمداعاننىڭ وزىندە «قۇس جولىنىڭ» ديامەترى 3،8 ميلليارد شاقىرىمعا جەتىپ جىعىلادى.

ال «قۇس جولى» عالامداعى ميلليارد­تاعان گالاكتيكالاردىڭ بىرەۋى عانا. ەن­دەشە، شالعايداعىلارى بىلاي تۇرسىن، كورشىلەس «اندرومەدا» گالاكتيكاسىنىڭ ءوزى قانشالىقتى قاشىقتا جاتقانىن باعامداي بەرىڭىز. البەتتە، ول جاققا ادامزاتتىڭ اياق باسۋى ەكىتالاي. بىراق عالامنىڭ جاراتىلىسى، «ۇلكەن جارىلىس»، «قارا قۇردىم» تۋرالى قۇندى دەرەكتەر قاجەت. وسىندايدا James Webb سەكىلدى ينفراقىزىل ساۋلەلەردى «كورەتىن» تەلەسكوپتار عالىمدار ءۇشىن تاپتىرماس كومەكشى.

راس، قازىرگى تاڭدا جەردە ينفراقىزىل ساۋلەنى جيناقتاي الاتىن وبسەرۆاتوريالار جەتەرلىك. بىراق جەردىڭ جىلى، ىلعالدى اتموسفەراسى عارىشتان كەلەتىن ينفراقىزىل ساۋلەلەردى بوگەيدى. سوندىقتان ساپالى زەرتتەۋ جاساۋ ءۇشىن اۋا قاباتىنان جوعارى شىعۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي تەلەسكوپتى وربيتاعا شىعارۋ ارزانعا تۇسپەيدى. ءارى بۇكىل پروتسەستى ەگجەي-تەگجەيلى ولشەپ، سودان كەيىن عانا جۇمىسقا كىرىسۋ قاجەت. الدا-جالدا جەتى قات كوكتە James Webb-تەن اقاۋ شىقسا، ونى جوندەۋ وڭاي ەمەس.

حاببلدىڭ ايىرماشىلىعى سول، ول جەردەن اسا بيىكتە قالقىپ جۇرگەن جوق.  شامامەن 570 كيلومەتر قاشىقتىقتا جەردى اينالا ۇشادى. سوندىقتان شاتتل ارقىلى استروناۆتار ونى كەزىندە جوندەي الاتىن. بىراق قازىر شاتتلدار پايدالانىلمايدى. ءارى James Webb وتە الىسقا ساپار شەكپەك.

جوسپار بويىنشا زاماناۋي تەلەسكوپ شامامەن 374 مىڭ كيلومەترگە دەيىن بارۋعا ءتيىس. ياعني بۇل ايعا دەيىنگى قاشىقتىققا تەڭ. كەيىننەن 1،5 ميلليون كيلومەترگە شەيىن جەتىپ، جەردىڭ وربيتاسىنىڭ سىرتى­نا شىعادى. ياعني وعان كۇننىڭ دە، جەردىڭ دە گراۆيتاتسيالىق كۇشى اسەر ەتپەي­دى. عىلىم تىلىندە مۇنى «لاگرانج نۇك­تەسى» دەپ اتايدى. وسى نۇكتەدە James Webb جەردى دە اينالمايدى، كۇنگە قاراي دا باعىت المايدى. بۇل تەلەسكوپتى تاۋلىك بويى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق اپپارات ورنىنان اينىپ كەتپەي، باعىتىن دۇرىستاپ تۇرۋ ءۇشىن گازبەن جۇمىس ىستەيتىن قوزعالتقىش ورناتىلعان.

«لاگرانج نۇكتەسىنىڭ» ارتىقشىلىعى مۇنىمەن بىتپەك ەمەس. مۇندا James Webb-ءتى سالقىن كۇيدە ۇستاۋعا مۇمكىندىك بار. عالامنىڭ ەكىنشى شەتىنەن كەلگەن ينفراقىزىل ساۋلەلەردى ۇزدىكسىز قابىلداۋ تەلەسكوپتى قىزدىرىپ جىبەرۋى ىقتيمال. سوندىقتان ونى ءاردايىم سالقىنداتىپ وتىرۋ قاجەت. سوعان بايلانىستى اپپارات ءابسوليۋتتى تومەن تەمپەراتۋرادان 40 گرادۋسقا جىلى تەمپەراتۋرادا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلىپ جاسالعان.

