سۋلى جايىلىم – نۋلى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتالعان نەگىزگى مۇراتتاردىڭ ءبىرى اگروونەركاسىپ كەشەنىن يننوۆاتسيالىق جولعا سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ اگرارلىق سەكتورى ۇلكەن وزگە­رىستەر الدىندا تۇر. مۇنداعى باس­تى ماقسات – حالقىمىزدىڭ تۇتىنۋ قاجەتىن وتەي الاتىن ءتيىمدى اگرارلىق جۇيە قۇرۋ جانە الەمدىك رىنوكتا لايىقتى ورىن الۋ. وسىنداي اسۋلاردى يگەرۋ ءۇشىن مەملەكەت ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىنە جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى قارقىندى دامىتۋعا جول اشاتىن ءوزارا بايلانىسقان كەشەندى شارالاردى قاراستىردى. مال شارۋاشىلىعى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سالا بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ءوزىن قۇس ەتىنەن باسقا مال ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. ونىڭ ۇستىنە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى قارىشتاپ ءوسۋ ۇستىندە. تەك قانا 2012 جىل قورىتىندىلارى بويىنشا بۇل سالادا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا وندىرىلگەن ءونىم الدەقايدا كوپ. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى العاش رەت وسىنداي كورسەتكىشكە جەتتى. مۇنداي جاقسى ءۇردىس اگرارلىق سەكتوردى كەشەندى جانە تەپە-تەڭ دامىتۋداعى تۇراقتىلىقتى كورسەتەدى. جايىلىمدى سۋلاندىرۋ مال شارۋا­شىلىعىنا يگى اسەر ەتەتىن ماڭىز­د­ى فاكتور بولىپ تابىلادى. مەن قازاقستانداعى جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جايلارىمەن قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى اينالىسىپ جۇرگەن عالىممىن. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى بۇل سالادا ورىن العان پروبلەمالاردى سارالاپ, ولاردى ءتيىمدى شەشۋ جولدارىن ەرەكشە سالماقتاپ قاراستىراتىنى قۋانتادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى «اگروبيزنەس-2020» سالالىق باعدارلاماسى قابىلدانىپ, سوڭعى جىلدارى العاش رەت جايىلىم­داردى سۋلاندىرۋعا بايلانىستى ماسەلەنى شەشۋ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كوتەرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا جايىلىمدار مەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىندەگى مال ازىعىن ارتتىرۋعا كەپىل بولادى. ءسويتىپ, ەت ءوندىرۋ باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسالادى. وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ 15 پايىزى ۇنەمدى پايدالانىلمايدى. وسىنىڭ سالدارىنان شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى تۇبەگەيلى جانە جوعارى دەڭگەيدە جاقسارتۋعا جەتكىلىكتى قارجى بولىنبەدى. بۇل جايىلىمدار ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەپ, ازىپ-توزۋىنا سوقتىردى. قازىرگى تاڭدا 125 ميلليون گەكتار جايىلىم سۋلاندىرىلماعان جانە پايدالانىلمايدى. بۇدان باسقا, ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى 20 ميلليون گەكتار جايىلىم ۇنەمدى پايدالانىلماعاندىقتان ازىپ-توزىپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى مال جايۋ ءۇشىن بۇرىنعى قاشىقتاعى جايىلىمداردى اينالىمعا ەنگىزۋ قاراستىرىلۋدا. شالعاي جايىلىمدار ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ شارالارى الىنباق. وسىلايشا, 2013-2020 جىلدارى شامامەن 4000 شاحتالىق جانە تۇتىكتى قۇدىقتى سالۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى 32 ميلليون گەكتاردان استام جايىلىم جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. وسى ءىس-شارالاردى اتقارۋ ءۇشىن 2014 جىلدان باستاپ ولارعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 80 پايىزىنا دەيىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلەتىن بولادى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرس­تارى مينيسترلىگىنە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ وكىلەتتىگى بەرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مۇقتاجى, سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار سالۋعا جانە قايتا جاراقتاندىرۋعا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالار قاراستىراتىن سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتۋدى جانداندىرۋدىڭ كەلەسى مەحانيزمدەرىنىڭ ءبىرى القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا ەداۋىر العا جىلجۋ بار. 2013 جىلى ازىق داقىلدارى 3,1 ميلليون گەكتار القاپقا ورنالاستىرىلدى. بۇل 2012 جىلعا قاراعاندا 10 پايىزعا كوپ (سۇرلەم داقىلدارى – 88,7 مىڭ گەكتار, ءبىر جىلدىق ءشوپ – 490,5 مىڭ گەكتار, بۇرىنعى جىلدار ەگىسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, كوپ جىلدىق ءشوپ 2,5 ميلليون گەكتار القاپقا ورنالاستىرىلادى). بولاشاقتا مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ەكپە القاپتارىن 8,8 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. وسىنىڭ نەگى­زىندە تىڭايعان جانە قۇنارسىز جەرلەردى يگەرۋدە تۇبەگەيلى شارالار جۇرگىزىلەدى. عالىم رەتىندە, مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا اۋىل شارۋاشىلىعىن وڭىرلىك مامان­داندىرۋعا, سونىمەن بىرگە, جايىلىم جەرلەردى كەشەندى پايدالانۋعا, سۋارمالى جانە سۋارىلمايتىن جەرلەردى ارالاس پايدالانۋعا, ءتۇرلى وسىمدىك تۇرلەرىن جاساۋ ارقىلى بيومەليوراتسيانى دامىتۋعا, ىلعالدى از جۇتاتىن داقىلداردى بەل­سەن­دى پايدالانۋعا, بيولوگيالىق