ونى ورىندالمايتىن جوبا سياقتى كورگەندەر جەتەرلىك. ويتكەنى اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى 48-شتاتى اريزونا قايدا, قىزىلجار قايدا... الايدا اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى وسى كۇنگە دەيىن وبلىسقا ءتورت رەت كەلىپ, وقۋ ورنىنىڭ قارىم-قابىلەتىن بارلاپ كەتتى. ال جۋىردا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى قۋانىش ەرعاليەۆ جانە م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان شولانوۆ اريزوناعا بارىپ قايتتى. وسىعان بايلانىستى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا جولىعىپ, ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە ساپار بارىسىندا قانداي ماسەلەلەر شەشىلگەنىن سۇراعان ەدىك.
– ءبىزدىڭ كۇردەلى وزگەرىسكە ۇمتىلۋىمىزعا ۇلگى بولعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى. ونىڭ تابىستى جوبا بولىپ, ىسكە اسقانىن ءبارى بىلەدى, بيىل ونجىلدىعىن دا اتاپ ءوتتى. قازىر ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ۇلگى بولارلىق دارەجەدە. ءوزىم وسى ۋنيۆەرسيتەتتە باس اتقارۋشى ديرەكتور قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە, نەگىزگى جۇمىستارىمىزبەن قاتار ونىڭ تاجىريبەسىن باسقا وڭىرلەرگە تاراتۋ ىسىمەن دە اينالىسقان ەدىك. سونىڭ ىشىندە ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇستازدارىن, اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىن وقىتاتىن ارنايى باعدارلاما دا جاساعان بولاتىنبىز. قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ جۇمىسسىز قالاتىنى جوق. ويتكەنى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءبارى ونداعى ءبىلىمنىڭ جوعارى ساپالى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن. ارينە, ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى, ءتيىستى كولەمدە قاراجات بولىنبەيدى. سوعان قاراماي ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىندە ونىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋدى ارمانداپ جۇرەتىن ەدىم. قولىڭنان كەلسە ەلگە پايدالى ءبىر ءىس جاساۋ كەرەك قوي. سوندىقتان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قىزمەتىمدى قويىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ رەكتورلىق ورىندارعا جاريالاعان كونكۋرسىنا قاتىستىم. قاراپ تۇرساق, سوڭعى 5 جىلدا جاڭا ادىستەرمەن وقىتۋعا تىرىسقان جوو-لار بۇرىنعى, ءداستۇرلى تۇردە الدا كەلە جاتقان ۋنيۆەرسيتەتتەردى باسەكەلەستىكتە جەڭىپ, العا تۇسە باستادى. «اتامەكەن» ۇكپ رەيتينگى وسىنى انىقتاپ بەردى. مينيسترلىك تە جوو-لاردىڭ باسەكەلەستىك ورتاعا توتەپ بەرە الۋىن قالاپ وتىر. بيىل «اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتالىعى» قۇرىلدى. وسى ورتالىق ارقىلى مينيسترلىك جوو-لارعا وزدەرىنىڭ تەحنيكالىق مۇكىندىكتەرىن ارتتىرىپ, زەرتحانالىق جابدىقتار الۋىنا, ماماندارىن قايتا دايارلاۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. مۇنى مينيسترلىكتىڭ ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە دەگەن ۇمتىلىسى دەپ ۇققان دۇرىس. ويتكەنى ءومىردىڭ تالاپتارىنان قالىپ قويماۋ كەرەك. الايدا وسىعان دەيىن جوو-لارعا ينۆەستيتسيا قۇيىلعان ەمەس, وقۋ ورىندارى تەك وقۋ اقىسىمەن ءوز كۇندەرىن كورىپ جاتتى.
ءىستىڭ ءساتى ءتۇسىپ وسى جىلى مەن باسقا دا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەندەر, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىعاندار قاتارىندا سقۋ-عا رەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. وسى كەزدە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ ەكى ايماعىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە جوو قۇرۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ بىرەۋى پەتروپاۆل قالاسىندا بولۋىن ايتقان بولاتىن. تاعى ءبىر ءساتتى ترەند رەتىندە وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونميكالىق دامۋىنىڭ ەكىنشى كەشەندى جوسپارىنىڭ دا قابىلدانعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل وبلىستاعى جالعىز جوو ورنىن دا قامتىپ, جاڭا وقۋ كورپۋسى مەن جاتاقحانا سالىناتىن بولدى. ءسويتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى دامىتۋىمىزعا قولايلى جاعداي تۋدى. وعان قاجەتتى كادرلىق الەۋەت جەتكىلىكتى, ينفراقۇرىلىم بار, جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن مينيسترلىك قولدايدى جانە ەڭ باستىسى, پرەزيدەنت تاراپىنان ناقتى تاپسىرما بەرىلدى.
