قازاقستان • 24 قاراشا، 2021

«الىستان اربالاعانشا...»

161 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيە­لى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا: ء«بىزدىڭ ەڭبەك نارى­عى­مىزعا كوشى-قون ۇدەرىسى دە زور ىقپال ەتەدى. قازاقستان – ەڭبەك ميگرانتتارىن قابىلداۋ جاعىنان تمد ەلدەرى ىشىندە ەكىنشى ورىندا. بۇل سالاداعى پروب­­لە­مالاردى دۇرىس شەشۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجى­­رىم­داماسىن ازىرلەۋگە ءتيىس. وندا شەتەلدەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءوز ازامات­­تارى­مىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تاسىلدەرى دە كورىنىس تاپقانى ءجون»، دەگەن ەدى.

راسىندا دا، قازاقستانعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن جىل سايىن جۇز­­دەگەن مىڭ زاڭدى جانە زاڭسىز ەڭ­بەك ميگ­رانت­تارى كەلىپ، ناپاقا تاۋىپ جۇر­­گەنى­مەن، ءوز ەلىمىزدە تولەنەتىن جالا­­قى­نى ازسىنىپ، «اقشانى كۇرەپ تابۋ» ءۇشىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە اتتان­­عان ازا­ماتتار دا مىڭداپ سانالادى. ارينە، ولاردىڭ دەنى – «الىستان اربا­لاعانشا جاقىننان دوربالا» دەگەن نا­قىل ءسوزدى قۇلاعىنا ىلە قويمايتىن جاستار. مول تابىس تاپقىسى كەلەتىن قا­زاقستاندىقتار كوبىنەسە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا سايكەس ارنايى رۇقسات الماي-اق كور­شى­لەس رەسەيگە جۇمىسقا بارىپ جات­قا­نى­مەن، شالعايداعى وڭتۇستىك كورەيا­دا زاڭ­سىز ەڭبەك ميگ­رانتى رەتىندە جۇمىس ىس­تەپ جۇرگەن وتان­داستارىمىز دا از ەمەس.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، وڭتۇستىك كورەياعا 2018 جىلى – 11 413، 2019 جىلى – 10 707،  2020 جىلى 8 902 قازاقستاندىق زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتا­رى رەتىندە بارعان. ولاردىڭ سانى كوروناۆي­رۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى وتكەن جىل­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءبىرشاما كەمىگەن.

ايتپاقشى، تاڭعى شىق ەلىندەگى زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى – تەك قازاقستان ازاماتتارى عانا ەمەس. بىلتىرعى شىلدە ايىنداعى جاعداي بويىنشا وڭتۇستىك كورەيادا 321 606 شەتەل ازاماتى زاڭسىز جۇرگەندىگى انىقتالعان بولسا، ونىڭ 29 پايىزىن (نەمەسە 138 591 ادام) تايلاندىقتار، 20 پايىزىن (71 070 ادام) قىتايلىقتار، 11،8 پايىزىن (42 056 ادام) ۆەتنامدىقتار، 4،4 پايىزىن (15 919 ادام) موڭعوليالىقتار، 3،6 پايىزىن (13 020 ادام) فيليپپيندىكتەر، 3 پايىزىن (10 906 ادام) رەسەيلىكتەر، 2،8 پايىزىن (10 228 ادام) قازاقستاندىقتار، 2،2 پايىزىن (80 58 ادام) يندونەزيالىقتار، 1،6 پايىزىن (5 890 ادام) وزبەكستاندىقتار جانە وسىنشا پايىزىن (5 868 ادام) كامبودجالىقتار قۇراعان.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىل­تىرعى قازان ايىندا وتكەن ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەك كوشى-قونى ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ، ولاردىڭ شەتەلدەردە تىركەلۋ كەزىندە جانە كۇندەلىكتى تۇرمىستا ءارتۇرلى قيىندىققا ءجيى ۇشىرايتىندىعىن دا ايتا كەلىپ: «مۇنىڭ پايدالى قىرلارى دا بار. مىسالى، بۇل – بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا، جاڭا ىسكە ماشىقتانۋعا، ءوز كاسىبىن باستاۋ ءۇشىن قا­جەتتى قور جيناۋعا، جەر كورىپ، ەل تانۋعا جاقسى مۇمكىندىك. سوندىقتان مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە، شەتەلدەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بار كۇشىن سالادى. ۇكىمەت وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن مۇقيات زەرتتەپ، ۇسىنىس ەنگىزۋى كەرەك»، دەگەن بولاتىن.