ءىس-شارا­لارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسىندا باسقا ەل­دەر­دەگى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن مۇقيات زەردەلەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, اگروونەركاسىپ سەكتورىندا ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا كەشەندى تۇردە كوشۋدى تاپسىرعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق تاجىريبەگە نازار اۋدارىپ كورەلىك. ماسەلەن, اۋماعىنىڭ جارتىسىنان استامى قۋاڭ دالا بولىپ جاتقان ءيزرايلدىڭ شولەيت جەردە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋدا اسا باي تاجىريبەسى بار. ءولى تەڭىز بەن قىزىل تەڭىزدىڭ ەيلات قۇيىلىمى ارالىعىنداعى اريديزاتسيانىڭ زاردابىنان شولگە اينالعان اراۆانىڭ جىڭىشكە القابىندا يزرايل وقىمىستىلارى مەن فەرمەرلەرى وتە ءتيىمدى زەرتتەۋ جانە ەكسپەريمەنتتىك اۋىلشارۋاشىلىق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. اراۆا ءشولى اۋا-رايى ىستىق, جاۋىن-شاشىنى تومەن (جىلىنا شامامەن 30 مم) جانە كۇن رادياتسياسى جوعارى ايماقتا ورنالاسقان. الايدا, سوعان قاراماستان, وسى اۋماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى كەنتى جانە ەين-حاتسەۆا جەكە فەرماسى جۇمىس ىستەيدى. قازىر مۇندا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك جايقالا ءوسىپ تۇر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتكەن جىلعى 23 قاڭتاردا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە مىناداي مىندەتتەردى العا قويدى: قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە سالۋ, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋ. مىنە, وسى مىندەتتەر ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن مىناداي تۇيىندەردى شەشۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت. قازىر, ەلىمىزدەگى جايىلىم القاپتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ۇزاق مەرزىمگە جالعا الىپ قويعان. ولاردىڭ ءبىرازى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەمەيدى, قوسالقى جالعا بەرۋدى پايدالانادى. نەمەسە ول القاپتار بوس جاتىر, بەكىتىلگەن جايىلىم القابىندا سۋ دا, مال دا بولماعاندىقتان پايداعا جارامايدى. بۇدان باسقا, تاجىريبەدەن كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, جايىلىم يەلەرى دە, ونى پايدالانۋشىلار دا جايىلىم جاعدايىن جاقسارتىپ, ونى ساقتاۋعا قارجى قاراستىرمايدى. جايىلىمدى ساقتاۋدىڭ نەگىزى – جايىلىم اۋىستىرۋدا, جايىلىم اينالىمىندا, ونىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان جايىلىم جۇيەسىن پايدالانۋ جانە كۇتۋدە. كەي جاعدايدا جايىلىمداردى پايدالانۋ ەرەجەسى ساقتالماعاندىقتان ولار جارامسىز بولىپ قالادى. سوندىقتان, مۇنداي جايىلىمداردا جايىلىم اينالىمىن ەنگىزۋ جولىمەن ۇنەمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىن, ياعني ونى پايدالانۋ ماۋسىمىن كەزەكپەن جۇرگىزىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن دەمالدىرىپ وتىرۋ قاجەت. شارۋا قوجالىقتارى, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر, اگروقۇرىلىمدار جايىلىمدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ءۇشىن جىلدار بويىنشا جۇمىس كولەمىن انىقتاپ, جايىلىم القاپتارىن كەزەكپەن پايدالانۋدى جولعا قويۋى ءتيىس. وسىعان وراي, ءبىز پايدالانىلمايتىن جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى قوسا العاندا, جايىلىم جەرلەرىن ۇنەمسىز پايدالانۋ, ولاردى قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا بەرۋ دەرەكتەرىن بەلگىلەپ, زاڭنامالىق ۇدەرىستەردى بەلسەندى قولدانۋدى, جايىلىم يەلەرىنىڭ جايىلىمدارعا, سول سياقتى ولاردىڭ قولدا بار ينفراقۇرىلىمدارىنا كۇتىم جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. بۇدان باسقا, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ شارالارىنا بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتتى تۇردە بولۋمەن بىرگە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى قۇرالدارىن پايدالانۋدى ويلاستىرۋ كاجەت. جايىلىمدى سۋلاندىرۋعا بايلانىستى كوپتەگەن تۇيىندەردىڭ ورىن الۋ سەبەبى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن, جايىلىم القاپتارىن باسقارۋ نەگىزىن ايقىندايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ قاراستىرىلماعانىنان دەپ تۇسىنەمىز. قۇقىقتىق تەتىكتەر ار­قىلى وسىنداي جەرگە كليماتتىق, انتروپوگەندىك, تەحنيكالىق جانە باسقا جولدارمەن اسەر ەتۋىنە بايلانىستى ورىنسىز تاۋەكەلدى نەعۇرلىم ازايتقان بولار ەدى. دەمەك, جايىلىمدى سۋلاندىرۋ تۇيىندەرىن شەشۋ ءۇشىن ءىرى وقىمىستىلار مەن تاجىريبەلى مامانداردى تارتا وتىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇيەسىن جاڭارتۋ قاجەت. ءىرى شارۋاشىلىقتاردا وزدەرىنىڭ عىلىمي زەرتحانالارىن اشقان دۇرىس بولار ەدى. عىلىم مەن تاجىريبە ءوزارا بىرلەسە ءىس-قيمىل جاساعاندا عانا وتە پايدالى جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋدا بۇرىن-سوڭدى قالىپتاسقان داعدىلار مەن الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى ۇشتاستىرا بىلسەك, ەن بايتاق دالامىزداعى جايىلىمدار سۋلى ءارى نۋلى القاپتارعا اينالىپ, مال شارۋاشىلىعى جاڭا زامانعا ساي دامۋ جولىنا تۇسەرى انىق. مۇراتبەك قاسەنوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وڭىرلىك ەكونوميكانى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. تاراز.