– بىراق سىزدەر سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ۇلگىسىندە ەمەس, اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سەنىمدى باسقارۋىنا بەرۋ ارقىلى دامىتۋدى قولعا الدىڭىزدار عوي؟
– ءيا, ونىڭ ۇلكەن سەبەبى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تالانتتى جاستارى 500 شاقىرىم جەردەگى نۇر-سۇلتان قالاسىنا عانا ەمەس, 280 شاقىرىم جەردەگى ومبى قالاسىنىڭ جوو-لارىنا ءتۇسۋدى قالاپ كەلدى. ويتكەنى ونداعى ءبىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتىقشىلىعى كورىنىپ تۇراتىن. سوندىقتان بىزگە رەسپۋبليكا ىشىندەگى باسەكەلەستىكتە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ كەرەك بولدى. ال ونداي جوبانى وزدىگىمىزدەن ىسكە اسىرا الماس ەدىك. سوندىقتان بىزگە وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسە الاتىن ستراتەگيالىق ارىپتەس قاجەت بولدى.
– اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنە قالاي شىعىپ جۇرسىزدەر؟
– بۇكىل الەمدى قىستالاڭعا سالعان كوۆيد ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا دا ءوزىنىڭ زاردابىن تيگىزدى. كوپتەگەن ستۋدەنت, شەتەلدەن كەلىپ ساباق بەرەتىن ۇستازدار كوۆيدتىڭ كەسىرىنەن ەلدەرىنەن شىعا الماي قالدى. بۇل وقۋ ساپاسىنا ءوزىنىڭ زيانىن تيگىزدى. سوندىقتان الەمدىك اتى بار وقۋ ورىندارى وسىنداي قىسىلتاياڭنان شىعاتىن جول ىزدەدى. ولار وقۋعا سۇرانىسى جوعارى ەلدەرگە شىعىپ, وزدەرىنىڭ بىلىمدەرىن سوندا بەرۋگە تىرىستى. بۇل ءىس بۇرىن دا جۇرگىزىلەتىن, ەندى ونى جاڭا ساتىعا كوتەرۋ, سۇرانىستىڭ جاڭا فورماسىن جاساۋ قاجەتتىگى تۋدى. بۇرىن كوپتەگەن اتاقتى وقۋ ورنى وزدەرىنىڭ كامپۋستارىن دامۋشى ەلدەردە اشىپ, ءۇش جىل سوندا وقىتىپ, سوڭعى جىلىن وزدەرىندە وقىتىپ, ديپلومدارىن بەرەتىن. ماسەلەن, مالايزيانىڭ كوپتەگەن جاستارى وسى جولمەن بريتانيا, فرانتسيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ديپلومىن الدى. اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى جولمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە بىزگە شىعىپ, وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن جاساعان ەكەن. ولارمەن 10 جىلعا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا بعم ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدى لايىق دەپ تاۋىپتى.
– ەندى ەكى تاراپ قانداي شارتپەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى؟
– ەكى جاقتىڭ شارتتارى ءالى تولىق انىقتالعان جوق. ارينە, الدىمەن ءوزىمىزدىڭ مۇددەمىزدى وتكىزۋگە تىرىسامىز. ەڭ الدىمەن, بۇل ىنتىماقتاستىق ارقىلى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنا قول جەتكىزۋدى قالايمىز. امەريكالىقتاردان كەيىن ءباز-باياعى قالپىمىزدا قالماۋىمىز كەرەك. وسى 10 جىلدا قارقىندى دامۋعا قول جەتكىزۋىمىز شارت. وسى جولدا ولاردان كوپ نارسە ۇيرەنىپ, وزىمىزگە قاجەتتى ماتەريالدارىن, ادىستەرىن, تەحنولوگياسىن الىپ جانە ونى يگەرىپ, الەمدىك ستاندارتتارعا جەتۋ كەرەك. العاشقى اكادەميالىق باعدارلامانى بىرلەسىپ جاسايمىز. وسى ماقساتتاردى كوزدەگەن بازالىق شارتتاردىڭ نەگىزىن قالادىق. بىراق بازالىق باعدارلامانى ءالى تولىق جاساپ بولعان جوقپىز. بۇل ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزدى ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. وقۋلىقتار مەن ءبىلىم ساپاسى بىردەي بولۋى كەرەك. سوڭعى ءۇش ايدا وسى ماسەلەلەردى ساتىلاپ شەشىپ كەلەمىز. الداعى قاڭتار ايىندا ونى تولىق اياقتايمىز دەگەن سەنىمدەمىن.
– وقۋ تەك اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلە مە؟ ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋى قيىن باعدارلامانى ەڭسەرۋگە جەتە قويار ما ەكەن؟ سوسىن وقۋ اقىسى قانداي مولشەردە بولماق, ەگەر امەريكالىق دەڭگەيدە بولسا ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ قالتاسى ونى كوتەرمەيدى عوي...
– وقۋ پروتسەسى تەك اعىلشىن تىلىندە ەمەس, ۇلتتىق كومپونەنتتەرىمىز مەملەكەتتىك تىلدە وقىتىلاتىن بولادى. بۇل – تاريح, ءتىل ساباقتارى. ولار امەريكا تاريحىن وقىعاندا ءبىز ءوز تاريحىمىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك جانە ونى ءوز تىلىمىزدە وقۋدىڭ سوكەتتىگى جوق. ال باسقا پروفيلدىك پاندەردىڭ ءبارى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلاتىن شىعار. وقۋعا تۇسكەن جاستار الدىمەن ءبىر سەمەستر نەمەسە العاشقى جىلى ءتىلدى ۇيرەنەتىن بولادى. وسى ۋاقىتتا جاستار ءتىلدى ابدەن يگەرۋگە ءتيىستى. ويتكەنى «عىلىم ءتىلى» دەپ سانالاتىن اعىلشىن ءتىلى ۇمتىلعان جاسقا ەجەلدەن تانىس. مەكتەپتەردە دە ونى جاپپاي وقىتادى.
وقۋ اقىسىنا كەلەتىن بولساق, ول نەگىزىنەن مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ ەسەبىنەن بولادى. ارينە, ستۋدەنتتەردىڭ شاعىن بولىگى اقىلى دا وقيتىن شىعار. ونىڭ ءبارىن مينيسترلىك انىقتايتىن بولادى. قانشا گرانت بەرەتىنىن دە شەشەدى. ءبىز تەك ۇسىنىس بەرەمىز, تالقىلايمىز, ال سوڭعى ءسوزدى مينيسترلىك ايتادى.
– قانداي ماماندىقتار وقىتىلادى؟ شەتەلدىك وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرام بىزدە بولا ما؟ ستۋدەنتتەرىمىز سەسسيالاردى قايدا تاپسىرادى؟
– بۇل ماسەلەنى ءبىز الدىڭعى كەزەكتە تالقىلاپ, كەلىستىك. ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, ينجەنەريا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى – بيولوگيا, حيميا, فيزيكا جانە ماتەماتيكا ماماندارىن دايارلاماقپىز. حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدەگى وقىتۋشىلار بىزگە كەلەدى. ولار بارلىق وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامنىڭ 25-30 پايىزى شاماسىندا بولۋى ىقتيمال. ولار وقىتۋشىلارىمىزعا دا دارىستەر وقيتىن جاعداي جاسايمىز. بۇل وقىتۋشىلار امەريكادان عانا كەلمەيدى. اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوزى بۇكىل الەمنەن وقىتۋشىلار تارتقان. سوندىقتان پروفەسسورلار ءارتۇرلى ەلدەن كەلەدى. مىسالى, ولاردىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار كوللەدجىنىڭ دەكانى فرانتسۋز, قوعامدىق مەديتسينا مەكتەبىنىڭ دەكانى مىسىرلىق بولۋى مۇمكىن. ەكى ەلدىڭ ديپلومىن الاتىن بولعاندىقتان ستۋدەنتتەرىمىز مىندەتتى تۇردە اريزونادا بولىپ, كەم دەگەندە ءبىر سەمەستردى سوندا وقۋى كەرەك دەپ شەشىپ وتىرمىز. ارينە, بۇل ماسەلە قارجىعا تىرەلەدى. ونى مينيسترلىك شەشۋگە ءتيىستى.