ۇلتتىق  بانكتىڭ  مالىمەتىنە قاراعاندا، ازاماتتاردىڭ وڭتۇستىك كورەيادان قازاقستانعا جىبەرگەن اقشا اۋدارىمدارىنىڭ جالپى سوماسى 2012 جىلعى 1،7 ميلليون اقش دوللارىنان 2019 جىلى 105 ميلليون اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايعان. بۇل سول ەلدە زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ارقايسىسى ءوز وتباسىسىنىڭ بيۋدجەتىنە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ اقش دوللارىنداي قارجى قوسادى دەگەن ءسوز.

قازاقستاننان كورەيا رەسپۋبليكاسىنا قا­راي اعىلعان زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ كوشى 2014 جىلى باستالعان. سەبەبى سول جىلعى 29 قاراشادا ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ۆيزالىق تالاپتاردى ءوزارا جويۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن. وسى كەلىسىمگە سايكەس قازاقستاندىقتار تاڭعى شىق ەلىنە تۋريستىك، جەكە، ىسكەرلىك، مادەني جانە مەديتسينالىق ماقساتتارمەن ۆيزاسىز بارىپ، وندا 30 كۇنگە دەيىن بولا الادى. ال وڭتۇستىك كورەيادا جۇ­مىسقا ورنالاسۋعا باراتىن ازاماتتار ارنايى ەڭبەك ۆيزاسىن الۋعا مىندەتتى. الايدا وتانداستارىمىز ەكى ەل اراسىنداعى بارىس-كەلىستىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبىن  زاڭدى ورا­عىتىپ ءوتىپ، جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا اككىلەنىپ العان. ولار كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنان وتكەن كەزدە كەلۋ ماقساتىن تۋريست رەتىندە كورسەتىپ، زاڭسىز ەڭبەك كوشى-قونىن جىلدان-جىلعا ۇدەتىپ جىبەرگەن. قازەكەمنەن قۋلىق ارتىلعان با، سەۋل حالىقارالىق اۋەجايىندا كورەيا كوشى-قون قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى ۇستاپ، قازاقستانعا قايتارىپ جىبەرمەۋى ءۇشىن قاس­تارىنا قارت اتا-انالارىن ەرتىپ بارىپ، ولار­دى ەمدەتۋگە اكەلە جاتقاندارىن نەمەسە ۇستەرىنە سپورت كيىمىن كيىپ، ءبىر قالادا وتەتىن جارىسقا قاتىسۋ ءۇشىن كەلگەندىكتەرىن ايتىپ الدايتىن كورىنەدى. ايتكەنمەن، وسىنداي وتى­رىكتەرى اشكەرەلەنىپ قالعان جۇزدەگەن وتانداسىمىز سەۋل حالىقارالىق اۋەجايىنان كەرى اتتاندىرىلعان. بۇل دەگەنىڭىز، قاراپايىم ادامدارعا وڭايعا سوقپايتىن قىپ-قىزىل شىعىن. ويتكەنى نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنان سەۋلگە ۇشىپ بارىپ-قايتۋ ءۇشىن عانا جان باسىنا 1 مىڭ اقش دوللارىنداي قاراجات قاجەت. تمد-نىڭ تۇرمىس دەڭگەيى تومەن ەلدەرىنەن وڭتۇستىك كورەياعا زاڭسىز جۇمىس ىزدەپ باراتىن ازاماتتار سانى ازدىعىنىڭ نەمەسە مۇلدەم جوقتىعىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك.