وسىنداي ارتىقشىلىقتارىنا قارا­ماستان عىلىمي ورتادا كۇدىك جەتەرلىك. ەڭ باستىسى – تەلەسكوپتى اسپان الەمىنە جەت­كىزۋ. Ariane 5 تيپتەس زىمىراندار 1996 جىل­دان بەرى 111 مارتە عارىشقا ساپار شەكسە، سونىڭ 106-سى ءساتتى اياقتالعان ەكەن. كەيىنگى كەزدە راكەتالار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى «ادال» اتقارىپ ءجۇر. سونىڭ وزىندە عالىمدار وسىنشالىقتى قىمبات جوبا جەتى قات كوككە قادام باسپاي جاتىپ جوق بولا ما دەپ قاۋىپتەنەدى.

ماسەلە James Webb-ءتى اتموسفەراعا شىعارۋمەن اياقتالمايدى. «لاگرانج نۇكتەسىنە» دەيىنگى ءبىر اي مەرزىم ىشىندە تەلەسكوپ بىرتىندەپ بارىپ تولىق اشىلۋعا ءتيىس. ەڭ اۋەلى اپپاراتتى سالقىنداتىپ تۇراتىن كولەمى ۇلكەن، جۇقا فولگا قانات سەكىلدى جايىلادى. سودان كەيىن ونىڭ نەگىزگى ايناسى، ياعني ينفراقىزىل ساۋلەلەردى جيناقتايتىن بولىگى ىسكە قوسىلادى. مۇنىڭ ديامەترى 6،5 مەتردى قۇرايدى. بۇل حاببل تەلەسكوبىنىڭ ايناسىنان 7 ەسە ۇلكەن.

ءبىر قىزىعى، وسىنشالىقتى الىپ تەلەسكوپتى عارىشتا ىسكە قوسۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان ينجەنەرلەر التىبۇرىشتى 18 التىنمەن قاپتالعان بەريللي ايناسىن جاساعان. «لاگرانج نۇكتەسىنە» جەتكەنگە دەيىن ولار شەشەك اتقان گۇل سەكىلدى بىر­تىن­دەپ جايىلادى. مۇنىڭ ءبارى اۆتوماتتى تۇر­دە جاسالاتىندىقتان، ەشقانداي اقاۋ شىق­پاۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى تەلەسكوپ بىرنەشە مارتە ۆاكۋمدە سىناقتان ءوتتى.

ايتپاقشى، تەلەسكوپقا قاتىستى تاعى ءبىر قىزىق جاعداي بار. قۇرىلعىنىڭ اتاۋى NASA-نى 1961-1968 جىلدارى باسقارعان دجەيمس ۋەببتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. ونى جوبالاپ جاتقاندا الەمدەگى ساياسات قازىرگىدەي اقىلىنان اداسا قويماعان ەدى. بۇگىندە ساياسي كوزقاراس وزگەرگەندىكتەن، تەلەسكوپ اتاۋىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتىپ جاتقاندار جەتەرلىك. سەبەبى باسشىلىق جاساپ تۇرعاندا دجەيمس ۋەبب گەي جانە لەسبيانكالاردىڭ NASA-دا جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالعان. بىراق NASA قويىلعان بۇل تالاپتان باس تارتتى.

جوسپار بويىنشا James Webb عالامدى مەيلىنشە جاقسىراق تۇسىنۋگە، گالاكتيكالار مەن «قارا قۇردىمداردىڭ» انىق سۋرەتىن تۇسىرۋگە، جۇلدىزداردىڭ قالاي پايدا بولىپ، قالاي ولەتىنىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وكىنىشكە قاراي، تەلەسكوپ وتە قۇندى مالى­مەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، ونىڭ عۇمىرى قىسقا. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، اپپاراتتىڭ جانارمايى نەبارى 10 جىلعا عانا جەتەدى. سودان كەيىن ونى «لاگرانج نۇكتەسىندە» ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن بولمايدى. ءسويتىپ، قۇنى 10 ميلليارد دوللارلىق تەلەسكوپ عارىشتاعى كوپتەگەن قوقىستىڭ بىرىنە اينالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

سىردىڭ سۋى تومەندەپ بارادى

ايماقتار • بۇگىن، 17:27

دوللار ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 16:56

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 16:38

قازاقستاندا ەت قىمباتتادى

قوعام • بۇگىن، 15:10

ەلىمىزدە كيىك سانى كوبەيىپ كەلەدى

قازاقستان • بۇگىن، 14:41

ۇقساس جاڭالىقتار