– الداعى وقۋ جىلىنان باستاپ ستۋدەنتتەر قابىلدانا ما؟ قانشا ستۋدەنت وقيدى؟ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ جوعارعى باسشىسى قاي ەلدەن بولماق؟
– جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ءبىر مىڭداي ستۋدەنت قابىلدايمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. الايدا ءبىرىنشى جىلى جوعارىدا ايتقانىمداي, foundation, ياعني نەگىزىنەن ءتىلدى جەتىلدىرۋگە كوڭىل بولىنەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ جوعارعى باسشىسى قاي ەلدەن تاعايىندالاتىنى ءالى شەشىلگەن جوق. بىراق رەكتورلىق كەڭەستە امەريكالىقتاردىڭ كوبىرەك بولۋىن قالايمىز. توپ مەنەدجەنت تە سولاردىڭ ماماندارى بولۋى مۇمكىن.
– امەريكا ساپارىندا قانداي ماسەلەلەر قاراستىرىلدى؟
– بۇل – ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا قولعا الىنىپ وتىرعان العاشقى جوبا. سوندىقتان ەلىمىزدە ءبىز ۇلگى الاتىن, ۇيرەنەتىن ۇردىستەر جوق. ال ايماقتاردا ورتالىققا قاراعاندا كوپتەگەن اياقتان شالاتىن ماسەلە, شەكتەۋلەر بولادى. مىسالى, نۇر-سۇلتانداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن سالىستىرعاندا مۇندا بولماشى قيىندىقتار تۋىنداپ قالادى. امەريكا ساپارىندا دا كەيبىر ماسەلەلەر بولدى. بىراق ەكى جاقتى ۇمتىلىس بولسا ءبارىن دە شەشۋگە بولادى, تەك ۋاقىت كەرەك. اريزونادا بارلىق فاكۋلتەتتەردى ارالاپ شىقتىق. ولاردا فاكۋلتەتتەر كوللەدجدەر دەپ اتالادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, ولاردا «اكادەميالىق بوستاندىق» دەگەن تۇسىنىك بار. مۇنىڭ ءوزى بارلىق كوللەدج ديرەكتورلارىنا ەركىن تىنىستاۋعا, كەز كەلگەن شەشىمدى ەشكىممەن كەلىسپەي-اق وزدەرىنىڭ قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. عىلىمي زەرتحانالاردى كوردىك, زەرتتەۋلەردىڭ باعىتىن انىقتاۋعا تىرىستىق. ءاربىر دەكانمەن وقۋ پروتسەسى بويىنشا ۇزاق اڭگىمە بولدى. ءوزىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دە جەتكىزدىك. ارينە, بولاشاق بيۋدجەت ماسەلەسى دە تالقىلاندى.
– قانداي اسەر الدىڭىز؟
– امەريكالىقتار وتە سىپايى, مادەنيەتتى ادامدار ەكەن. بارلىق جەردە جىلى قارىم-قاتىناستا بولدى. بىزگە قازاقستاننىڭ امەريكاداعى ەلشىلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. بىراق ۇشۋ ۋاقىتى تىم ۇزاقتاۋ. اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى ورنالاسقان تۋسون قالاسىنا دەيىن 3 ۇشاققا اۋىسىپ ءمىنىپ, 22 ساعاتتا جەتتىك. كۇتۋمەن قوسقانداعى بارلىق ۋاقىت 30 ساعاتتان كەم ەمەس. اريزونا شتاتىنىڭ ورتالىعى فينيكس قالاسىنىڭ وزىنەن تۋسون 200 شاقىرىمداي جەردە. قالا امەريكانىڭ مەكسيكامەن شەكتەسەتىن وڭىرىندە. سوندىقتان مۇندا يسپان ءتىلىنىڭ ىقپالى كۇشتى ەكەن. ءبىر قىزىعى, پەتروپاۆلمەن ۇقساس دۇنيەلەرى دە بار. بۇل قالا دا قورعاننىڭ تۇبىندەگى تۇرعىندار قونىسىنان ءوسىپ شىققان. بۇل ءوڭىر دە نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. بىراق اۋىز سۋ تاپشى ەكەن. سوندىقتان دا ۋنيۆەرسيتەتتە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارىن كوبىرەك دايارلايدى. بىزدە قىس سۋىق بولسا, ولاردا جاز ىستىق, قىسى جايلى كورىنەدى.