كورەيا رەسپۋبليكاسى جۇمىس بەرۋشىلەرىنىڭ شەتەلدىكتەرگە زاڭسىز جۇمىس ۇسىنۋى، ارينە، ولاردىڭ سالىق جانە ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن، زەينەتاقى اۋدارىمدارىن جاساماۋ ارقىلى ءوز شىعىندارىن ۇنەمدەۋ پيعىلىنان تۋىن­دايدى. زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىمەن ەڭ­بەك شارتتارى جاسالمايتىندىقتان، ولار  ءوز ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاي المايدى. ويت­­كەنى كورەيالىق قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رى­نا شاعىمدانسا، زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەندىكتەرى اشكەرەلەنىپ، دەپورتاتسيالانادى. ءارتۇرلى كاسىپورىندار مەن قۇرىلىس وبەكتىلەرىندەگى ەڭ اۋىر جۇمىستاردى جاسىرىن اتقارىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەردىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە، بانكتىك قىزمەت الۋىنا دا رۇقسات بەرىلمەيدى.   ەڭ وكىنىشتىسى، كوبىرەك اقشا تابۋدى ويلاعان قازاقستاندىق جاس جىگىتتەردىڭ اراسىندا كۇندەلىكتى 8 ساعاتتىڭ ورنىنا، ءوز ەرىكتەرىمەن 12 ساعات بويى تىنىمسىز قارا جۇمىس ىستەپ، زورىعىپ ولگەندەر بار.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، كورەيا رەسپۋبليكاسى تمد ەلدەرى مەن قىتايدا تۇراتىن ەتنوستىق كورەيلەرگە ارتىقشىلىق بەرىپ، ولاردىڭ تاريحي وتانىنا 5 جىل بويى ەمىن-ەركىن كەلىپ كەتۋىنە جانە ونەركاسىپ ورىندارىندا 3 جىلعا دەيىن  ءوز ماماندىقتارىنا ساي جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاعداي تۋعىزىپ وتىر. بۇعان قوسا، تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە قىرعىزستان مەن وزبەكستاننىڭ ۇلتى كورەي ەمەس ازاماتتارى دا ۋاقىتشا ەڭبەك ۆيزاسىن الۋ ارقىلى تاڭعى شىق ەلىندە زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. سەبەبى بۇل ەلدەر كورەيا رەسپۋبليكاسىمەن ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان. ال قازاقستان ۇكىمەتى كەزىندە وسىنداي كەلىسىم جاساسۋ مۇمكىندىگىن ءمۇلت جىبەرىپ العان بولىپ شىقتى. ناقتى ايتساق، كورەي تاراپى ءوز ەلىندە قولعا الىنعان شەتەلدىكتەردى ەڭبەككە تارتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى – «ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات جۇيەسى» بويىنشا 2005 جىلى قازاقستاندىقتاردى جۇمىسقا شاقىرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان. اتالعان باعدارلامانىڭ باستى تالابى – كو­رەيا رەسپۋبليكاسىمەن ەڭبەك كوشى-قونى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم ورناتۋعا مۇددەلى ەل­دەر ۇكىمەتتەرىنىڭ جانىندا ەڭبەك ميگرانت­تارىن شەتەلگە جۇمىسقا جىبەرۋمەن اينالى­سا­تىن ارنايى ۆەدومستۆو بولۋى  قاجەتتىگى ەدى. وسى تالاپتى كورشىلەس ەكى ەل بىردەن ورىنداپ، كورەيا ۇكىمەتىمەن ەكىجاقتى كەلىسىم جاساس­قان. سوعان سايكەس بولىنگەن كۆوتا بويىنشا ءوز ازاماتتارىن زاڭدى تۇردە جۇمىسقا ورنالاستىرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە شەكتەۋلى كۆوتاعا قولى جەتپەگەن وزبەكستان ازاماتتارى دا وڭتۇستىك كورەياداعى زاڭسىز ميگ­رانتتار قاتارىن تولىقتىرىپ جۇرگەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتى كورەي تا­راپىنىڭ تالابىن قۇپتاماعاندىق­تان، ءتيىستى كەلىسسوز جالعاسىن تاپپاعان. تەك كەيىن­گى جىلدارى كورەيا رەسپۋبليكاسىنا ­جۇ­مىس ىزدەپ بارعان قازاقستاندىق زاڭسىز ەڭبەك ميگ­رانتتارىنىڭ سانى كوبەيۋىنە بايلانىس­تى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگى كورەي تاراپىنا «ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات جۇيەسى» بويىنشا ۇكى­مەت­ارالىق ەكى جاقتى كەلىسىم جاساسۋ جونىندە بىرنەشە مارتە ۇسىنىس جاسا­عان. وعان كورەي تاراپى قارسىلىق بىلدىرمەگەنى­مەن، بۇرىن قويعان  تالابىن قايتادان العا تار­تىپ، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شەتەلدەرگە ەڭبەك ­ميگرانتتارىن جىبەرۋمەن اينالىساتىن ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمەنى قۇرۋىن كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى.

وسى ورايدا كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ قىر-سى­رىنا جەتىك ماماندار مەن قوعام قايراتكەر­لەرى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ جانىنان كوشى-قون كوميتەتىن قۇرۋ تۋ­رالى ۇسىنىستى كوپتەن بەرى ايتىپ جۇر­گەنى ءمالىم. ونى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە قول­داپ وتىر. مۇنداي ۆەدومستۆو شەتەلدەردە جۇرگەن قازاقستاندىق زاڭسىز ەڭبەك ميگ­رانتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن قا­تار، اتاجۇرتقا ورالاتىن قانداستارىمىزدى قا­بىلداۋ مەن جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇ­مىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋشى اعايىندارىمىزدى ورنالاستىرۋ سىندى قا­زىرگى تاڭداعى اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماسە­لەلەر­مەن ويداعىداي اينالىسۋ ءۇشىن دە قاجەت دەپ بىلەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءمىنسىز – كىم؟

رۋحانيات • كەشە

سەمەيدەگى سەرپىلىس

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار